جامبىل اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك فيلارمونياسىندا بەلگىلى كومپوزيتور بالنۇر قىدىربەكتىڭ «رەكۆيەم» دەپ اتالاتىن شىعارماسىنىڭ پرەمەراسى ءوتتى. ازالى مۋزىكانى مەملەكەتتىك سيمفونيالىق وركەستر, ب.بايقاداموۆ اتىنداعى حور كاپەللاسى مەن اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت, Astana opera تەاترلارىنىڭ سوليستەرى ورىندادى. وسىناۋ ايتۋلى وقيعانىڭورتاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد بولدى.
جامبىل اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك فيلارمونياسىندا بەلگىلى كومپوزيتور بالنۇر قىدىربەكتىڭ «رەكۆيەم» دەپ اتالاتىن شىعارماسىنىڭ پرەمەراسى ءوتتى. ازالى مۋزىكانى مەملەكەتتىك سيمفونيالىق وركەستر, ب.بايقاداموۆ اتىنداعى حور كاپەللاسى مەن اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت, Astana opera تەاترلارىنىڭ سوليستەرى ورىندادى. وسىناۋ ايتۋلى وقيعانىڭورتاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد بولدى.
ءوز حالقىمىزدىڭ ءجون-جوسىعىنا سالعاندا, رەكۆيەم جانرىن جوقتاۋ دەپ تە اتاۋعا بولار ەدى. قازاقتىڭ تاريحىندا ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتىپ, توبە-قۇيقاڭدى شىمىرلاتاتىن ازالى اۋەندەر بار. سوندىقتان دا, بۇل جانر ۇلتتىق بولمىسىمىزعا جات ەمەس جانە ۇردىسىمىزدەگى بار دۇنيە دەپ قابىلداۋعا بولادى.
مۋزىكا زەرتتەۋشىلەرى تاراپىنان بالنۇر حانىمعا ءالى تالاي باعا بەرىلە جاتار. قالاي دەسەك تە, الەمدىك دارەجەدەگى قازاق مۋزىكاسىنىڭ جەتىستىگى عانا ەمەس, بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىڭ ماقتانىشى, قازىرگى تابىسى – تۇڭعىش رەكۆيەم تۇساۋىن كەستى.
رەكۆيەم – كوپبولىمدى تراۋرلىق حور مۋزىكاسى, زامانا وتە كەلە سوليستەر قوسىلىپ, وركەستردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ورىندالاتىن شىعارماعا اينالعانىنان حابارىمىز بولسا-داعى, وسى ۋاقىتقا دەيىن رەكۆيەم جازۋدىڭ قاعيدالارى, ياعني كانوندىق رەكۆيەمدەردىڭ قۇرىلىمى جايلى باس قاتىرىپ كورمەگەن ەكەنبىز. ءومىر بار جەردە ءولىم بار, اجالدى قۇدايدىڭ ءىسى دەپ قابىلدايتىن ءدىننىڭ قاي اعىمىندا بولسىن ازالاۋ بار. باس-اياعى ءبىر اللاعا عانا ءمالىم ءماڭگىلىك شەكسىزدىكتە بىزگە بەلگىلىسى كاتوليكتىك رەكۆيەمنىڭ پايدا بولۋىنا فرانتسيسكاندىق موناح توممازو دا چەلانو ءحىىى عاسىردا جازعان سەكۆەنتسيا «Dies Irae» نەگىز بولعان دەسەدى. بەرتىن كەلە وعان Introitus, Kyrie, Offertorium جانە Sanctus قوسىلعان. كانوندىق رەكۆيەمنىڭ قۇرىلىمى 1570 جىلى پيەم V پاپانىڭ بەكىتۋىمەن تولىق قالىپتاسىپ ۇلگەرىپتى. سول سياقتى, العاشقى اۆتورلىق رەكۆيەم ءماتىنى لاتىن تىلىمەن XV عاسىردا جازىلعان گيوم ديۋفايدىكى دەلىنسە دە, وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتپەگەن. ءبىزدىڭ كەزىمىزگە دەيىن ساقتالعانى كىشى ءديۋفايدىڭ زامانداسى يوگاننەس وكەگەمنىڭ پوليفونيالىق ستيلدە جازىلعان ا كاپەللاسى. بۇل جوعارىدا ايتىلعان 1570 جىلى بەكىتىلگەن كاتوليكتىك رەكۆيەمگە دەيىن جازىلعان.
قىسقاسى, رەكۆيەم جانرى XIV عاسىردا يتاليادا پايدا بولىپ, ۇلكەن مەملەكەت, قوعام قايراتكەرلەرى, يمپەراتورلاردىڭ قازاسى شىعارىلعاندا ايتىلعان. بىزگە جەتكەن ەڭ العاشقى ۇلگىسى – ول XV عاسىردا ءومىر سۇرگەن كومپوزيتور وكەگەمنىڭ شىعارماسى. ەۋروپانىڭ ۇلى كومپوزيتورلارىنىڭ بارلىعى بۇل جانردا ءبىر-ءبىر دۇنيە جازعان. رەكۆيەمنىڭ جوعارى شىڭى سانالاتىن موتسارت, بەرليوز, ۆەردي تۋىندىلارى بۇل جانردى كاتوليك سوبورىنان ءبىرجولا كونتسەرتتىك ساحناعا شىعاردى. كومپوزيتورلىق تالانتىمەن ەمەس, موتسارتقا دەگەن باقتالاستىعىمەن تاريحتا اتى قالعان سالەريدىڭ دە «كىشى رەكۆيەمى» بار.
بالنۇر قىدىربەكتىڭ «رەكۆيەم» شىعارماسى بەيبىتشىلىك, بىرلىك, رۋحاني كەلىسىم يدەيالارىن دارىپتەپ, ءدىن جانە دىنارالىق قارىم-قاتىناستار تولەرانتتىلىعىن كوزدەيدى. شىعارمادا جانر كانوندارى – كاتوليكتىك مەسسا ساقتالعان. بىراق مۇندا بۋددالىق حوردى, پراۆوسلاۆيەلىك زنامەندىك اۋەندى ەستۋگە بولادى. «رەكۆيەم» يسلامدىق «قۇلحۋ-اللا» سۇرەسىمەن باستالىپ, ءبىزدىڭ زامانعا دەيىنگى ءىى عاسىرداعى ساق ادەتىمەن ايات ءتۇسىرىلىپ بىتەدى. شىعارمانى تولىق قامتيتىن ەكىنشى يدەيا – ول ۋاقىت توعىسىنداعى ۇرپاقتار ساباقتاستىعى, ءوز حالقىنا قىزمەت ەتۋ يدەياسى. 250 جىل بويى ەل تاۋەلسىزدىگى, جەكە قازاق مەملەكەتىن ورناتۋ يدەياسى اتادان بالاعا اۋىسىپ, ءبىر اۋلەتتىڭ التى ۇرپاعىنىڭ ءومىرى ۇلگى رەتىندە الىنادى. شىعارما 7 بولىمنەن تۇرادى.
شىعارمادا ۇمىتىلعان جەتىسۋ كومپوزيتورلارى داۋرەن سال قۇداباي ۇلى, شۇكىتاي ابدىكەرىموۆ, پىشان ءجالمەندە ۇلى, يسا تەرگەۋسىز ۇلى, بەيسەباي قاراتاەۆ, ءتابيا قاراجانوۆا, ومارقۇل يتاياقوۆتىڭ اندەرى مەن ماقامدارى قولدانىلعان. ءماتىن رەتىندە قازىبەك تاۋاسار ۇلى, ءسۇيىنباي ارون ۇلى, جامبىل جاباەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ ولەڭدەرى الىنعان. مەملەكەتتىك سيمفونيالىق وركەسترگە حالىقارالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتى ەربولات احمەدياروۆ ديريجەرلىك ەتتى.
اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت, Astana opera تەاترلارىنىڭ سوليستەرى: جادىرا امانوۆا (سوپرانو), قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى دينا حامزينا (مەتستسو-سوپرانو), دارحان جولدىباەۆ (تەنور), مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى تالعات كۇزەمباي (باريتون) قازاق رەكۆيەمىن كەلىستىرە ورىندادى.
ساعاتتان استام ۋاقىت بويى شىعارما ۇزدىكسىز ورىندالىپ بولعاننان كەيىن ساحناعا مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد كوتەرىلىپ, كومپوزيتوردى تولىمدى شىعارماسىمەن قۇتتىقتادى.
– قادىرلى كلاسسيكالىق ونەردىڭ, مۋزىكا ونەرىنىڭ جاناشىرلارى, ەرەكشە ءبىر وقيعانىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. ويتكەنى, بۇل قازاق توپىراعىنداعى, تۇركى الەمى عانا ەمەس, كۇللى مۇسىلمان دۇنيەسىندەگى رەكۆيەم جانرىندا جازىلعان العاشقى كۇردەلى شىعارما دەپ ويلايمىن. دايىن شىعارمانىڭ سىنشىلارى دا كوپ بولادى. ءبىر جاعىنان ەرتەڭ يسلامعا قىزمەت ەتەتىن ءدىن باسىلارى مۇنى قالاي قابىلدايدى. ەكىنشى جاعىنان يسلام ءدىنىن سىنايتىندار دا ونى سىنايدى. بىراق, ونەردىڭ ۇلى ميسسياسى – سونى حالىققا جاقىنداتۋدا. بۇگىن مەن جەتى اتامىزدىڭ عانا ەمەس, قازاق حالقىنىڭ 2,5 عاسىرلىق مۋزىكالىق شەجىرەسىنىڭ كۋاسى بولدىق دەپ ايتا الامىن. مۇندا 250 جىل بۇرىنعى تاريحي تۇلعالار قايتا ورالىپ, ءبىزدىڭ ۇرپاققا ساباق بولاتىن عيبراتتارىن ايتتى. بۇل ءوزى وتە كۇردەلى جانر, – دەگەن مۇحتار ابرار ۇلى رەكۆيەم جانرىنىڭ ەرەكشەلىگى مەن شەجىرەسىنە از-كەم توقتالا وتىرىپ, قازاق وپەرا تاريحىندا دا وسىنداي ازالى سارىندار بولعاندىعىنان ناقتى مىسالدار كەلتىردى.
– الايدا, ءدال وسىنداي كۇردەلى شىعارما كۇيىندە, بەينەلى تۇردە بىزگە جەتكىزىلمەگەن بولاتىن. سوندىقتان جاڭا مۋزىكالىق شىعارمانىڭ عانا ەمەس, ۇلكەن جانردىڭ دا تۇساۋى كەسىلدى دەپ ايتا الامىن, – دەپ ءتۇيدى ءوز ويىن مينيستر.
ءبىز بالنۇر قىدىربەكتىڭ رەكۆيەمىندە وسى كۇردەلى جانردىڭ قۇرىلىمى تولىق ساقتالعاندىعىن اتادىق. كونتسەرتتى جۇرگىزگەن قۋات باعىسبەك جەتى ءبولىمدى قىسقا سيپاتتاپ ءوتتى. سونىمەن, تۇلا بويىمىزدى تىتىرەنتكەن مۇڭدى اۋەن تومەندەگىدەي توگىلدى.
ءبىرىنشى ءبولىم Reguem – اتى اڭىزعا اينالعان ۇلى بابامىز, XVIII عاسىردا قازاق مەملەكەتتىلىگىن ورناتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسقان اقىن, ەلشى, قوعام قايراتكەرى, ۇلى ءجۇز اسكەرىنىڭ قولباسشىسى قازىبەك تاۋاسار ۇلىمەن باستالادى.
ەكىنشى ءبولىم Gloria – قازىبەك بەكتىڭ تۇڭعىش بالاسى, جەكپە-جەكتە جوڭعار باتىرى بورالدايدى ولتىرگەن قاسقارى باتىرعا باعىشتالىپ, بۇل بولىمگە ءسۇيىنبايدىڭ ولەڭى نەگىز بولعان.
ءۇشىنشى ءبولىم Credo – جەتىسۋدىڭ ايتۋلى ۇلدارىنا ۇلاسىپ, داۋرەن سال جانە تايباعار بيگە جالعاسىپ, ءسۇيىنباي بابا, جامبىل اتامىز تەنور, باريتون, سوپرانو انشىلەردىڭ داۋىسىمەن ساحنادا سالتانات قۇرادى.
ءتورتىنشى ءبولىم Sanctus – بەيسەباي مەن ورازدى ساحنادا سويلەتتى. بەيسەباي قاراتاەۆ – قازىبەك بەكتىڭ شوبەرەسى, وراز جاندوسوۆ – شوپشەگى. ەكەۋى دە حح عاسىر باسىنداعى قازاق مەملەكەتتىلىگىن ورناتۋعا بەلسەنە قاتىسقان قايراتكەرلەر.
بەسىنشى ءبولىم Et resurexit – بەرتىنگى زامانعا جاقىنداپ, بالعابەك قىدىربەك ۇلى – قازىبەك بەكتىڭ شوبەلەگىنە كەلەدى. جازۋشى, جۋرناليست, مەملەكەت قايراتكەرى, 1991 جىلى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننىڭ ءبىرى.
التىنشى ءبولىم Lacrimosa – «ءشاحينۇر» بولىپ شىرقايدى. ءشاحينۇر بالعابەكقىزى – قازىبەك بەكتىڭ ۇرپاعى, مۋزىكانت, پيانيست. تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ يگىلىگىن كورە الماي ارماندا كەتكەن جاننىڭ ءبىرى دەلىنەدى.
سوڭى Benedictus – «اق باتا». ساق ادەتىمەن ايات ءتۇسىرىپ, تاڭىرگە قۇلشىنىپ «قازاق ەلىنە, قازاق جەرىنە, قازاقستان حالقىنا ءتاڭىرىم, باق, داۋلەت, بەرەكە-بايلىق, بەيبىت ءومىر بەرە گور!» دەپ حور سوليستەرى كۇڭىرەنە شىرقاپ, تاريحتا جاساعان جەتى اتا ارقىلى ازا بويىمىزدى قازا ەتىپ, تىڭداۋشىلاردىڭ رۋحىن وياتتى.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
––––––––––––––––
سۋرەتتى تۇسىرگەن
بەرسىنبەك سارسەنوۆ.