بۇل – ەربولدىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا, «اينىماس ابزال دوستاردىڭ بىرگە قول سوزعان ارمانى». قىرىق جىلدان بەرى ءبىر-ءبىرىمىزدى بىلەتىن بولساق, سوڭعى جيىرما جىلداي وتباسىلىق ارالاس-قۇرالاستىقتا ءجۇرىپ, تۋىستارداي بولىپ كەتكەن, جۇبىمىز جازىلمايتىن دوستار ەدىك. سول ورتامىزدا ەرەكەڭ – ەربول شايمەردەن ۇلى ەڭ ەركەمىز, ەڭ سىيلىمىز بولاتىن. جىگىتتىڭ سۇلتانىنا عانا ءتان قاسيەتتەرىمەن بارىمىزگە ەتەنە, بارىمىزگە ىستىق ازاماتقا دەگەن ساعىنىشىمىز جادىمىزدا جان-جاقتى بولمىسىن قايتا ءبىر جاڭعىرتىپ وتۋگە مۇمكىندىك بەرگەندەي.
بۇل – ەربولدىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا, «اينىماس ابزال دوستاردىڭ بىرگە قول سوزعان ارمانى». قىرىق جىلدان بەرى ءبىر-ءبىرىمىزدى بىلەتىن بولساق, سوڭعى جيىرما جىلداي وتباسىلىق ارالاس-قۇرالاستىقتا ءجۇرىپ, تۋىستارداي بولىپ كەتكەن, جۇبىمىز جازىلمايتىن دوستار ەدىك. سول ورتامىزدا ەرەكەڭ – ەربول شايمەردەن ۇلى ەڭ ەركەمىز, ەڭ سىيلىمىز بولاتىن. جىگىتتىڭ سۇلتانىنا عانا ءتان قاسيەتتەرىمەن بارىمىزگە ەتەنە, بارىمىزگە ىستىق ازاماتقا دەگەن ساعىنىشىمىز جادىمىزدا جان-جاقتى بولمىسىن قايتا ءبىر جاڭعىرتىپ وتۋگە مۇمكىندىك بەرگەندەي.
ونەگە.ەربولدىڭ «اكە رۋحىمەن سىرلاسۋ» دەگەن ولەڭى بار. بۇل – كەشەگى اۋىل شاڭداعىن كەشىپ جۇرگەن ويىن بالاسىنىڭ, بۇگىنگى ادال دا ابىرويلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ءدۇيىم ەلگە تانىلىپ ۇلگەرگەن تۇلعالى ازاماتتىڭ اكەگە دەگەن ساعىنىشى!
اكە ومىراۋىنا باس قويىپ, ىستىق الاقان تابىن قۇماردان شىعا سەزىنبەگەن, دالا ءيىسى مەن تەر ءيىسى بۇرقىراپ شىعاتىن الپامساداي كەۋدەنى ەمىرەنە يىسكەمەگەن; ەر جەتىپ, ەل قاتارىنا قوسىلعان سوڭ دا «وسى قىزىعىمدى قايران اكەم كوزى تىرىسىندە كورە المادى-اۋ» دەيتىن وزەك ورتەيتىن وكىنىش وسى ولەڭنىڭ ءونبويىنان مولىراق ۇشىراساتىن.
بىراق جۇمىر باستى پەندەنىڭ تاعدىرعا تاياق لاقتىرىپ, قاي كەزدە ۇپاي تۇگەندەگەنى بار. شايمەردەن اعامىزدىڭ ەلگە سىيلى, ەلدى سوزىنە يلاندىرا الاتىن, ۇلكەنگە ىزەتتى, كىشىگە ۇلگى-ونەگە بولا بىلگەن ازامات بولعاندىعىن ەربولدىڭ ەلتىنجالىنا بىرەر مارتە جولىمىز تۇسكەندە بايقادىق, سوندا اڭعاردىق. ال ەلتىنجال اتاقتى عابەڭ مەن سابەڭنىڭ كىندىك قانى تامعان كيەلى مەكەن عوي باياعى.
سەن دە اكە, بولشەگىسىڭ ءبۇتىننىڭ,
مەن دە, اكە, بولشەگىمىن ءبۇتىننىڭ.
تىزە بۇگىپ تاعدىرىمنىڭ الدىندا,
دەيمىن ىشتەي: جازعانىڭا
شۇكىر مىڭ!
ال ەرەكەڭنىڭ اناسى ءماۋيا اپامىز ءوزىمىزدىڭ تۋعان انامىزداي ەدى. الماتىدا دا, استانادا دا تالاي مارتە ءدام-تۇزداس, داستارقانداس بولدىق. اقكوڭىل, ورىسشاعا جەتىك. ءان سالاتىن. جانارىنىڭ كىرەۋكە تارتقانىنا قاراماي, ءاربىرىمىزدى داۋىسىمىزدان تانىپ قوياتىن. بالاجان ەدى. قاق-سوق, بوگدە سوزبەن شارۋاسى جوق, ناعىز قۇدايدان تىلەگەن ادام ەدى.
ەربولدىڭ اكە رۋحىنا دەگەن ساعىنىشى, اناسىنا دەگەن پەرزەنتتىك بورىشى, قۇرمەتى ءتىرى سۋرەتتەي ءاردايىم كوز الدىمىزدا بىزگە ونەگە بولىپ قالدى.
قۋانىش جيەنباي.
سۇيىسپەنشىلىك. «جارىم مەنىڭ» دەگەن جىرىندا ەرەكەڭ كۇلاشقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن: «...جارىم مەنىڭ – تاعدىرىم» دەيدى. «جولى – اق, نۇرلى, سىڭار قاناتىم – جارىم مەنىڭ – پەرىشتەم» دەيدى. ودان كەيىن وزىنە سۇيەۋ بولعانىن «جارىم مەنىڭ – تىرەگىم» دەپ تۇيىندەيدى دە: «جارىم مەنىڭ – باقىتىم» دەپ «سەن باردا دۇنيەم تولىق, شايقالماس تۇنىقتارىم... سىيلاعان سەنى ماعان ريزامىن تاعدىرىما», دەپ ءبىر ءتۇيىپ تاستايدى. «سەن دە ارناپ عۇمىرىڭدى, سامال بولىپ ەستىڭ ماعان» دەيدى.
ال بالاپان بالالارى جايلى «كەلەدى ءوسىپ مەنىڭ ءۇش ق ۇلىنىم, كوزىمنىڭ اعى مەنەن قاراسىنداي... ءۇش بالام – ءۇش جۇلدىزىم كوگىمدەگى جالعايتىن جولدارىمدى ومىردەگى», دەيدى دە سول ءۇش ق ۇلىنىنا دەگەن سەزىمىن بىلايشا بىلدىرەدى: «بالا دەپ شىرىلدايدى اكە جانى, ءجۇرگەندەي جۇزىندە وتكىر ۇستارانىڭ».
اتاقتى بارتوعاي سۋ قويماسى سالىنعاننان كەيىن باقايتاۋدىڭ باۋرايىنداعى ويدىم-ويدىم جەرلەرگە كوك ءتۇستى تۇنىق كولدەر پايدا بولعان ەدى. ءبىر جىلى سەرۋەن جاساپ بارعاندا سول كولدەردىڭ ءبىرىن «ەربول شايمەردەن ۇلى» كولى دەپ اتاعانىمىز بار. ەرەكەڭ دوستارىنىڭ سول ىقىلاسىنا ريزا بولىپ, بالالارىنا مىنانداي ولەڭ جولدارىن قالدىرىپتى. «ايتايىن سىرىمدى ءبىر, بۇرىل بالام, دوستارىم كول سىيلادى بۇگىن ماعان. كوڭىلدىڭ قوڭىراۋى كۇمبىرلەيدى, بارادى قۇستاي ۇشىپ جىرىم ساعان. بولادى جۇرەر ساتتەر جاسىپ ءبىر كۇن, ال بۇگىن قۋانىشتان تاسىپ تۇرمىن. دوستاردىڭ ءىلتيپاتى كوتەردى مە, مەن قازىر جەردى ازەر باسىپ تۇرمىن», دەپ تولعانىپتى.
سۇلەيمەن مامەت.
جان-جاقتىلىق. مىنا ءتىرشىلىكتە كىمگە كىم ۇناپ, كىمدى كىم ۇناتىپ جاتىر دەيىن دەسەڭ, ازامات ەربول جايلى ولاي ايتا المايسىڭ! تىك بولسا دا تۋراشىلدىعى, قاتۋلاۋ بولسا دا جايساڭدىعى قاتار جۇرەتىن. بالالىعىن قايدام, بۋىرقانعان جاستىق شاعىن ءومىردىڭ سان الۋان سىرلارىن بىلسەم, ۇعىنسام, يگەرسەم دەگەن جانكەشتىلىكپەن ءومىر سۇرگەنىن ءبىرىمىز بىلسەك, ءبىرىمىز بىلمەپپىز. ەندى, ەس ءبىلىپ, ەتەك جيعاندا سوناۋ ارتتا قالعان رياسىز جاستىق شاقتىڭ بۋىرقانعان بال شىرىندى كۇندەرىن اسىل دوس ەلىنىڭ ەرتەڭىنە, حالقىنىڭ بولاشاعىنا ارناپ, قاتپار-قاتپار تومداردى اقتارىپ, قۇپيالى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەگەن ەكەن عوي. سول سارىلا ىزدەگەن, شۇقشيا زەرتتەگەن جۇمباق الەمى ەرتەڭىنە الدىنان شىعىپ, ونىڭ بولاشاعىنا نەگىز قالاعانىن كەيىن بىلدىك.
ەربولدىڭ شىعارماشىلىعى جان-جاقتىلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن. ول جيناعان افوريزمدەر تۇڭعيىقتاي تەرەڭ بولسا, ال ونىڭ قانشالىقتى ەڭبەكتى قاجەت ەتكەنى ءوز الدىنا ءبىر توبە. ەرەكەڭنىڭ رامىزدەر تۋرالى ەڭبەكتەرى كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالاردان ءبىر كەمى جوق. ال اقىندىعى مەن پۋبليتسيستيكاسى ارتىنا قاندايلىق مول مۇرا قالدىرعانىن اڭعارتادى.
ءبىز ۇناتقان, ءبىز ارداقتاعان, ءبىز تورگە شىعارىپ, توبەمىزگە كوتەرگەن ەربولدىڭ ماڭگىلىك بالاڭ, پاك بەينەسى قاشاندا جۇرەگىمىزدىڭ تورىندە, كوڭىلىمىزدىڭ تۇكپىرىندە.
قۇدايبەرگەن تۇرسىن.
ىزگىلىك. جۇرەك پەن اقىل جاراسىپ, ۇندەسەتىن ساتتەر بولادى عوي. وندايدا وي بۇلاعى اعىتىلىپ, دوستىق كوڭىل, ىستىق قارىم-قاتىناس جارقىراي كورىنىپ, شۋاق شاشادى. ونىڭ «ادامعا مۇڭ دا كەرەك» دەگەن ولەڭىن وقىعاندا وسىنداي اسەرگە بولەندىم.
جۇرگەندە جان اۋىرتىپ,
باسىڭا باق قونا الماي,
تىك ءولۋ - ەڭ اۋىرى,
ءتوزىمدى تاپتاپ الماي.
اقيقات بۇل دۇنيەدە,
ماڭگى ولمەس ەشتەڭە دە.
كەزەگىڭ ءبىر كۇن تيەر,
ەرتە, الدە, كەش كەلە مە؟
ادامعا مۇڭ دا كەرەك,
كوپ جايدى ۇعۋ ءۇشىن.
اسىلدى بۇلداپ ەرەك,
تازارىپ شىعۋ ءۇشىن!..
ادامنىڭ رۋحى كوڭىل دەگەن كوك دونەنگە بيىكتەن نازار سالعاندا عانا سەزىم شىركىن سيقىرلانعانداي, جۇرەك تۇپكىرىندەگى جاسىرىنىپ جاتقان سىرلارىن اعىل-تەگىل اقتارسا كەرەك. ەرەكەڭنىڭ قوڭىر مۇڭ مەن ومىرگە دەگەن عاشىقتىقتى ارقالاعان وسى ولەڭ جولدارىمەن ءان ىرعاعى دا ەگىز ءورىلىپ, بىرگە تۋعان ەدى. رۋحاني دۇنيەسى مەن جۇرەگىنە داق تۇسىرمەي, ار-ۇجدانىن اسقاق ۇستاپ عۇمىر كەشىپ كەلە جاتقان اسىل دوستىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ سىر بەرىپ, ءبىر ساتكە بوساڭدىققا بوي الدىرعانىن سەزگەندەيمىن... ايتسە دە, ونىڭ ومىرگە دەگەن ەرەكشە قۇشتارلىعىن, ىزگى مۇراتتارعا ۇمتىلىسىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس ەدى.
ىزگى ادام ءوز ءومىرىنىڭ تاڭداۋىن, ونىڭ وڭ-تەرىسىن ار بەزبەنىنە تارتىپ, تارازىلاي الاتىن پاراسات يەسى. ونداي ادامدار قانداي قيىندىققا كەزدەسسە دە سارى ۋايىمعا سالىنىپ, سالى سۋعا كەتپەيدى. ءبىزدىڭ ەربول دوسىمىز دا وسىنداي ىزگى ادامداردىڭ ساناتىنان ەدى.
قۇدياربەك اعىباەۆ.
سەزىمتالدىق. قالانىڭ قاربالاس تىرشىلىگىنەن قاجىعاندا جەر ءجانناتى جەتىسۋدىڭ كورىكتى جەرلەرىن ارالاپ, تاماشالاۋ ءداستۇرىمىزگە اينالعان ەدى. اسىرەسە, ارۋ الاتاۋدىڭ اتاقتى كولساي سەكىلدى كوزدىڭ جاۋىن الاتىن كوركەم كولىنىڭ عاجايىپ كورىنىسىن قىزىقتاپ قايتقانىمىز ەستەن كەتپەيدى. تابيعات اياسىن تاماشالاپ جۇرگەندە جارقىن بولاشاق تۋرالى كوكەيدەگى اسىل ارماندارىمىزدىڭ اسەم ساز, نازدى اۋەندەي عاجاپ ءۇنىن ەستىپ, شالقي تۇسەتىنبىز. «مەنەن اسقان شەبەرلىكتىڭ, ادەمىلىكتىڭ ۇلگىسىن تاۋىپ كورشى, قانە...» دەيتىن كولسايدىڭ سۇڭعىلا سۇلۋلىعىن جان-جۇرەگىمەن سەزىنگەن ەرەكەڭ سول جولى اينا كولدىڭ تىلسىم شۋاعىنا شومىلىپ, قىمتاۋلى قۇپياسىنا ەرەكشە قۇمارتقان. ونداعى تابيعات تاماشاسىنا ارناپ جازعان «كولسايىم – مەكەنىم» دەگەن ولەڭىنە قۇدياربەك دوسىمىز ءان دە شىعاردى.
ەرەكەڭنىڭ سەزىم-تانىمىنىڭ جۇيرىكتىگى دە وزگەشە ەدى. وسى كيەلى ساياحاتقا ەرتە باستان دايىندالىپ شىعۋعا بەل بايلاعان جىگىتتەر مۇندا كەلىسىمەن تاۋ ارالاپ, سەرۋەندەپ جۇرگەندە, ەرەكەڭ بالا-شاعالارىمىزدى ەرتىپ الىپ, تابيعات تاماشاسىن سولارعا تانىتتى. كەلىنشەكتەرىمىز دە ءبىراۋىزدان ەرەكەڭدى «ءبىزدىڭ باسەكەمىز» دەپ, ايرىقشا قۇرمەت تۇتاتىن. جانى نازىك تە سەزىمتال, ءسال نارسەگە جارالانىپ قالاتىنداي ەربول كەيدە كىشىپەيىلدىگىمەن ءىشى-باۋىرىمىزدى ەلجىرەتسە, ەندى بىردە ىشكى دۇنيەسى ايناداي جارقىراپ, جولداستارىنا سەنىم ۇيالاتاتىنداي, اشىق-جارقىن بوپ كورىنەتىن.
ءبىر ساعاتىنىڭ ءوزى جىلعا بەرگىسىز ءماندى ءارى بەرەكەتتى كۇندەردى بىرگە وتكىزىپپىز.
قوجاحمەت نازاربەتوۆ.
ادالدىق. ءاۋ باستا ءبىزدى تابىستىرعان, كەيىن دوستاستىرعان باستى قاسيەت اركىمنىڭ ءوز ىسىنە, ءوز وتباسىنا, ءوز دوستارىنا ادالدىعى ەدى. مىنەز-قۇلقى, بولمىسى ءارتۇرلى جانداردىڭ ءبىر ورتادا توعىسۋى, سودان ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي بولىپ ءجۇرۋى سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس.
ال ءبىزدىڭ ورتامىز سونداي بولدى. مۇندا جۇرتتىڭ ءبارىن تابىستىرىپ جۇرەتىن, اركىممەن پىكىرلەسۋگە ماسەلە تاباتىن, سويلەسۋدىڭ تاقىرىبىن بەلگىلەيتىن ەرەكەڭ ۇلكەن ءرول اتقاراتىن. قىم-قيعاش تىرلىك ادامدى شارشاتىپ, جالىقتىرىپ جىبەرەتىنى بار عوي. سوندايدا اشىق كوڭىلدى, تۇنىق سەزىمدى, ادال نيەتتى, جىلى ءسوزدى قالايتىنىڭ انىق. ەربول شايمەردەن ۇلى وسىنداي ساتتەردە قۇلازىپ قالعان كوڭىل-كۇيىڭدى كوتەرىپ, جۇبانىش بولاتىن, جىگەرلەندىرەتىن سوزدەردى تاباتىن.
قانداي جاعدايدا دا دوستىعىمىزعا ادال بولۋ, نەبىر قيىن جاعدايلاردا دا جۇرەر جولدى ءدال تابۋعا كومەكتەسۋ ەرەكەڭنىڭ قولىنان كەلەتىن. سول ءۇشىن دە ءبارىمىز ونى قۇرمەتتەيتىنبىز.
زاۋرەش امانجولوۆا.
ەربولدىڭ جۇلدىزى. سازگەر رينات ابدۋلحاليكوۆتىڭ انىنە ەرەكەڭ جازعان «دوستارىم-اي» اتتى ولەڭى بار. «اكەلىپ ءار قيىردان تاعدىر قوسقان» ون التىمىزعا ارنالعان. سولاي ەكەنىن بىلگەندە ءتورت شۋماقتان جانە ءتورت ءتۇرلى قايىرمادان تۇراتىن ولەڭ ءماتىنىنىڭ ءار جولىنان ەرەكەڭنىڭ جۇرەك ءلۇپىلىن سەزگىم كەلگەن, كەۋدەسىن جارىپ شىققان سىردى ۇقپاق بولعانمىن. «ارادان قىل وتپەيتىن,//زامانداس, تاعدىرلاستار.//سەندەرگە جان جەتپەيدى,//جان قۇربى, جان جولداستار»//.
ەرەكەڭنىڭ تانىستارى كوپ بولاتىن. بىراق ول ءوزىن بارىنشا ەركىن سەزىنىپ, بارىنشا ەركەلەي كەلەتىن ورتاسى ءوزىمىز ەكەنىن بىلەتىنبىز. كەيدە شارشاپ كەلەتىن, قازىر ەندى ءبىلىپ جاتىرمىز عوي, كەيدە سىرقاتتانىپ كەلەدى ەكەن. قانداي جاعدايدا دا ءسال شۇيىركەلەسىپ, ءسال قالجىڭداسقاننان كەيىن ول ءبارىن دە ۇمىتاتىن. ودان اسقان كوڭىلدى ادام بولمايتىن. كەلىنشەكتەرمەن بىرگە شاراپتان دا الىپ قوياتىن. نەبىر اڭگىمەلەر, نەبىر سىرلار ايتىلاتىن.
ەرەكەڭ ەشقاشان داراشىلدىق تانىتپايتىن, الايدا بويداعى قاسيەتتەرى ونى دارالاپ تۇراتىن. بار بولمىسىمەن, ءجۇرىس-تۇرىسى, مىنەز-قۇلقىمەن ءتىپتى دە جاي ادام ەمەس ەدى, بىراق ورتامىزدا ول ەڭ كىشىپەيىل بولاتىن, بارىمىزبەن ءتىل تابىسا بىلەتىن. ءبىر بويىندا اقىندىعى مەن جازۋشىلىعى, اۋدارماشىلىعى مەن كوسەمسوزشىلىگى, اقىلماندىعى مەن عالىمدىعى, ىسكەرلىگى مەن كوشباسشىلىعى قاتار كەلىپ جاتسا دا, ەشقاشان كوكىرەك كەرگەن ەمەس, قايتا, ۇستازىمىز زەينوللا قابدولوۆ اعاي مۇحاڭا بايلانىستى ايتقانىنداي, ءبىز ونىمەن ماقتاناتىنبىز.
دوستارىم-اي,
دوستارىم-اي!
سەندەر ءبىر جارىق جۇلدىز
كوڭىلىمنىڭ اسپانىندا-اي!
ول ءبىزدى جارىق جۇلدىزعا تەڭەپ, ءبىزدىڭ قاسىمىزدا جۇرگەندە «جانىم – جاز, كوڭىل – كوكتەم» دەيتىن. بىزگە دە سولاي. ەربول جۇلدىزى ءاردايىم جۇرەگىمىزدە جارقىراپ تۇرادى.
ەرجۇمان سمايىل.