قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «ءبىز قازاق ءتىلىن جاڭعىرتۋدى جۇرگىزۋگە ءتيىسپىز. ءتىلدى زامانعا ساي ۇيلەستىرىپ, تەرمينولوگيا ءماسەلەسىنەن كونسەنسۋس ىزدەۋ كەرەك. سونىمەن قاتار, ابدەن ورنىققان حالىقارالىق جانە شەت تىلىنەن ەنگەن سوزدەردى قازاق تىلىنە اۋدارۋ ماسەلەسىن ءبىرجولا شەشۋ قاجەت. بۇل ماسەلە وقشاۋلانعان قايراتكەرلەردىڭ ورتاسىندا شەشىلمەۋگە ءتيىس. ۇكىمەت مۇنى رەتتەگەنى ءجون. بۇكىل الەمدە بىردەي قابىلدانعان تەرميندەر بار. ولار كەز كەلگەن ءتىلدى بايىتادى», دەگەن بولاتىن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «ءبىز قازاق ءتىلىن جاڭعىرتۋدى جۇرگىزۋگە ءتيىسپىز. ءتىلدى زامانعا ساي ۇيلەستىرىپ, تەرمينولوگيا ءماسەلەسىنەن كونسەنسۋس ىزدەۋ كەرەك. سونىمەن قاتار, ابدەن ورنىققان حالىقارالىق جانە شەت تىلىنەن ەنگەن سوزدەردى قازاق تىلىنە اۋدارۋ ماسەلەسىن ءبىرجولا شەشۋ قاجەت. بۇل ماسەلە وقشاۋلانعان قايراتكەرلەردىڭ ورتاسىندا شەشىلمەۋگە ءتيىس. ۇكىمەت مۇنى رەتتەگەنى ءجون. بۇكىل الەمدە بىردەي قابىلدانعان تەرميندەر بار. ولار كەز كەلگەن ءتىلدى بايىتادى», دەگەن بولاتىن.
سالالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق تەرميندەردىڭ ءار جەردە ءارتۇرلى جازىلۋىنان, ءارتۇرلى اۋدارىلىپ, ءارتۇرلى قولدانىلۋىنان ءبىر ۆەدومستۆو ەكىنشىسىن ۇقپايتىن ءدارەجەگە كەلىپ قالدىق. بۇگىندە قازاق تىلىندە قولدانىلاتىن حالىقارالىق تەرميندەردىڭ سانى 100 مىڭنان اسادى ەكەن. بىراق سونىڭ 3%-ى عانا رەسمي تۇردە بەكىتىلىپتى.
ورىس تىلىنەن نە شەتەل ءتىلدەرىنەن ءبىزدىڭ انا تىلىمىزگە ەنگەن تەرميندەردىڭ وزىندىك تاريحى بار. نە سول ءسوزدى ءبىرىنشى قولدانعان وقىمىستىنىڭ اتى بەرىلەدى. مىسالعا: فورتەپيانو دەگەن ءسوزدى الايىق. «پيانو» دەگەن ءسوزدى يتاليالىقتار ءبىرىنشى قولدانعان. «كوپ ىشەكتى سوقپالى اسپاپ» دەگەن ماعىنا بەرەدى ەكەن. ەندى سونى «كۇيساندىق» دەپ الىپ جۇرگەنىمىز قالاي؟ دۇنيەجۇزىنىڭ حالقى passport دەپ قولداناتىن ءسوزدى «تولقۇجات» دەيمىز, ال قۇجاتىمىزدىڭ سىرتىندا «پاسپورت» دەپ جازىلىپ تۇر. «پروتسەنت» دەگەن ءسوز شە؟! الەمدە procentum دەپ جازىلىپ, پروتسەنت دەپ ايتىلىپ كەلەدى. ساننىڭ جۇزدەن ءبىر بولىگى دەگەن ماعىنانى اۆتوماتتى تۇردە كەز كەلگەن تىلدە ۇقتىرادى. دۇنيەجۇزىنىڭ ماتەماتيكتەرى مەن ەكونوميستەرى قولدانادى. سونى «پايىز» دەپ الىپ كەرەگى نە؟
ەگەر ءبىز قازاق ءتىلىن تەز ۇيرەتكىمىز كەلسە, دۇنيەجۇزى قولدانىپ جۇرگەن سوزدەردى ورىنسىز اۋدارىپ, ءتىل ۇيرەنە الماي جۇرگەندەرگە قيىندىق تۋعىزبايىق!
قازاق ءتىلى تەرمينولوگياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ حالىقارالىق تەرميندەردى قازاق تىلىنە اۋدارعاندا ونىڭ ناقتى ماعىناسىن بەرمەگەن جاعدايدا وزگەرىسسىز قابىلداۋ جونىندە ەسكەرتكەن بولاتىن. ولار حالىقارالىق تەرميندەردى ءجون-جوسىقسىز, وڭدى-سولدى جاپپاي اۋدارۋعا قارسى بولعان.
قازىر ءبىز جاپپاي جاhاندانۋ عاسىرىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ازىرلەنەتىن تەرميندەر تەك مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرىپ قانا قويماي, سونداي-اق, ءبىزدىڭ سىرتقى الەممەن ءوزارا تۇسىنىستىگىمىزدى جەڭىلدەتە ءتۇسۋى ءتيىس جانە ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قوعامداستىققا ىقپالداسۋىنا جاردەمدەسۋى كەرەك. تىلىمىزگە كىرگەن تەرميندەردى ماعىناسىز اۋدارعانشا, ولاردى ءوز ءتىلىمىزگە بەيىمدەپ العان ءجون بولار. «كروۆات» ءسوزىن «كەرەۋەت», «ساموۆار» ءسوزىن «ساماۋىر» دەپ الۋ سياقتى تالاي ۇلگىنى بىزگە اتا-بابالارىمىز قالدىرىپ كەتكەن جوق پا؟
جاڭا تەرميندەر مەن اتاۋلاردى بەكىتۋمەن تەك مەملەكەتتىك تەرمينولوگيالىق كوميسسيا عانا اينالىسپاي, ۇكىمەت تە تەرميندەردى ءتيىستى قاۋلىلارمەن بەكىتۋى كەرەك. سودان كەيىن عانا جاڭا تەرميندەر قاجەتتى زاڭدى كۇش الۋى جانە مىندەتتى تۇردە قولدانىسقا ەنگىزىلۋى ءتيىس دەپ سانايمىز. جاڭا تەرمينولوگيانى جوعارى دەڭگەيدە بەكىتۋ ءتاجىريبەسى, ءتىپتى, مەملەكەتتىك ءتىل قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنا بەرىك ەنگەن ەلدەردىڭ وزىندە بار. مىسال رەتىندە ءار جاڭا تەرمين ءتيىستى زاڭدارمەن بەكىتىلەتىن تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىن اتاۋعا بولادى.
ازامات ابىلداەۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى.