قاھارماندىق ونەگەسى

باتىردىڭ اسكەري ءومىرى 1932 جىلدان باستالدى. ويتكەنى ول وسى جىلدىڭ قاراشا ايىندا اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, العاش رەت اسكەري فورما كيدى. 1933 جىلى قىركۇيەكتە ورتا ازيا اسكەري وكرۋگىندەگى ارتيللەريا پولكىنىڭ ءبىر جىلدىق كۋرسىن ءبىتىرىپ, وسى پولك­تە ۆزۆود كومانديرى بولدى. 1934 جىلى  زاپاستاعى اسكەري رەتىندە بوساتىلىپ, 1935 جىلدان ونەركاسىپتىك بانكتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكالىق كەڭسەسىندە اعا كەڭەسشى بولىپ جۇمىس ىستەدى. 1936 جىلى قىزىل ارميا قاتارىنا ەكىنشى رەت شاقىرىلدى, قيىر شىعىستا كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى ۆ.ك.بليۋحەردىڭ باسشىلىعىنداعى قيىر شىعىس ارميا­سىندا قىزمەت ەتتى. 1938 جىلى شىلدە-تامىزدا حاسان كولىندەگى جاپوندىق كۆانتۋن ارمياسىمەن شايقاستارعا قا­تىس­تى. 1939-1940 جىلدارى ۋكراينادا قىزمەت ەتتى, كارپاتتاعى جورىقتارىنا جانە بەسسارابيانى قوسۋعا قاتىستى. 1940 جىلى قازاقستانعا ورالدى. 1941 جىلى قازاق كسر-ءى رەسپۋبليكالىق اسكەري كو­ميس­سارياتىنىڭ اعا نۇسقاۋشىسى بولىپ تاعايىندالدى.

وسى جىلى 22 ماۋسىمدا فاشيستىك گەرمانيا كسرو-عا قار­سى سوعىس اشتى. گەرمانيانىڭ مۇزداي قارۋلانعان قارۋلى كۇشتەرىن كسرو-عا قاراي باعىتتاعان  ادولف گيتلەر: «7 قاراشادا, ياعني اينالدىرعان 4-5 اي ىشىندە ماسكەۋ قالاسىندا جەڭىس پارادىن وتكىزەمىن», دەپ جەڭىستى تەز ارادا اياقتايتىنىن جاريالادى. بۇل كەڭەس حالقىنا اۋىر ءتيدى.

بارلىق وداقتاس رەسپۋبليكانىڭ ەڭبەكشىلەرى ماسكەۋدى قورعاۋعا كوتەرىلدى. قا­زاقستاننان دا ۇلتتىق اسكەري قۇرا­ما­لار قۇرىلا باستادى. سونىڭ ءبىرى سو­­عىس­تا ەرلىگىمەن ەرەكشەلەنگەن 316-ات­قىش­­تار ديۆيزياسى الماتى قالا­سىن­دا قۇرىلدى. وسى اتقىشتار ديۆي­زيا­سىنىڭ 1073-پولكىنىڭ 1-باتالونى اعا لەيتەنانت ب.مومىش ۇلىنىڭ قول­باس­شى­لى­عىمەن جاساقتالدى.

 1941 جىلى 17 تامىزدا ديۆيزيا سولتۇستىك-باتىس مايدانىنا كىردى. 1941 جىلى 6 قازاندا 316-اتقىشتار ديۆيزياسى سولتۇستىك-باتىس مايدانى­­­­نان باتىس مايدانىنا اۋىستىرىلىپ, 16-ارميانىڭ قۇرامىنا كىردى. ماسكەۋ ءۇشىن جان الىسىپ, جان بەرىسكەن شايقاستا جەكەلەگەن باتالوندار مەن روتالاردىڭ باتىل قيمىلدارى انىق­تا­لا باستادى. 1941 جىلدىڭ قاھارلى قى­سىندا, گەرمان ارمياسىنىڭ بەلگىلى قول­باسشىلارى ۆ.گۋدەريان توبى مەن فەل­دمارشال فون بوكتىڭ بروندى بو­لىم­دەرى ماسكەۋدى باسىپ الۋعا بار كۇشىن سالدى. وسى ۋاقىتتا باسقىنشىلارعا قارسى «تايفۋن» وپەراتسياسىنىڭ ءساتتى ءوتۋى كەڭەس اسكەرلەرىن رۋحتاندىردى. ول كەزدە نەمىستەردىڭ وزىق بولىمشەلەرى ۆيازما مەن بريانسك قالالارىنداعى كەڭەستىك قورعانىستى بۇزىپ ءوتىپ, ماس­كەۋ­گە توسقاۋىل بولىپ تۇرعان كەڭەستىك اسكەر­لەردى قورشاپ ال­دى. قازاقستاندا جاساق­تالعان جانە ۆولو­كو­لام­ باعىتىندا ماس­كەۋ­گە جا­قىن­داعان 316-اتقىشتار ديۆيزيا­سى تاپ بول­عان جاعداي اسا اۋىر بولدى.

شىن مانىندە, سول سۇراپىل سوعىستا پانفيلوۆشىلار وزىمەن سالىستىرعاندا ءتورت ەسە كۇشتى جاۋعا قارسى تۇرۋعا ءماج­بۇر بولدى. بىراق مۇنداي جاعدايدا دا قازاق ديۆيزياسى العا شىققان جاۋىمەن ءبىر اي بويى ۇزدىكسىز جانە قاجىرلى شايقاستار جۇرگىزىپ, گيتلەرلىك ارميانىڭ 2-تانكىشىلەر, 29-موتورلى-تەحنيكالى, 11-ءشى جانە 110-جاياۋ اسكەر ديۆيزيا­لا­رىن تولىعىمەن جەڭدى. وسى قان­دى قىرعىننىڭ بارىسىندا قىزىل ار­ميانىڭ وجەت وفيتسەرى, اعا لەيتەنانت باۋىرجان مومىش ۇلى باسقارعان ات­قىش­تار باتالونى جاۋعا قىرعيداي ءتيىپ, ەرەكشە كوزگە ءتۇستى.

1941 جىلدىڭ قاراشاسىندا اعا لەيتەنانت باۋىرجان مومىش ۇلىن شايقاس كەزىندە 19-گۆارديالىق اتقىشتار پولكىنە كوماندير ەتىپ تاعايىندادى. ويتكەنى گەنەرال ي.ۆ.پانفيلوۆ ءوز زامانىنىڭ كورنەكتى ستراتەگى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ادام بويىنداعى دارىندى قولباسشىنىڭ سيرەك قاسيەتتەرىن تانۋعا قابىلەتتى پسيحولوگ ەدى. ءارى قارايعى ءىس-شارالار ونىڭ  تاڭداۋ جاساۋدا جاڭىلماعانىن ءدال كورسەتتى.

316-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ جاۋىن­گەر­لەرى ماسكەۋدى قورعاۋ جولىندا 33 كۇن بويى ۆولوكولام باعىتىن تابان­دى­لىقپەن ۇستاپ تۇردى. ولاردىڭ مۇنداي جانقيارلىعى تاريحتا 28 پانفيلوۆشى-باتىرلاردىڭ ەرلىگى دەگەن اتپەن جالپى جۇرتشىلىققا ءمالىم. وسى اسكەري قۇراما ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاستا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ 1941 جىلى 17 قاراشادا 8-گۆارديالىق ديۆيزيا دەگەن قۇرمەتتى اتقا يە بولدى.

ۆولوكولام شايقاسى تۋرالى ب.مومىش­­­ ۇلى ءوز شىعارماسىندا: «قالا­نىڭ شىعا بەرىس ىرگەسىنە جاقىنداي بەرگە­نى­­مىزدە, جاڭبىر باياۋلاپ سىلبىر سەبەلەي باستادى... ءبىز قالا شەتىنە شىقتىق, ويپاڭمەن قىرعا كوتەرىلە بەرگەنىمىزدە الىستان مۇنارلانا ورمان جيەگى كورىندى... ءيا, ول كوپ قالانىڭ ءبىرى. ول قالاعا سوعىس لەبى جەتىپ «ەرتەڭ ءۇيىڭدى ورتەپ, ك ۇلىڭدى كوككە ۇشىرىپ, تاۋدان توزاڭ, كولدەن تامشى شالدىرماي ب ۇلىك سالىپ, باسىڭا قيامەت-قايىم ورناتامىن...», دەگەن جالماۋىز قارت – سوعىستىڭ ىزعارلى ءۇنى ىرگەسىنە جاقىنداعان سايىن تىتىركەنىپ, ۇرەيلەنە قاۋىپتەنىپ, كوشە­سىن­دە بولاشاقتا قان توگىلەرىن سەزىپ, سو­عىس بەزگەگىمەن قالشىلداپ تۇرعان مۇڭدى قالانىڭ ءبىرى. قالانىڭ اتى ۆولوكالام ەدى. ول موسكۆا ولكەسىنىڭ ءبىر قالاسى»,  دەگەن ەدى.

ماسكەۋ ىرگەسىندەگى جان الىسىپ, جان بەرىسكەن سوعىستا جاۋدىڭ جەلكەسىن ءۇزىپ, جەرمەن-جەكسەن ەتكەن قازاقتاردىڭ تەڭ­دەسسىز ەرلىگىنە كۇللى كەڭەس ەلى ءسۇي­سىندى. ورىس جازۋشىسى الەكساندر بەكتىڭ «ۆولوكولام تاس جولى» اتتى كىتابى «مەن ماسكەۋ تۇبىندە بولعان سۇراپىل سوعىس تۋرالى ايتىپ بەرە الاتىن, قانقۇيلى ۇرىستىڭ تاكتيكاسى مەن ماعىناسىن اشىپ كورسەتە بىلەتىن, بار ءىستىڭ تاعدىرىن شەشەتىن ۇرىسپەن تياناقتى تانىستىرا الاتىن ادامدى كوپ ىزدەدىم. ىزدەگەن ادامىمدى تاپتىم دا. ول – باۋىرجان مومىش ۇلى ەدى», دەگەن تولعانىسپەن باس­­­تالادى. سەبەبى ول باستاعان جاۋىنگەرلەر جاۋدىڭ بەتىن تالاي مارتە قايتارعان بولاتىن. سوعىستىڭ قانشاما ايقاسىنا قاتىسىپ, 27 رەت جاۋ شەبىن بۇزىپ شىققان باتالوننان باستاپ, ديۆيزياعا دەيىن باسقارىپ, قولباسشى بولعان باۋىرجان مومىش ۇلى ءوزىنىڭ بىلىكتىلىگىن, سان مار­تە دالەلدەگەن ەرجۇرەك ءارى دارىندى قول­باسشى ەدى.

ديۆيزيانىڭ باسقا بولىمدەرىمەن بىرگە ب.مومىش ۇلىنىڭ پولكى ماسكەۋدى قورعاۋ ءۇشىن قۇلامايتىن قامال, بۇزىلمايتىن بوگەتتەي بولىپ جاۋدىڭ جولىندا تۇردى. بۇل ەرلىك قولباسشىلىق تاراپىنان جوعارى باعالاندى. 1941 جىلى جەلتوقساندا پولك كومانديرى ب.مومىش ۇلىنا كاپيتان اتاعى بەرىلدى, سونىمەن قاتار «لەنين» جانە قىزىل تۋ وردەندەرىنە ۇسىنىلدى. الايدا «لەنين» وردەنى وعان سول ساتتە دە, سوعىس بىتكەننەن كەيىن دە بەرىلگەن جوق.

1942 جىلدىڭ تامىزىنان باستاپ ما­يور شەنىندە بولعان باۋىرجان مومىش­ ۇلى, 1942 جىلدىڭ قازان ايىندا پودپولكوۆنيك شەنىن, ال سەگىز ايدان كەيىن پولكوۆنيك شەنىن الدى. «پراۆدا» گازەتى 1942 جىلدىڭ 18 مامىرداعى سانىندا ب.مومىش ۇلى باسقارعان پولكتىڭ جانقيارلىق ەرلىكتەرى تۋرالى: «كالينين مايدانىنىڭ ءبىر سەكتورىندا نەمىستىڭ جاياۋ اسكەرى بولىمشەلەردىڭ بىرىنە شاب­ۋىل جاسادى. جاۋىنگەرلەر باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن جاۋدى مينومەت جانە پۋلەمەت وقتارىمەن اتقىلاپ قارسى الدى, سودان كەيىن قارسى شابۋىلعا ءوتىپ, فاشيستەردى ارتقا شە­گىن­دىردى. 120-دان استام جاۋ سولداتى ۇرىس دالاسىندا جايراتىلدى, ەكى تانكتى تالقانداپ, ىستەن شىعاردى», دەپ جازدى. مۇنىڭ ءوزى ب.مومىش ۇلىنىڭ انتالاعان جاۋعا ازۋلى ءتىسىن باتىرا الاتىن, جاۋىن­گەر­لەرىن كەز كەلگەن ۋاقىتتا جاۋعا قارسى جۇمىلدىرا بىلەتىن اسكەري ستراتەگ ەكەنىن انىق اڭعارتادى.

پانفيلوۆ ديۆيزياسى جانە مو­مىش­ ۇلى باسقارعان پولك جاۋىن­گەر­لەرى تابىسقا تەك وزدەرىنىڭ ساندىق باسىم­دى­عىنىڭ ارقاسىندا عانا ەمەس, سولداتتار مەن كومانديرلەردىڭ جاۋىنگەرلىك شەبەرلىگىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزدى. ي.ۆ.پانفيلوۆ پەن ب.مومىش­ ۇلى ۇرىس الاڭدارىندا الۋان ءتۇرلى اسكە­ري شايقاس تاكتيكاسىن قولداندى. اس­كە­ري وپەراتسيالاردا ونداي الۋان ءتۇرلى تاكتيكانى پايدالانا ءبىلۋ تەك مىقتى اسكەري قولباسشىلاردىڭ عانا قو­لى­نان كەلدى. ويتكەنى نەمىس ۆەرماح­تى­نىڭ ماسكەۋ تۇبىندەگى جەڭىلىسى نەمىس-فاشيست اسكەرلەرىنىڭ رۋحى مەن جاۋىن­گەرلىك جىگەرىن بۇزدى. گيتلەر جەڭىلىسكە جانە اسكەرىنىڭ جاۋىنگەرلىك قابى­لە­تى­نىڭ تومەندەۋىنە كورنەكتى قىز­مەت­­­تەر اتقارعان ءوزىنىڭ گەنەرالدارىن كىنا­لا­دى. ا.گيتلەر 1941-1942 جىلدىڭ قىسىندا قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ بارلىق جو­عا­رى قولباسشىلىعىن اۋىستىردى. 35 گەنەرال قىزمەتىنەن بوساتىلدى. بوساتىلعانداردىڭ قاتارىندا 2-ءشى جانە 4-تانكىشىلەر ارمياسى مەن 9-دالا ار­­­­مياسىنىڭ بەلگىلى قولباسشىلارى گۋدەريان, گەپنەر جانە شتراۋس بولدى.

1944 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا بالتىق بويى رەسپۋبليكالارىن باسقىن­شىلاردان ازات ەتۋ مىندەتى تۇردى. ءسويتىپ كەڭەس اسكەرلەرى گەرمانيادان سولتۇستىك گەرمانيا ارمياسىنىڭ توبىن كەسىپ تاستادى. وسىلايشا, ۆيلنيۋس الىندى, ريگا ازات ەتىلدى. ءدال وسى كەزەڭدە باۋىرجان مومىش ۇلى 1-بالتىق مايدانىنا باعىنعان 9-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنا كەلدى. بۇل ارميا شتابتارىندا الداعى شابۋىلدار مەن شايقاستاردىڭ جوسپارلارى مۇقيات تالقىلانعان ەڭ كۇردەلى ۋاقىت ەدى. باۋىرجان مومىش ۇلى 9-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى رەتىندە ءوزىن وپەراتيۆتى ويلاۋ قابىلەتى بار, ۇرىس تاكتيكاسىن ەگجەي-تەگجەيلى بىلەتىن, ستراتەگيالىق ويلاۋعا بەيىم, ۇرىستى شەبەر ۇيىمداستىرا بىلەتىن جانە قاندى شايقاس كەزىندە ديۆيزيانى باتىل باسقاراتىن بىلىكتى اسكەري باسشى رەتىندە تانىتتى.

وسى كۇندەرى گيتلەر: ء«بىز نە ىستەسەك تە, كۋرليانديانى بەرمەۋىمىز قاجەت. كەڭەس اسكەرى بالتىق جاعالاۋىنا بارماۋى كەرەك. ايتپەسە ءبىز فينليانديا, نورۆەگيا, پولشا, دانيادان ايىرىلامىز. شىعىس پرۋسسياعا قاتتى سوققى بەرەمىز. سوندا قاۋىپ جويىلادى. قانداي قورعانىس جاسا­سا­ڭىز دا, كۋرليانديانى قولدان شى­عار­­ماڭىز», دەپ ءوزىنىڭ مايتالمان مارشالدارىنا ناقتى تاپسىرما بەردى.

ەكى جاق تەكەتىرەسكە تۇسەتىن وسى مەزەتتە كەڭەس اسكەرى كەنيگسبەرگ (كەيىنگى كالينينگراد) وپەراتسياسىن باستاۋعا كى­رىستى. كەنيگسبەرگتى 4 جاياۋ اسكەر ديۆيزياسى, بىرنەشە بولەك پولكتار جانە فولكسشتۋرم باتالونى (بارلىعى 130 مىڭعا جۋىق ادام, 4 مىڭعا جۋىق مىلتىق پەن مينومەت, 108 تانك پەن شابۋىلداۋشى مىلتىق, 170 ۇشاق) قورعادى.

مومىش ۇلى قولباسشىلىق ەتەتىن 9-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنا پريسكيۋل ستانتسياسىن (لاتۆيا) جاۋدان بوساتۋ ءۇشىن جاۋىنگەرلىك تاپسىرما بەرىلدى. جاۋىنگەرلىك تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن 9-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى ب.مومىش ۇلى اسكەرلەرىن ساقاداي ساي دايىنداپ, ۇرىسقا كىرىستى.

كەنيگسبەرگ وپەراتسياسى كەزىندە جاۋ­دىڭ 42 مىڭعا جۋىق سولداتى مەن وفي­تسە­رى جويىلدى, شامامەن 92 مىڭ ادام, ونىڭ ىشىندە 1800 وفيتسەر جانە قامال كومەندانتى و.لاش باستاعان 4 گەنەرال تۇتقىنعا الىندى, 2023 مىلتىق, 1652 مينومەت, 128 ۇشاق تاركىلەندى. كەنيگسبەرگتە جەڭىسكە جەتۋ قۇرمەتىنە كسرو قارۋلى كۇشتەرىنىڭ پرەزيديۋمى «كەنيگسبەرگتى العانى ءۇشىن» مەدالىن تاعايىندادى, شامامەن 200 جاۋىنگەرگە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. وسى قاندى اسكەري وپەراتسيادا دارىندى قولباسشىلىق تانىتقانىمەن باۋىرجان مومىش ۇلى باتىرلار قاتارىنان كورىنبەدى. پولكوۆنيك ب.مومىش ۇلى باسقارعان 9-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆي­زياسىنىڭ كەنيگسبەرگتى الۋ كەزىندەگى ۇرىس-قيمىلدارى ەرلىك پەن وجەتتىلىكتىڭ, جانقيارلىق پەن قاھار­مان­دىق­تىڭ ناعىز ۇلگىسىن كورسەتتى.

1945 جىلى 9 مامىردا ۇلى وتان سوعىسى اياقتالدى. ۇلى وتان سوعىسى اياقتالعاننان كەيىن باۋىرجان مومىش ۇلى 1946-1948 جىلدارى ك.ە.ۆوروشيلوۆ اتىنداعى باس شتابتىڭ اسكەري اكادەمياسىندا وقىدى. 1950-1956 جىلدارى ۆ.م.مولوتوۆ اتىنداعى «تىل جانە قىزىل اسكەردى قامتاماسىز ەتۋ» اسكەري اكادەمياسىندا اعا وقىتۋشى بولىپ قىز­مەت ەتتى.

باۋىرجان مومىش ۇلى اسكەري سالا­داعى تاكتيكادا ءتۇرلى اسكەري تاسىلدەردى پايدالانۋ ارقىلى جەتىستىكتەرگە جەتتى. ونىڭ اسكەري دارىنى, قارىمدى قابىلەتى, قىسىلتاياڭ ۋاقىتتا جاعدايدى ساراپتاي ءبىلۋى, وزىق ويلاۋ شەبەرلىگى سوعىس جىلدارى جان-جاقتى كورىنىس تاۋىپ وتىردى. باتىر شەگىنۋشىلەردىڭ باياۋ قوزعالىسى اسكەردى قۇردىمعا تىرەيدى دەپ سانادى. ول اسكەريلەردىڭ شەبەر دە شاپشاڭ قوزعالىستا بولعانىن قالا­دى, شەگىنۋشىلەر توبىنىڭ شيراق قيمىل­داۋىن جاقتادى. ب.مومىش ۇلى تەرەڭ­دە­تىلگەن سوعىس تەوريا­­سىن قولدادى, سول باعىتتىڭ دامي تۇسكەنىن قالادى. اسكەري اكادەميادا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن تۇسىندا ءدال وسى قاسيەتتەرى مەن ءبىلىمى ونى جاپپاي قولداۋعا يە ەتىپ, تانىمال بولۋىنا ىقپال ەتتى.

1956 جىلدان باستاپ زاپاستاعى پول­كوۆنيك ب.مومىش ۇلى قازكسر جازۋ­شىلار وداعىنىڭ مۇشەسى بولدى. باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ادەبي جانە اسكەري-عىلىمي قىزمەتى ونىڭ اسكەري قىزمەتىنىڭ جالعاسى ەدى. ول قازاق جانە ورىس تىلدە­رى­ندە بىردەي جازىپ, ءوز ومىرىندە كورگەن-بىلگەندەرىن قاعازعا ءتۇسىردى. ونىڭ قالا­مى­نان تۋعان, ءومىر شىندىعىن ارقاۋ ەتكەن تاماشا رومانى مەن اڭگىمە, پوۆەستەرى قالىڭ وقىرماننىڭ ىزدەپ وقيتىن شىعار­ما­لا­رى­نا اينالدى. باۋىرجان مومىش ۇلى – «وفيتسەردىڭ كۇندەلىگى», ء«بىر ءتۇننىڭ تاريحى», «موسكۆا ءۇشىن شايقاس», گەنەرال ي.ۆ.پانفيلوۆ تۋرالى ء«بىزدىڭ گەنەرال» اتتى ومىرباياندىق پوۆەس­­­­­تەر مەن اڭگىمەلەر جيناعىنىڭ, «كۋبالىق كەزدەسۋلەر» اتتى وچەركتىك شىعارمالار مەن كىتاپتاردىڭ اۆتورى. ال 1976 جىلى مومىش ۇلى قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنا يە بولعان ء«بىزدىڭ وتباسىمىز» اتتى نوۆەللالار مەن اڭگىمەلەر كىتابى ەلدىڭ اسكەري جانە ەڭبەك ءومىرىنىڭ تاعى ءبىر جارقىن شەجىرەسى بولدى.

ب.مومىش ۇلى – تەك سوعىس پەن مايدان­نىڭ مايتالمانى عانا ەمەس, سوعىس ستراتەگياسى مەن پسيحولوگياسىن تەرەڭ مەڭگەرگەن عالىم. ول ءوزىنىڭ «سوعىس پسيحولوگياسى» كىتابىندا: «تەك سوعىس ونەرى تۋرالى عانا ەمەس, سوعىس تۋرالى ادەبيەتتىڭ قانداي بولۋى كەرەكتىگى, ادامنىڭ سوعىستاعى مىنەز-قۇلقى تۋرالى وتە ورىندى تالقىلايدى. شىنايى سوعىس تۋرالى كىتاپ جازۋ ءۇشىن اۆتوردىڭ پىكىرىنشە, جازۋشى اسكەردىڭ جار­عىسىن ءبىلۋى كەرەك. ال جارعىنى تۇ­سىنگەن جازۋشى عانا وفيتسەر وبرازىن, سولدات بەينەسىن تۇسىنە الادى, شاي­قاس پەن سوعىس دەگەندى تۇسىنەدى. سوعىس تاقىرىبىنا ارنالعان كىتاپ سوعىستاعى ادامنىڭ نەگىزگى فيگۋراسى مەن ونىڭ پسيحولوگياسىن قامتۋى كەرەك», دەپ سوعىس پسيحولوگياسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن ەسكەرىپ, ونى جازۋدا قانداي ءادىس-تاسىلدەر قاجەت ەكەنىن تىڭ تۇجىرىمداپ بەردى.

حالىق اراسىندا اتى اڭىزعا اينالعان قاس باتىر 1982 جىلى 10 ماۋسىمدا الماتى قالاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا 1990 جىلى باۋىرجان مومىش ۇلىنا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويىلدى. حالىق الدە­قاشان بەرىپ قويعان بۇل اتاقتى, باۋكەڭ بۇل جولى ناقتى الدى. ءوزىنىڭ: «اقيقات ءبارىبىر جەڭەدى, بىراق كەشىگىپ جۇرەدى», دەگەن قاناتتى ءسوزى وسى جولى ناقتى كورىنىس تاپتى.

ماسكەۋ قالاسى ءۇشىن جان الىسىپ, جان بەرىسكەن اتاقتى 8-گۆارديالىق ديۆي­زيانىڭ قاھارماندارى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى گەنەرال-مايور ي.ۆ.پانفيلوۆ پەن پولكوۆنيك باۋىرجان مومىش ۇلىنا ەلباسىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن ماسكەۋ قالاسىندا ەسكەرتكىش بوي كوتەردى. ماس­كەۋدى قورعاۋ ءۇشىن قاندى ۇرىستار مەن وشپەس ەرلىكتەر جاسالعان جەردە №229 ماس­كەۋ ورتا مەكتەبىنە 2010 جىلى­ كە­­ڭەس وداعىنىڭ باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلى­نىڭ ەسىمى بەرىلدى.

تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بەيبىت كۇنى اياسىندا باتىرىمىز تۋرالى «باۋىرجان مو­مىش ۇلى» ءفيلمى ءتۇسىرىلىپ, جارىققا شىقتى. ەلىمىزدىڭ ەڭ ءىرى شاھارلارى نۇر-سۇلتان جانە الماتى قالالارىندا باۋىرجان مومىش ۇلىنا ارنالعان ەسكەرت­كىشتەر بوي كوتەردى. قازاق ەلىنىڭ ءاربىر ايماعىندا باتىر اتىنداعى كوشەلەر قاتارى كوبەيدى. باتىرىمىزدىڭ ابزال اتىن ارداقتاعان ءاربىر اتا-انا ونىڭ ەسىمىن ىرىمداپ, مىڭ-مىڭداعان نارەستەگە قويدى. باۋكەڭ, ءسويتىپ اڭىز ادامعا, بۇكىل ءبىر حالىقتىڭ ارداق تۇتار ازاماتىنا, ەرلىگى مەن جانقيارلىعى جانىمىزدان كەتپەيتىن باتىر تۇلعاعا اينالدى.

باقىتجان ەرتاەۆ,

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, حالىق قاھارمانى, گەنەرال-لەيتەنانت,

بولات سايلان,

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى