تاس قالاۋشىنى دا «قىزىل كىتاپتان» ىزدەپ جۇرمەيىك

رەسمي مالىمەت پەن زەرتتەۋ ناتي­جە­سىندەگى دەرەكتەردىڭ ءوزارا ۇيلەسپەيتىنى بولەك اڭگىمە. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز – قازاق­ستان ءۇشىن كادر تاپشىلىعىنىڭ وزەكتى ماسەلەگە اينالعاندىعى. قۇرىلىسشىلار وداعىنىڭ توراعاسى تالعات ەرعاليەۆتىڭ پىكىرىنشە, اتالعان ماسەلەنى شەشۋ ەل ەكونوميكاسىنداعى نەگىزگى باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالۋعا ءتيىس. ايتپەسە, كادر تاپشىلىعى سالدارىنان جىل سايىن 1,4 ترلن تەڭگەدەن قاعىلاتىن قازاقستان جاعدايدى ودان ءارى ۋشىقتىرىپ الۋى ىقتيمال.

– ءوندىرىس – ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى. بۇل دەگەنىمىز – ەڭبەك رەسۋرسى. ەگەر ەكونوميكادا جۇمىس كۇشى جەتىسپەسە, جۇيەقۇراۋشى سالالاردىڭ بيۋدجەتتىك تۇسىمدەرى ازايادى. البەتتە, ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءتۇرلى جولى بار. وسى كەزگە دەيىن كادر تاپشىلىعىن ءداستۇرلى ادىستەر ارقىلى شەشۋ جايى قاراستىرىلىپ كەلدى. ياعني ماماندىقتاردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ, تەحنيكالىق ماماندىقتار فاكۋلتەتتەرىن قۇرۋ, ەڭبەكاقىنى ارتتىرۋ سەكىلدى ادىستەر قولدانىلدى. الايدا مۇنىڭ ءبارى ءبىز كۇتكەن ناتيجەگە قول جەتكىزە المادى, تيىمسىزدىگىن كورسەتتى, – دەيدى تالعات ەرعاليەۆ قازاقستان قۇرى­لىس­شىلار وداعىنىڭ قورىتىندى جيى­نىندا.

مۇنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى ادامداردىڭ جۇمىسشى ماماندىقتارىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعى تومەندەپ بارادى. بۇل ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەتەك العان دۇنيە ەمەس, تۇتاس الەمدە قالىپتاسقان احۋال. وكى­نىشكە قاراي, ۋاقىت وتكەن سايىن بۇل جاع­داي قارقىن الىپ بارادى. ادامدار فيزي­كالىق جۇمىستى قاجەت ەتپەيتىن, الدە­قايدا جەڭىل ماماندىقتارعا اۋىسۋدا.

– ادام كاپيتالى سالاسىندا زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن امەريكالىق Korn Ferry كومپانياسىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, الداعى ۋاقىتتا الەمدىك ەكونوميكاداعى كادر تاپشىلىعى 85,2 ملن ادامدى قۇراماق. دەمەك, الەم ەكونوميكاسى 8,5 ترلن دوللار كولەمىندەگى تابىستان قاعىلادى. ونىڭ ىشىندە ىرگەمىزدەگى رەسەي 10 جىلدا 22,5 ترلن رۋبلدەن ايىرىلماق. بۇل كورشى مەملەكەتتىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ شامامەن 19 پايىزىن قۇرايدى. ال قازاقستان ەكونوميكاسى جىل سايىن كادر تاپشىلىعى سالدارىنان 1 ترلن 453 ملرد تەڭگە جوعالتىپ وتىر. بۇل ەل بيۋدجەتىنىڭ 12,1 پايىزىنا پارا-پار قارجى. ىشكى جالپى ءونىم 180 ملرد دوللاردى قۇراسا, وندا الداعى 10 جىلدا جۇمىس كۇشىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى­نەن 14 ترلن 535 ملرد تەڭگەدەن قاعىلامىز. بۇل وتە كوپ اقشا. ماسەلەنىڭ قانشالىقتى كۇردەلى ەكەنىن دە وسىدان اڭعارۋعا بولادى, – دەيدى قازاقستان قۇرىلىسشىلار وداعىنىڭ توراعاسى.

ءبىز ايتقان جۇيەقۇراۋشى سالالاردىڭ قاتارىندا قۇرىلىس سالاسى دا بار. ت.ەرعاليەۆتىڭ دەرەگىنشە, اتالعان سالاداعى مامان جەتىسپەۋشىلىگى سالدارىنان جىلىنا 468 ملرد تەڭگە قولدان سۋسىپ كەتىپ وتىر.

– قۇرىلىس كومپانيالارىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن اي سايىن جو­بانىڭ سمەتالىق قۇنىنىڭ كەمىن­دە 1 پايىزى جۇمسالادى. باسقاشا ايتساق, ايىنا ءبىر شارشى مەتر ءۇشىن 2 600 تەڭگە قاجەت. مۇنى 2020 جىلعا جوسپارلانعان جالپى قۇرىلىس كولەمىنە كوبەيتەمىز. ماسەلەن, بيىل 15 ملن شارشى مەتر قۇرىلىس جۇرگىزۋ جوس­پارلانعان. ەندەشە قۇرىلىس سالاسىنىڭ جوعالتىپ وتىرعان سوماسى شامامەن 468 ملرد تەڭ­گە­گە تەڭ, – دەپ ناقتىلادى ول.

قۇرىلىسشىلار وداعى ءوزىنىڭ وڭىر­لىك فيليالدارى اراسىن­دا زەرت­تەۋ جۇرگىزگەن ەكەن. وعان قۇ­رىلىس سالاسىنداعى 5 500 كوم­­پانيا تارتىلعان. زەرتتەۋ قو­رى­تىندىسى بويىنشا قازاق­ستاننىڭ قۇرىلىس سالاسىنا 242 مىڭ ماماننىڭ جەتىسپەيتىنى بەلگىلى بولىپتى. ت.ەرعاليەۆتىڭ پىكىرىنشە, بۇل – قۇرىلىس سالا­سىن­داعى كادر تاپشىلىعىن ناق­تى كورسەتىپ وتىرعان شىنايى كارتينا. اتاپ ايتقاندا, نارىقتا جەتىس­پەيتىن ماماندىقتاردىڭ قاتا­رىندا كىرپىش قالاۋشى, ارماتۋراشى-بەتونشى, ءمونوليتشى, ەلەكتريك, كافەل توسەۋشى, دا­نە­كەرلەۋشى, پروراب, سىلاقشى جانە تاعى دا باسقا ماماندىقتار بار.

وداق توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, تىعىرىقتان شىعۋدىڭ بىر­دەن-ءبىر جولى – كوشى-قون ساياساتىن وزگەرتۋ. ياعني شەتەلدىك جۇ­مىسشىلاردىڭ قازاقستانعا كەلۋ ۇدەرىسىن جەڭىلدەتۋ كەرەك.

– بۇل – الەمدىك تاجىريبە. ءبىز دە وسى جولدى تاڭداۋعا ءتيىسپىز. ساراپشىلاردىڭ بولجامىنشا, بولاشاقتا گەرمانيادا 5 ملن مامان, ۇلىبريتانيادا – 3 ملن, رەسەيدە – 3 ملن, فران­تسيادا – 1,5 ملن, وڭتۇستىك افري­كا رەسپۋبليكاسىندا – 746,6 مىڭ, ساۋد ارابياسىندا – 662,5 مىڭ, نيدەرلاندتا 548,5 مىڭ مامان جەتىسپەيتىن بولادى. اتالعان مەملەكەتتەر شەتەلدىكتەردى قابىلداۋ ۇدەرىسىن جەڭىلدەتكەن كۇننىڭ وزىندە وسىنداي جاعدايمەن بەتپە-بەت كەلمەك. ماسەلەن, تۇركيا جىل سايىن 3,8 ملن ەڭبەك يمميگرانتىن قابىلدايدى. بۇل ەلدەگى جۇمىسسىزدىق 13 پايىزعا تەڭ. سول سەكىلدى گەرمانيا جىل سايىن 1,5 ملن ەڭبەك يمميگرانتىنا جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر, – دەيدى وداق توراعاسى.

وسى ورايدا ت.ەرعاليەۆ قۇ­رى­لىس­شىلار وداعى جۇرگىزگەن زەرتتەۋدىڭ قورىتىندىلارىن كوپشىلىك نازارىنا ۇسىندى.

– ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, قازاقستاندا 6,6 ملن جالدامالى قىزمەتكەر بار. ونىڭ 1,8 ملن-ى – مەملە­كەت­تىك مەكە­مەلەردىڭ قىزمەت­كەر­لەرى, 350 مىڭى – ۇلتتىق حولدينگ­تەردىڭ جۇمىس­شىلارى, 492 مىڭى – كۇشتىك قۇرىلىمدارعا تيەسىلى. سونداي-اق ىشكى ىستەر ورگان­دارىندا 90 مىڭ ادام, مەم­لەكەتتىك قىزمەتتە 98 مىڭ ادام, اسكەري قىزمەتتە 132 مىڭ ادام جۇمىس ىستەيدى. رەسەي فە­دە­راتسيا­سى ىشكى ىستەر مينيستر­لىگى­نىڭ مالىمەتىنشە, 2019 جىلى قازاق­ستاننان سول ەلگە 114 مىڭ ادام كوشىپ كەلگەن. ونىڭ تەڭ جارتىسىنا رەسەيدە تۇرۋ­عا رۇقسات بەرىلسە, جارتى­سى سول ەل­دىڭ ازاماتتىعىن العان. قازاقستان ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ دەرە­گىن­شە, 2019 جىلى 31 مىڭ ادام وڭتۇستىك كورەياعا كەتكەن. جىل سايىن 200 مىڭ ادام دەكرەتتىك دەمالىسقا كەتەدى, ال 100 مىڭ ادام زەينەتكەر اتانادى. تۇپتەپ كەلگەندە ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا ۇلەس قوسا الاتىن ادام سانى 3 ملن 193 مىڭدى قۇرايدى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ءوز ەسەبىندە 63 مىڭ كومپانياعا 148 500 كادردىڭ جەتىسپەيتىنىن راستادى. ءبىزدىڭ زەرتتەۋ بويىنشا, كادرلارعا دەگەن قاجەتتىلىك ءبىر ۇيىمعا 10 ادامنان كەلەدى. ياعني بىزگە 630 مىڭ مامان قاجەت. ال ەلگە كەلەتىن شەتەلدىك جۇمىسشىلار سانى 29 مىڭ ادام عانا. سوندا 600 مىڭ ادامدى قايدان الامىز؟ سوندىقتان ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنداعى ويىنشىلاردىڭ پىكىرى ەسكەرىلىپ, دۇرىس تالداۋ جۇرگىزىلۋى كەرەك. قۇزىرلى مەكەمەلەر شىنايى جاعدايدى كولە­گ­ەيلەپ وتىر. الەمدىك تاجى­ريبەگە زەر سالعانىمىز دا دۇرىس. شەتەلدىك جۇمىسشىلار ءۇشىن كوشى-قون ساياساتىن جەڭىلدەتۋ كەرەك. بۇدان پايدا كورمەسەك, زيان شەكپەيمىز. ەكونوميكا نىعايادى, بيۋدجەتتىك تۇسىمدەر كوبەيەدى, – دەيدى ت.ەرعاليەۆ.

«اقمولا قۇرىلىس ماتەريالدارى» جشس باس ديرەكتورى باۋىرجان سمايلوۆتىڭ ايتۋىنشا, كادر تاپشىلىعىن, جالپى قۇرىلىس سالاسىنداعى باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن جەكە مينيسترلىك قۇرىلۋى ءتيىس.

– قازاقستان قۇرىلىسشىلار وداعى ارنايى حارتيا قابىلدادى. ونى ۇكىمەتكە جولدايمىز. قۇ­جات­­تا قۇرىلىسشىلار تاراپىنان بىرنەشە ۇتىمدى ۇسى­نىس اي­تىلعان. بۇل رەتتە, كادر تاپ­شىلىعى ماسەلەسىن دە ەسكەردىك. سونىمەن قاتار قۇرىلىس سالا­سىندا ءوزىن-ءوزى رەتتەيتىن ۇيىم­دار قۇرۋ, قالا قۇرىلىسى كودەكسىن ازىرلەپ, قابىلداۋ, قۇ­رى­لىس مينيسترلىگىن قۇرۋ سە­كىل­دى ۇسىنىستار قامتىلعان. ءيا, ءبىز قۇرىلىسقا جاۋاپتى بولەك مينيسترلىكتىڭ بولعانىن قۇپ­تاي­مىز. ازىرشە بىزدە كوميتەت قانا بار. قۇرىلىس – وتە اۋقىم­دى سالا. سوندىقتان جەكە مينيستر­لىكتىڭ قۇرىلعانى دۇرىس. قۇرىلىس كوميتەتىندە ەكى دەپارتامەنت پەن ەكى باسقارما بار. ولار كوپ جاعدايدا جۇكتەلگەن جۇمىستى اتقارۋعا ۇلگەرمەي جاتادى, – دەيدى ب.سمايلوۆ.

قۇرىلىس نارىعىنداعى بەلدى ويىنشىلاردىڭ ءبىرى «Service AIDA» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىن باسقارىپ وتىرعان ءۋاليحان نىسانوۆ تا سالاداعى بىرقاتار ماسەلەنى اتاپ ءوتتى.   

– زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ءۇشىن ءتۇرلى ۇسىنىستار بىلدىرە­مىز. ولار كەم دەگەندە جارتى جىل قارالادى. مەنىڭشە, ۇكى­مەت­پەن ءوزارا قارىم-قاتىناس ور­ناتۋ ستراتەگياسىن قايتا قاراۋ قاجەت. مەملەكەتتىك رەتتەۋ­دەن الىس­تاپ, نارىقتىق قاتى­ناس­تار فور­ماسىنا كوشۋ كەرەك. بۇ­گىنگى تاڭدا باسقارۋدىڭ بار­لىق تەتىگى مەملەكەتتىڭ عانا قولىن­دا. بۇل جاعداي نارىقتىق قاتىناستاردىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. ويتكەنى, نارىقتىڭ ءوز زاڭدىلىعى بار. ال ءبىز زامان اعىمىنا ساي جەتىلمەيتىن مەملەكەتتىك باعدارلامالارمەن جۇرۋگە ءماجبۇرمىز. قازىر نارىق تەز وزگەرىپ, قايتا قۇرىلىپ جاتادى. باعدارلامالار سول كۇيى وزگەرمەيدى. سالدارىنان قۇرىلىس سالاسى نارىققا بەيىمدەلە المايدى. قۇرىلىسشىلارعا قاجەتتى دۇنيەلەر قازىرگى باعدارلامالار مەن قۇرالداردا كورىنىس تاپپاعان, – دەيدى ۋ.نىسانوۆ.

ونىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەت جەكە كومپانيالارعا باستى باسەكەلەس اتانىپ وتىر.

– البەتتە, مەملەكەتپەن باسە­كە­گە ءتۇسۋ مۇمكىن ەمەس. الاي­دا كومپانيالاردىڭ دا جاع­دايىن ەسكەرۋ كەرەك. ماسەلەن, مەملە­كەت تۇرعىن ءۇي باعاسىن قىمبات­تات­پاۋدىڭ تەتىكتەرىن قاراس­تى­رادى. ال قۇرىلىس ماتەريال­دارى­نىڭ باعاسى كۇننەن كۇنگە شارىقتاپ بارادى. باسپانا باعا­سى رەتتەلگەندە, قۇرىلىس ماتە­ريالدارىنىڭ قۇنىنا نەگە شەكتەۋ قويىلمايدى؟ كوزقاراستى تۇبەگەيلى وزگەرتپەيىنشە, بۇل جاعداي دا وڭالمايدى. قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ كوبى تاپسىرىستى مەملەكەتتەن الىپ وتىر. كەلىسىمشارتتى ۋاقىتىندا ورىنداماعان كومپانيالار مەملەكەت تاراپىنان قاتاڭ جازالانادى. ونىڭ ۇستىنە قۇرىلىس سالاسىنا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قۇنسىزدانۋى دا كەرى اسەر ەتەدى, – دەيدى ۋ.نىسانوۆ.  

قۇرىلىس سالاسىنداعى كادر تاپشىلىعى بيىل ەرەكشە سەزىلدى. ويتكەنى, كارانتيندىك شەكتەۋلەرگە بايلانىستى وزبەكستان, قىرعىز­ستان, تاجىكستان سەكىلدى ەل­دەردەن كەلەتىن ارزان جۇمىس كۇشىنىڭ تارتىلۋىنا تىيىم سالىندى. وتاندىق كومپانيا­لاردىڭ وكىلدەرى قازاقستاننىڭ قۇرىلىس نارىعى سوڭعى جىلدارى ورتالىق ازيا تۇرعىندارى ءۇشىن اسا تارتىمدى بولماي قالعانىن العا تارتۋدا. دەمەك, ماسەلەگە مەملەكەتتىك تۇرعىدان ءمان بەرەتىن ۋاقىت كەلگەن سىڭايلى.