وتاندىق قۇس شارۋاشىلىعىن كەشەندى تۇردە ءارى وزىق تەحنولوگيا نەگىزىندە دامىتا وتىرىپ, ساپالى, ارزان ءونىم ءوندىرۋ – كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى
وتاندىق قۇس شارۋاشىلىعىن كەشەندى تۇردە ءارى وزىق تەحنولوگيا نەگىزىندە دامىتا وتىرىپ, ساپالى, ارزان ءونىم ءوندىرۋ – كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى
ەلىمىزدە قۇس شارۋاشىلىعىنىڭ وركەندەپ, ودان الىناتىن ءونىم كولەمىنىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىنا ەشكىم ءشۇبا كەلتىرە قويماس. ءبىزدىڭ بۇل ويىمىزدى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر دە قۋاتتايدى. ون جىل ارالىعىندا قۇس باسى 70 پايىزعا كوبەيىپ, جۇمىرتقا ءوندىرۋ 3,7 ميلليارد داناعا, ەت ءوندىرۋ 74 پايىزعا ۇلعايعان. جىل اياعىنا دەيىن 170 مىڭ توننا قۇس ەتىن ءوندىرۋ جوسپارلانعان. اۋىل شارۋاشىلىعى قۇستارىنىڭ جالپى سانى 34,5 ميلليوندى قۇراسا, 60 پايىزعا جۋىعى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى جاقسى قالىپتاسقان ونەركاسىپتىك نەگىزدە وسىرىلەدى. قازاقستاندا قۇس باسىنىڭ نەگىزگى بولىگى الماتى, اقمولا, قوستاناي, شىعىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان جانە قاراعاندى وبلىستارىندا شوعىرلاندىرىلعان. قازىرگى قول جەتكىزىلگەن وندىرىستىك كورسەتكىشتەر بۇل سالانىڭ الەۋەتىنىڭ مولدىعىن كورسەتەدى. سوعان وراي اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قۇس ءونىمدەرىن وندىرۋشىلەرگە ءجاردەمدەسۋ ماقساتىمەن ناقتى كومەك شارالارىن ۇيىمداستىرىپ كەلەدى.
بيىل قۇس ەتىن وندىرۋگە جۇمسالاتىن شىعىنداردى سۋبسيديالاۋعا 8,5 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان. بۇل كورسەتكىش ءوتكەن جىلعا قاراعاندا 30 پايىزعا كوپ. قۇس شارۋاشىلىقتارىنىڭ تۇقىمدىق جۇمىرتقا مەن تاۋلىكتىك بالاپاندار تۇرىندە ساتىپ الىنعان اسىل تۇقىمدى تۇرلەرى دە سۋبسيديالاندىرىلادى. اتاپ ايتقاندا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن تۇقىمدىق جۇمىرتقالاردى ساتىپ الۋعا جۇمسالاتىن شىعىنداردى وتەۋگە 91,9 ميلليون, تاۋلىكتىك بالاپانداردى ساتىپ الۋعا 123,7 ميلليون تەڭگە سۋبسيديا قاراستىرىلعان. كەلەسى جىلدان باستاپ تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ وندىرىستىك قۇرىلىستارعا جۇمسالاتىن شىعىندارىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن وتەۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ قۇرىلىمى قولدانىلادى. مۇنداي قارجىلىق دەمەۋ قۇس شارۋاشىلىعىنا قارجى تارتۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرارى ءسوزسىز. 2012 جىلعى قۇرعاقشىلىققا بايلانىستى تۋىنداعان جەمازىق ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن جانە قۇس باسى مەن ونىمدەرىنىڭ كولەمىن تومەندەتپەۋ ماقساتىمەن ۇكىمەت قورىنان 264,7 مىڭ توننا جەمدىك استىق ءبولىندى. بۇل قولدانىلعان شارالار وندىرىستەگى احۋالدى تۇراقتاندىرۋعا سەبىن تيگىزگەنى انىق.
رەسپۋبليكانىڭ شەتەلدەن اكەلىنەتىن قۇس ەتىنە تاۋەلدىلىگىن ازايتۋ ءالى كۇردەلى كۇيىندە قالىپ وتىر. ماسەلەن, 2012 جىلى شەتەلدەن اكەلىنگەن ەت ونىمدەرى جالپى تۇتىنىستىڭ 61 پايىزىن قۇراۋى ويلاندىرماي قويمايدى. سونىڭ سالدارىنان وتاندىق كاسىپورىندار ءوز ونىمدەرىن وتكىزۋدە كوپتەگەن قيىندىقتارعا كەزىگىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەتتىڭ جۋىرداعى كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا اگرارلىق سەكتوردا, ونىڭ ىشىندە ەت ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋدا قالىپتاسقان قوردالى ماسەلەلەر اتاپ كورسەتىلىپ, وسىعان وراي ناقتى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ تالاپ ەتىلدى. پرەزيدەنتتىڭ اگرارلىق سەكتور سەكىلدى ستراتەگيالىق سالاعا ايرىقشا نازار اۋدارۋى وتە قۇپتارلىق. ىشكى-سىرتقى, وڭىرلىك, سالالىق وراسان رەسۋرستارعا يە بولا تۇرا يگەرىلمەي جاتقانىن, ورنىمەن پايدالانا بىلسەك, ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ سەكىلدى ۇلكەن ماقساتقا جەتۋدىڭ زور مۇمكىندىكتەرىن كورسەتىپ بەردى.
الدىمىزدا 2016 جىلعا تامان 60 مىڭ تونناعا دەيىن ەت ونىمدەرىن الىس-جاقىن شەتەلدەرگە ساتۋ سەكىلدى جاۋاپتى مىندەتتەر تۇر. ءتيىستى باعدارلامانى ورىنداۋعا 120 ميلليارد تەڭگە بولىنگەنىنە قاراماستان ءىستىڭ العا جىلجىماۋى ءبارىمىزدى قاتتى ويلاندىرسا كەرەك. ايتىلعان سىن-پىكىرلەردىڭ قۇس ەتى ەكسپورتىنا دا قاتىسى بار. ءسوز اراسىندا بۇل ماسەلە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى بەتتەرىندە جۇيەلى كوتەرىلەتىنىن, سونىڭ ءبىر مىسالىنا جاقىندا جاريالانعان «سىرتقا ەت شىعارۋدىڭ ورنىنا ەتتى سىرتتان تاسيمىز» اتتى ماقالانى كەلتىرۋگە بولادى. سۇيىكتى گازەتىمنىڭ تۇراقتى وقىرمانى رەتىندە قولىما قالام الۋعا وسىنداي ءتۇيتكىلدى جايلاردىڭ سەبەپ بولعانىن ايتا كەتكىم كەلەدى. ءارى قۇس شارۋاشىلىعىنىڭ تاجىريبەلى مامان-عالىمى رەتىندە كەي ويلارىمدى وقىرماندارمەن بولىسكەندى ءجون كوردىم.
اڭگىمەنىڭ توقەتەرىنە كوشسەك, بىرىڭعاي كەدەن وداعى تالاپتارىنا ىڭعايلانىپ, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرەر الدىندا قۇس ونىمدەرىنىڭ تىزىمدەمەسىن كەڭەيتۋ ماقساتىنداعى ءىس-شارالاردى جەدەلدەتكەن ءجون. ايتالىق, اقش-تا وندىرىلەتىن جانە بىردەي ستاندارتتار نەگىزىندە ىشكى نارىققا شىعارىلاتىن شيكىلەي سۋىتىلعان جانە مۇزداتىلعان قۇس ونىمدەرىنىڭ تاۋار رەتىندە 77 ساۋدالىق سيپاتتاماسى بار ەكەن. ال, ءبىزدىڭ اسسورتيمەنتىمىزدە 10-12 اتالىم عانا كورسەتىلگەن. دەمەك, اسسورتيمەنتتەگى ونىمدەر كولەمىن ۇلعايتۋ ءۇشىن تۇبەگەيلى وڭدەۋگە باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, ەلىمىزدەگى قۇس فابريكالارى ينۆەستيتسيانى پايدالانۋ جولدارىن وڭتايلى شەشىپ, قۇس ونىمدەرىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسىن ۋاقىت تالابىنا ساي جاڭارتۋلارى كەرەك. بۇل – ءبىر. ۋاقىتتى سوزباي, تەزدەتىپ شەشەتىن ەكىنشى ءماسەلە – رەسپۋبليكاعا شەتەلدىك قۇس ونىمدەرىن شامادان تىس اكەلۋدى شەكتەۋ, بىلايشا ايتقاندا, قۇس ەتىنىڭ يمپورتىنا تاريفتىك كۆوتا قويۋ. سوندا ەلىمىزدىڭ قۇس ءوسىرۋشىلەرى ءوز جۇمىستارىن جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرا الارى انىق.
تاعى دا قايتالاپ ايتامىن: قازاقستانعا اكەلىنەتىن يمپورتتىق ونىمدەرگە كەدەندىك سالىق ەنگىزبەي جانە تاريفتىك كۆوتا قويماي بولمايدى. سەبەبى, قۇس ونىمدەرى نارىعىندا الدىمەن وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ونىمدەرىن ساتىپ الۋعا جاعداي جاساۋ كەرەك. تۇقىمدىق, ينكۋباتسيالىق جۇمىرتقالارمەن, ساپالى تاۋلىكتىك بالاپاندارمەن قامتاماسىز ەتۋ, قۇس تۇقىمىن اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جولعا قويۋ باعىتتارىندا دا شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر از ەمەس. سولاردىڭ بىرىنە وتاندىق قۇس كروستارىنىڭ جوقتىعىن جاتقىزۋعا بولادى. امال جوق, ولاردىڭ اسىل تۇقىمدىق ارعى تەكتىك جانە انالىق تۇرلەرىنە, ينكۋباتسيالىق جۇمىرتقالارىنا 8-10 ميلليون اقش دوللارىن جۇمساپ, شەتەلدەردەن الۋعا ءماجبۇرمىز. وسىلايشا, يمپورتتىق تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلا الماي وتىرعان جايىمىز بار. الەمدىك جانە وتاندىق گەنوتيپتەر نەگىزىندە ەلىمىزدە جوعارى ءونىمدى قۇستاردىڭ اسىل تۇقىمدى جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋدى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىپ, سەلەكتسيالىق-تەكتىك ورتالىقتار مەن اسىل تۇقىمدى قۇس زاۋىتتارىن اشۋ ارقىلى باسەكەلەستىككە قابىلەتتى قۇس جەلىلەرى مەن كروستارىن شىعارۋ قاجەت. بۇل ماسەلەنىڭ وڭ شەشىلۋى شەتەلدەردەن اكەلىنەتىن قۇس ونىمدەرىنىڭ كولەمىن قىسقارتىپ, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ جۇمىسىنا جانە بيوازىقتىق قاۋىپسىزدىگىنە وڭ اسەرىن تيگىزەرى, قۇس ىندەتتەرىنىڭ وتۋىنە شەكتەۋ قويىلىپ, وسى سالا ونىمدەرىنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ اناعۇرلىم تومەندەۋىنە جەتەلەرى تاجىريبەدە تالاي قۋاتتالعان.
بۇل باعىتتا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ءبىرتالاي عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. قۇس تۇقىمدارىن اسىلداندىرۋ مەن سۇرىپتاما دەڭگەيىن كوتەرۋ ماقساتىندا سولتۇستىك قازاقستان مال جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى «بەسكول قۇس فابريكاسى» جشس-مەن بىرلەسە وتىرىپ, قۇس تۇقىمدارىنىڭ گەنەتيكالىق قورىن جاسادى. سونىڭ ناتيجەسىندە رەسپۋبليكادا جەرگىلىكتى ۇيرەكتىڭ ەكى جەلىلى «بەسكولدىك ءتۇرلى ءتۇستى» وتاندىق تۇقىمى شىعارىلدى. ولار جەرگىلىكتى جەردىڭ اۋا رايىنا بەيىمدەلگىشتىگىمەن, جاس قۇستاردىڭ جوعارى ساقتالىنىمىمەن, اعزاداعى ءىش مايى مولشەرىنىڭ ءتومەندىگىمەن, ءوسىم سالماعى مەن ءونىم بىرلىگىنە جەمازىقتىڭ از جۇمسالاتىنىمەن ەرەكشەلەنەدى. جاڭا تۇقىمعا سۇرانىس كوپ. بۇگىندە ەكى جەلىلى اق ۇيرەكتەردىڭ كروسىن شىعارۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋدامىز. ءبىر قىنجىلتاتىنى, قازاقستاندا وتاندىق تاۋىق كروستارى جوق. سول سەبەپتى ەلىمىزدىڭ قۇس شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن تاۋار وندىرۋشىلەرى تۇقىمدىق جۇمىرتقالار مەن تاۋلىكتىك اسىل تۇقىمدى بالاپانداردى الىس جانە جاقىن شەتەلدەردەن جوعارى باعامەن ساتىپ الۋعا ءماجبۇر. ونىڭ ۇستىنە ءارتۇرلى ىندەتتەردىڭ كەلۋ قاۋپى بار ەكەنىن جوققا شىعارماعان ءجون. ەلىمىزدەگى قۇس سۇرىپتاۋ سالاسىنىڭ بىلگىر عالىمى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ق.مولداجانوۆتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن چەحيانىڭ «دومينانتا» سۇرىپتاۋ-گەنەتيكالىق ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى ميلان تىللامەن بىرقاتار كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلدى. اتاپ ايتقاندا, جۇمىرتقا باعىتىنداعى تاۋىق كروستارىنىڭ تازا باستاپقى جەلىلەرىنىڭ جۇمىرتقالارى نەمەسە تاۋلىكتىك بالاپاندارى ارزانداتىلعان باعامەن ساتىپ الىناتىن بولدى. بۇل كەلىسىمدەردىڭ ۇتىمدى جاعى, قۇستىڭ باستاپقى تازا جەلىلەرى ارقىلى از ۋاقىت ارالىعىندا ونىڭ ارعىتەكتىك جانە اتا-انالىق توپتارىن قۇرىپ, قۇس باسىنىڭ تەز ارادا كوبەيۋىنە مۇمكىندىك تۋادى.
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, قۇس شارۋاشىلىعىن وزىق تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن ونەركاسىپتىك جولعا كوشىرەتىن بولساق, ەكسپورتتىق الەۋەتىمىزدىڭ ارتارى انىق.
اقان ءجۇنىسوۆ,
سولتۇستىك قازاقستان مال جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ دوتسەنتى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
بەسكول كەنتى.