جىگەرى جاسىماعان جۇماگۇل

ورتالىق كومپارتيانىڭ شەشى­مىنە نارازىلىق بىلدىرگىسى كەلگەن جاستار 17 جەل­توقسان كۇنى تاڭەرتەڭ سول كەزدەگى ل.برە­جنەۆ اتىنداعى الاڭ­عا جينالىپ, شەرۋ وتكىزدى. الاي­­دا جاستارعا «ناشا­قورلار, ماس­­­كۇنەمدەر, ب ۇلىكشىلەر» دەگەن ايىپ تاعى­لىپ, جاپپاي جازالاۋعا الىن­­دى.

اق قار, كوك مۇزدا الاڭعا شىق­قان جەل­توقسانشىل جاستاردىڭ ارا­سىندا جۇماگۇل بەكەنتاەۆا دا بار-تىن. قازىر ول قوس­تاناي وبلىسى جانكەلدين اۋدانى شەگەن اۋى­لىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ بىرىندە مۇعالىم بولىپ ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.

بىردە 5-سىنىپ وقۋشىلارى مۇعالىم جۇ­ماگۇلگە كۇتپەگەن توسىن سۇراق قوي­دى: ء«سىز­دىڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىس­قا­نى­ڭىزدى بىلەمىز. وسىنى ايتىپ بەرەسىز بە؟».

ۇستاز اۋىر كۇرسىندى دە, 33 جىل بۇ­رىن­عى وقيعانى كوز الدىنا قايتا اكەلدى.

...1986 جىل. قازپي-ءدىڭ (قازىر­گى اباي اتىنداعى ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەت) فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ 2-كۋرسىندا وقيدى. ءبىر كۇنى «رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا كولبين دەگەن بىرەۋ تاعايىندالىپتى, جاستار قارسىلىق ءبىلدىرۋ ءۇشىن الاڭعا جينالماقشى» دەگەن حابار ينس­تيتۋتقا لەزدە تاراپ كەتتى. ستۋ­دەنتتەر اراسىندا گۋ-گۋ اڭگىمە باس­تالدى. ءبارىنىڭ بويىندا جاڭا باسشىلىققا دەگەن نارازىلىق بار. كەلەسى كۇنى ينستيتۋتتىڭ ءبىر توپ ستۋدەنتى شىداي الماي, وقىتۋ­شىلاردىڭ باقىلاۋىنان سىتىلىپ شىعىپ, الاڭعا كەلەدى. ولاردىڭ ارا­سىندا جيىرمانىڭ شەتىنە ىلىن­گەن جۇماگۇل دە بار ەدى.

جاستار الاڭعا كوپتەپ جينالىپتى. قول­دارىنا ۇستاعان پلاكاتتارى بار. «كەتىڭ­دەر! تاراڭدار!» دەگەن باس­شىلىق­تىڭ ءسوزىن نازارعا الار ەمەس. كەزەك-كەزەك جا­رىسا سوي­لەپ جاتىر. جەل­توق­سان ايى بول­­عان سوڭ با, قىستىڭ ىزعا­رى بىلى­نەدى. بىراق ونى ەلەيتىن جاس­تار باي­قال­مايدى. سول­تۇس­تىكتەن دامىلسىز سوق­قان سۋىق جەل دەنەڭدى ەرىكسىز تىتىر­كەندىرەدى. الاڭداعى شەرۋ جال­عا­سۋدا.

كەنەت الاڭ شەتىندە بەس قارۋى بويىندا, ساپەر كۇرەكتەرى قولىندا, قاسقىر يتتەرىن جانىندا ۇستاپ تۇر­عان سولداتتار بەلگى بەرىلىسىمەن جاس­تارعا قاراي لاپ قويدى. ايعاي-شۋ, جەر-كوكتى دۇربەلەڭگە سالعان توپا­لاڭ باستالدى دا كەتتى. جى­­لا­عان, الىسقان جۇرت. جانۇشىرا اي­عايلاعان داۋىستار...

جاستاردى قالانىڭ شەتىنە اپارىپ تاستاۋ ءۇشىن قولعا تۇسكەن­نىڭ ءبارىن جۇك كولىگىنە تيەپ جاتىر. كەيبىرى ماشينا بورتىنان سەكىرىپ, قاشىپ ۇلگەرۋدە. اسكە­ريلەر ەشكىمدى ايار ەمەس. جاپ-جاس قىزداردى شاشىنان سۇيرەپ, تەپكى­نىڭ استىنا الدى دەرسىڭ. وسى ساتتە جانۇشىرا جۇگىرىپ كەلە جاتقان جۇما­گۇل دە قولعا ءتۇسىپ, ەكى سولدات ونى قوس بۇيىرىنەن تەپكىلەي باستادى. كوز الدى تۇماندانىپ كەتتى. ار­عىسى ەسىندە جوق.

ءسۇتپىسىرىم ۋاقىتتان سوڭ ەسىن جي­ىپ قاراسا, وزىنە قارسى ءجۇرىپ كەلە جاتقان ماشينانى كوردى. قان­شا بۇلقىنسا دا, ورنىنان تۇرا الار ەمەس. ومىرمەن قوش ايتىسار ءسات جاقىنداعانداي. ساناۋلى سەكۋندتاردا كوز الدىنا اتا-اناسى, باۋىرلارى ەلەستەپ, ىشتەي كۇبىرلەپ, قوش ايتىستى.

كەنەت ءبىر قازاق سولداتى ونى جەردەن كوتەرىپ الىپ, ءارى قاراي لاق­تىرىپ جىبەردى. سودان سوڭ «قاش! تەزىرەك!» دەدى بۇيىرىپ.

جۇماگۇل كۋرستاسى شاتتىگۇل ەلعو­جينا­مەن قول ۇستاسىپ, الاڭ­نان ۇزاي باستاعان. بىراق ولاردى ەكى ميليتسيا قىزمەتكەرى ۇس­تاپ الىپ, قولدارىنا كىسەن سالىپ, ىشكى ىستەر بولىمىنە اپاردى. سودان كۇندە تەرگەۋ, كۇندە سۇراق... ابدەن ەستەرىن شىعاردى. كەيىن اۋداندىق سوت جۇماگۇل مەن شاتتىگۇلدى 15 كۇن­گە تۇرمەگە جا­بۋ تۋرالى شەشىم شى­عارادى. ال ەكى كۇننەن سوڭ «جۇماگۇل تۇر­مەگە ءتۇسىپتى» دەگەن حابار لەزدە ينستيتۋتقا تاراپ كەتەدى. حاباردى ەستىگەن جۇماگۇلدىڭ تۋعان-تۋىسى الماتىعا جول تارتادى.

– تۇرمەگە بارعانىمىزدا جۇ­ما­­گۇل­گە جولىعا الماي, ءۇش كۇن اۋرە-سارساڭعا تۇستىك, – دەيدى كەيىپ­­كەرىمىزدىڭ اپاسى, جۋرناليست ايتكۇل بەكەنتاي بىزبەن اڭ­گىمەسىندە. – كەزدەسۋگە رۇقسات بەر­مەدى. سودان ونىڭ شىعۋىن كۇت­تىك. ال جۇماگۇل قاماۋدان بو­ساعان كەزدە, ونى قۇشاقتاپ تۇ­رىپ كوز جاسقا ەرىك بەرمەۋ مۇم­كىن ەمەس ەدى. بەت-اۋزىنىڭ ساۋ-تامتىعى جوق. دەنەسى كوكالا قوي­داي. ۇرىپ-سوققان. قيناعان. سول جەردەن جۇماگۇلمەن بىرگە 700-گە جۋىق ستۋدەنت, جۇمىسشى جاستاردى شىعاردى. ولارمەن جىلاپ قاۋىشقان اتا-انانىڭ اڭىراعان داۋسىنان قۇلاق تۇنادى. ءبىز جۇ­ماگۇلدى الىپ, جاتاقحاناعا كەل­دىك. كەلەسى كۇنى ونى ينستيتۋتتان شىعاردى. سودان امالسىز ءبارىمىز ۇيگە قايتتىق.

ينستيتۋتتىڭ كومسومول جينا­لى­سىن­دا شىعارىلعان قاۋلى بو­يىن­شا جەل­توقسان كوتەرىلىسىنە قا­­تىس­قانداردى تەك قارا جۇمىسقا عانا قابىلداۋ ەسكەر­تىل­گەن ەدى. وسى ەسكەرتۋ بويىن­شا جۇ­ماگۇل بەكەنتاەۆا شەگەن اۋىلىنىڭ №1 بولىمشەسىندە «اقبۇلاق» ساۋىن­شى بري­گاداسىندا ساۋىنشى بولىپ جۇ­مىس ىستەيدى. قاماۋ كەزىندە قوس بۇيى­رىنەن قاتتى سوققى العان جاس قىزعا مۇنداي جۇمىس قيىنعا سوعادى. ءجيى-ءجيى اۋرۋحاناعا تۇ­سەدى. قىزىنىڭ مۇشكىل ءحالى اكەسى ەس­­كەندىرگە وڭاي­عا سوقپايدى. ءوتى­نىش ايتا ءجۇرىپ قىزىن مەك­تەپ-ين­تەرناتقا تار­بيەشى ەتىپ ورنا­لاستىرعانىمەن, ءبىر اپتا وتەر-وتپەستەن سوۆحوز ديرەكتورى جينالىس اشىپ: «رەس­پۋبليكا باسشىسىنا قار­سى شىققان ادام­دى ۇرپاق تاربيەسىنە ارالاس­تىرۋعا بول­مايدى» دەگەن ۋاجبەن جۇمىستان شى­عارادى.

تەك ارادا جەتى جىل وتكەندە عا­نا جۇ­ماگۇل ەسكەندىرقىزى قازاق پەداگو­گيكا­لىق ينستيتۋتىنداعى وقۋىن سىرتتاي جالعاس­تىرۋعا مۇم­كىندىك الادى. وعان دەيىن ءارتۇرلى قارا جۇمىس ىستەيدى.

– ءيا, ول اۋىر كەزەڭدەر ەدى. قازاقتىڭ ورىمدەي ۇل-قىزدارىنا «ب ۇلىكشىل» دەگەن ات تاعىلدى. قان­­شاسى وقۋ ورنىنان شى­عىپ قالدى. ال سەندەر تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇلا­نى­سىڭدار. وسىنى باعالاي بىلىڭدەر! – دەدى كوزىنە جاس العان جۇماگۇل بەكەن­تاەۆا. كوز جا­­سىن وقۋشىلارىنا كور­سەتكىسى كەل­مە­گەن­دەي تەرىس بۇرىلدى. بالا­لار ءۇرپيىسىپ قا­لىپت­ى.

ءومىردىڭ قيىندىعىنا مويى­ماعان, جىگەرى جاسىماعان جۇماگۇل ەسكەندىرقىزى بۇگىندە ءوزىنىڭ كىن­دىك قانى تامعان ولكەدە جوعارى دارەجەلى مۇعالىم. ارداگەر ۇستاز. اۋداندىق ۇستازدار بايقاۋىنىڭ بىرنەشە مارتە جەڭىمپازى. بۇگىندە ونى مەكتەپ وقۋ­شىلارى, اۋىل, اۋدان حالقى قۇرمەت تۇ­تادى. كەزدەسۋ كەشتەرىن ءجيى-ءجيى ۇيىم­داس­تىرىپ تۇرادى.

عانيبەت عالىمبەك ۇلى