وتىرار قالاشىعى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى قالاي جۇرگىزىلىپ جاتىر؟

كون­فەرەنتسيادا سىني پىكىر­لەرگە قا­تىستى, ياعني رەستاۆراتسيا جۇ­مىس­تارىنا بايلانىس­تى كوز­قاراستار ايتىلدى. رەتى­مەن بايان­داساق. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە قاراس­تى وتى­رار مەملەكەتتىك ارحەو­لو­­گيا­لىق قورىق-مۋزەيى تۇڭ­عىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» مەن « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى اياسىندا عۇلاما ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعىنا وراي «ساپار ورتالىعى» ەكسپوزيتسياسى مەن ءال-فارابي زالىن اشتى.

سونىمەن قاتار وسى ءىس-شارا ايا­سىندا «وتىرار كەشە, بۇگىن, ەرتەڭ: تۋريستىك جانە زەرتتەۋ بو­­لا­شاعى» تاقىرىبىندا رەسپۋب­ليكالىق عىلىمي-تاجىري­بەلىك ونلاين-كونفەرەنتسيا ۇيىم­داستىردى. ەلىمىزدىڭ ارحەو­لوگيا سالاسىنداعى جەتىستىك­تەرىمەن تانىستىرۋ, ارحەولوگيا ەس­كەرتكىشتەرىن زەرتتەۋ, ساقتاۋ تاقىرىبىندا تاجىريبە الماسۋ, وتىرارداعى رەستاۆراتسيا ناتيجەسىمەن ءبولىسۋ ماقسا­تىنداعى ءىس-شاراعا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مادە­نيەت جانە ونەر ىستەرى دەپارتا­مەنتىنىڭ ديرەكتورى كۇمىس سەيىتوۆا, ەلى­مىزدىڭ بەلگىلى ارحەو­لوگ-عالىمدارى, تاريحشىلارى مەن عى­لى­مي-رەستاۆراتسيا سالا­سىنداعى مامان­دار قاتىستى.

ەلباسى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا: «ەجەلگى وتى­رار قالاسىنىڭ بىرقاتار نىساندارىن – ۇيلەرى مەن كوشەلەرىن, قوعامدىق ورىندارىن, سۋ قۇبىرلارىن, قالا قامالىنىڭ قابىرعالارى مەن تاعى دا باسقا جەرلەرىن ءىشىنارا قالپىنا كەلتىرەتىن تۋريستىك جوبا دا قىزىقتى بولماق. وسىنىڭ نەگىزىندە ءبىلىمدى دارىپتەۋگە جانە ءتۋريزمدى دا­مى­تۋعا باسا ءمان بەرىلۋى قاجەت», دەپ وتى­رار تاريحىن زەرتتەۋ, قالپىنا كەلتىرۋ ماسە­لەلەرىنە قوزعاۋ سالعان ەدى. وسى وراي­دا بيىل پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ تاپ­سىرماسىمەن وتىرار قالاشىعىن قال­پىنا كەلتىرۋگە با­عىتتالعان اۋقىمدى جۇ­مىستار باس­­تالدى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا قالا­شىقتاعى عىلىمي-رەستاۆراتسيا جۇ­­مىستارىمەن «قازقايتاجاڭارتۋ» ۇيى­مى باس ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقا­رۋشى قانات تۇياقباەۆ تانىستىرىپ, جوبانىڭ تۇپكى ماقساتى تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ ۇزاق مەرزىمگە ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وتىرار قالاشىعىنداعى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارمەن تانىسۋعا كەلگەن عالىمدار زەينوللا ساماشەۆ, جاكەن تايماعامبەتوۆ, بۇركىتباي اياعان, زيابەك قابىلدينوۆ جانە وزگە دە زەرتتەۋشىلەر تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىنىڭ تاريحي شىنايى قاباتىن ساقتاپ قالۋ ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى. ماسەلەن, تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ: «وتىرارتوبەدەگى اتقارىلىپ جاتقان رەستاۆراتسيا جۇمىس­تارىن مادە­نيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تاراپىنان عالىمدارمەن بىرلەسكەن كەڭەستە قارا­دىق. بىرىنشىدەن, الەۋمەتتىك جەلىدە سىن-پىكىرلەردىڭ بىرجاقتى ايتىلىپ جات­­قانى بايقالادى. ەكىنشىدەن, بۇل – 3 جىلعا ارنالعان ۇلكەن جوبا. اتقارىلعان جۇمىس جوبانىڭ باستاماسى عانا. كەتكەن كەمشىلىكتەردى اقىل­داسىپ, كەڭەسىپ شەشۋگە بولادى. بۇل جەردە رەستاۆراتورلار مەن ارحەولوگتار بىرلەسە جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. ولار بىر­لەسىپ جۇمىس ىستەسە, ايقاي-شۋسىز ۇساق-تۇيەك كەمشىلىكتەر جويىلادى. ول جەردە ورەسكەل قاتەلىكتەردىڭ بولعانىن كورمەدىم. سول جەردە بىرگە بولعان مينيسترلىك وكىلدەرى, ارحەولوگ-عالىمدار, رەستاۆراتورلارمەن بىرگە قاراپ, وسىنداي قورىتىندىعا كەلدىك. وسى جوبانى جاساۋشى, جۇزەگە اسىرۋشىلارمەن دە كەزدەسىپ, قۇرىلىستارىنىڭ جۇرگىزىلۋ تارتىپتەرى تۋرالى ءمان-جايعا قانىق بولدىق. وتىرار وبەكتىلەرىن قالپىنا كەل­تىرۋ جۇمىسىندا پايدالانىلىپ جات­قان قىشتار قازىرگى قۇرىلىستا جاپپاي پايدالاناتىن كىرپىشتەر ەمەس. ولار زەرتتەۋ ناتيجەسىندە قول جەتكىزگەن كونە تەحنولوگيامەن قازىرگى كەزەڭدە جاسالعان قىشتار. بۇل رەتتە قىش جاساۋ تەحنولوگياسىمەن قاتار تاريحي كەزەڭدەردىڭ ستاندارتتارى ەسكەرىلگەن. اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋريستەردىڭ قىزى­عۋ­شىلىعىن تۋدىراتىنداي ەتىپ جاسالۋدا. سوندىقتان نەگىزسىز ايقاي-شۋ شى­عارۋدىڭ كەرەگى جوق. ءبىز بۇل ءسوزدى بىرەۋدى قورعاۋ ءۇشىن ايتىپ جاتقان جوقپىز. بۇل – عىلىمي نە­گىزدە جاسالعان, عالىمدارمەن, رەستاۆراتورلارمەن بىرىگىپ شەشكەن شەشىمىمىز. عالىمداردىڭ جينالىپ, وتىرار قالا­جۇر­تىنداعى جۇمىستاردى ءوز كوزىمەن كورىپ, وسىنداي شەشىمگە كەلگەنى دۇرىس بولدى», دەپ ءوز پىكىرىمەن ءبولىستى. ال تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ارحەولوگ-عالىم جاكەن تايماعامبەتوۆ وتىرار قالاشىعىندا عىلىمي نەگىزدەمەلەرمەن ازىرلەنگەن جانە وتە تىڭعىلىقتى دايىن­دال­عان كەڭ اۋقىمدا جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر دەپ باعالايتىنىن جەتكىزدى. «جۇ­مىس بارىسىندا كونە تەحنولوگيا­مەن ازىرلەنگەن قىشتار پايدالانىلۋدا. ال ىشكى مونتاجداۋ, رەكونسترۋكتسيا­­­لاۋ كەزىندە پايدالانىلعان قازىرگى زامانعى كىرپىشتەر سىلاقتىڭ استىندا قالىپ, كوزگە كورىنبەيدى. رەكونسترۋكتسيا جاسالعان ۇيلەردىڭ ينتەرەرى تۇپنۇسقا كۇيىندە ساقتالىپ وتىر. سوندىقتان مەن ارحەولوگتارمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەپ جاتقان «قازقايتاجاڭارتۋ» مەكەمە­سىنىڭ جۇمىسىنا وڭ باعا بەرەمىن. ال جۇمىس پروتسەسىندە تۋىنداعان ۇساق-تۇيەك كەمشىلىكتەردى جويۋعا بولادى. جال­پى ارحەولوگتارمەن بىرلەسىپ عىلىمي نە­گىز­دە جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستىڭ با­عى­تى دۇرىس. ءوز كەزەگىندە وتىراردىڭ كەلۋشىلەرگە ۇسىنارى كوپ, تۋريستەردى تار­تۋعا ىقپالى زور دەپ بىلەمىن», دەدى ج.تاي­ماعامبەتوۆ.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»

وسىدان ءبىراز جىل بۇرىنعى وتى­رار­دىڭ جاي-كۇيىن ەسىنە العان تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بۇر­كىتباي اياعان رەستاۆراتسيا جۇ­مىس­­تارىنا كوڭىلى تولاتىنىن ايتتى. «باستىسى تاريحي جəدىگەرلەر ساقتالىپ, اۋقىمدى جۇمىس جالعاسۋدا. وتىراردان كەيىن ساۋران قالاسىندا بولدىم. قازبا جۇمىسى وندا دا ءجۇرىپ جاتىر. ەندىگى نەگىزگى مəسەلە سول ەسكەرتكىشتەردى ساق­تاپ قالۋدا», دەدى عالىم. ال «قاز­قاي­تاجاڭارتۋ» رمك عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ فيليالىنىڭ ديرەكتورى سادۋاقاس اعىتاەۆ عىلىمي-رەستاۆ­را­تسيالاۋ جۇمىستارىنىڭ زاڭناما جۇ­زىن­دە بولىنەتىن بىرنەشە تۇرىنە جەكەلەي توقتالدى. كونسەرۆاتسيالاۋ, رەستاۆراتسيالاۋ, قايتا جاساۋ, جوندەۋ, بە­يىم­دەۋ سىندى وندىرىستىك جۇمىستارعا تۇ­سىنىكتەمە بەرگەن فيليال ديرەكتورى وتىرار قالاشىعىنداعى بارلىق جۇمىستا ءتيىستى تالاپتار بارىنشا ساق­تا­لاتىنىن مالىمدەدى. «ونىڭ ىشىندە عىلىمي-رەستاۆراتسيالاۋ جۇمىستارىنىڭ ادىستەرى ارقيلى جانە بۇل رەتتە الەمدىك تاجىريبەگە دە نازار اۋدارامىز. وتىرار قالاشىعىنداعى عىلىمي-رەستاۆراتسيالاۋ جۇمىستارىندا ەجەلگى تەحنولوگيامەن ازىرلەنگەن قىشتار پايدالانىلۋدا. الەمدىك تاجىري­بەدە رەستاۆراتسيا كەزىندە قازىرگى كىرپىشتەردى پايدالانىپ تا جاتادى. بىراق ولار ەسكەرتكىشتىڭ سىرت­قى تاريحي كەلبەتىنە مۇلدەم اسەر ەتپەيتىن ىشكى نىعايتۋ, مونتاجداۋ جۇ­مىس­تارىندا عانا قولدانىلۋى مۇمكىن. وتى­رار قالاشىعىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى بارىسىندا ونىڭ بيىكتىگى تاريحي بيىكتىگىمەن تەڭ. بۇل رەتتە عىلىمي-رەستاۆراتسيالاۋ جۇمىستارىنىڭ ادىسىنە ساي ونىڭ قۇرباندىق قاباتى (جەرتۆەننىي سلوي) جوعارعى جاقتان 7-8 قاتار بولۋى كەرەك. ويتكەنى جاۋىن-شاشىن, قار وسى قاتاردان وتەدى. استىنان دا وسى 7-8 قاتار جەر استى سۋىنىڭ كوتەرىلۋىنە وراي سايكەستەندىرىلدى. ال ورتاسىنداعى ون شاقتى قاتار امورتيزاتور ەسەبىندە ىشتەگى ىلعالدى سىرتقا شىعارىپ تۇرۋ 1 جانە 1,5 مەتر استىنداعى تۇپنۇسقانى ساقتاۋ ءۇشىن ەڭ قولايلى بيىكتىك دەپ ەسەپتەيمىز. بەردىبەك سارايىندا جالپى وندىرىستىك كىرپىشتەر پايدالانىلماعان. نىساندا قولدانىلىپ جاتقان ماتەريالدار «قاز­قاي­تاجاڭارتۋمەن» عالىم­داردىڭ كوپ جىلدىق ەڭبەگىنىڭ ناتي­جە­سىندە ازىرلەنگەن قىشتار. قىش­تار­دى ازىرلەۋ كەزىندە تەحنولوگيادان وزگە ونىڭ قۇرامىندا پايدالاناتىن قۇم-تاس-توپىراقتاردىڭ دا تىس جەردەن بولماۋى قاداعالانادى. سەبەبى ەرتە كەزەڭدە قۇرىلىس ماتەريالدارى الىس­تان جەتكىزىلمەگەن. وسى ورايدا جەرگىلىكتى قۇم-توپىراقتاردىڭ قۇرامى دا باقىلاۋدان ءوتتى. قازىر وتىرار قالاشىعى يۋنەسكو-نىڭ الدىن-الا تىزىمىندەگى نىسان بولۋىنا وراي ول جەردە قانداي دا جۇمىستار جۇرگىزۋگە بولمايدى دەگەن پىكىر ايتىلىپ ءجۇر. يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرانى قورعاۋ كون­ۆەنتسياسىندا ءار مەم­لەكەت ءوزىنىڭ قاراۋىنداعى تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارىن زەرتتەۋگە, عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزۋگە قۇ­قى­لى دەلىنگەن. ال ءبىز ءوز تاراپىمىزدان وتىرار قالاشىعىندا كونۆەنتسيانىڭ قا­عيداتتارىنا قايشى كەلەتىن جۇمىس جۇرگىزۋدەن اۋلاقپىز. بارلىق جۇمىس عىلىمي دەرەك, تا­­جىريبە, عالىمداردىڭ پىكىرى مەن ارنايى كەڭەستەردە تالقىلاۋ نەگىزىندە جۇرگىزىلەدى. عىلىمي-رەستاۆ­را­تسيا ەسكەرتكىشتەردى ساقتاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى. وسىنداي جولمەن اۋتەنتتىك ماتەريالدارمەن قالپىنا كەل­تى­رىلگەن وبەكتىلەردە كليمات, انترو­پو­­گەندىك ىقپالدارعا بايلانىستى ەسكەرت­كىش­تىڭ قازىر جاسالىپ جاتقان قاباتى بۇزىلسا دا, كەلەشەك ۇرپاققا ونىڭ استىنداعى كەلەسى ەجەلگى تاريحي مادەني قابا­تىنىڭ جەتۋىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرمىز. وسى جىلى وتىرار قالاشىعىنداعى جۇ­مىستار قالاشىقتىڭ ءحىى-ءحىح عاسىر ارالىعىنداعى سولتۇستىك جانە وڭ­تۇستىك قاقپالارىن, ەجەلگى تۇر­عىن كۆار­تالدارىن, مەشىت, مونشا, ماگيس­­ترالدى كوشە, قىش شەبەرحاناسى, بەكىنىس قابىرعالارىن قالپىنا كەلتىرۋ باعىتتارىندا جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر», دەدى س.اعىتاەۆ.

مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مادەنيەت جانە ونەر ىستەرى دەپار­تا­مەن­تى­نىڭ ديرەكتورى كۇمىس سەيىتوۆا جيىن ناتيجەسىندە وتىرار قالاجۇرتىنداعى جۇ­مىستارعا ارحەولوگ-عالىمدار, تا­ريح­­شىلار وڭ باعاسىن بەرگەنىن اتاپ ءوتتى. عالىمدارمەن بىرلەسىپ وتكىزگەن عىلىمي كەڭەستە وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيى جانىنان مەتوديكالىق كەڭەس قۇرىلعانىن جەت­كىز­دى. سونداي-اق كونفەرەنتسيا بارىسىندا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى مەن وتىرار مەم­لەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزە­يى ءوزارا ىنتىماقتاستىق كەلىسىمگە قول قويدى. مەموراندۋمنىڭ ماقساتى – بىر­لەس­كەن مادەني باعدارلامالاردى, سەمينار, كونفەرەنتسيا, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارىن جۇرگىزۋ.

تۇركىستان وبلىسى