ابدەن قارا كۇزدە ۇيىتقي سوققان جەل قارا جەردىڭ شاڭىن كوتەرىپ, ماڭايدى استان-كەستەن ەتەتىن. ىمىرت تۇسە كۇشەيىپ, تاڭ اتقانشا ۇليتىن. ءاي, بىراق سول زاماندا بالەنشەنىڭ شاتىرىن ۇشىرىپ كەتىپتى دەگەندەي وقىس وقيعانى ەستىمەيتىنبىز. ايتەۋىر التايداعى كۇن رايى جىلداعى وسى قۇبىلىسىنان جاڭىلعان ەمەس.
تۇنىمەن ىشقىنىپ, تۇسكە قاراي دالا تۇك بولماعانداي مەڭىرەۋ كۇيگە تۇسەتىن. سوندا قول ارباسىن سۇيرەتىپ كورشى ۇيدەن دانيار جەتەتىن. بوتەن كىرسە, شىنجىرىن ءۇزىپ كەتە جازداپ ابالايتىن مويناق وعان كوز قيىعىن عانا سالادى. «تۇردىڭدار ما-ەي؟ كەتتىك تاۋعا, بالقاراعايدىڭ ءبارى جەردە جاتىر», دەپ سالدىرلاپ كىرەدى ۇيگە. ءيا, جازدىڭ كۇنى سامىرسىننىڭ باسىنان تۇسپەي قالعان بالقاراعايدىڭ ءبارىن جەل سىلكىپ, جەرگە تۇسىرگەن. قارعا قادالىپ-قادالىپ جاتقان بالقاراعايدى جيناۋ, جازداعىداي ەمەس, الدەقايدا وڭاي. ءبىر كوشەنىڭ بالالارى توپتاسىپ, سامىرسىندى بەلدەۋگە قاراي بەت تۇزەپ, جاياۋلاتىپ كەلەمىز. وزگە اعاشتار جالاڭاشتانىپ قالعان سوڭ بالقاراعاي سامىرسىندار كوگەرەڭدەپ كوزگە الىستان كورىنەدى. دانياردىڭ سۇيرەگەن قول ارباسى ورگە قاراي كوپ-كورىم جۇك. ونى قويىپ, بوس قاپتاردى نىعىزداپ سالىپ العان ريۋگزاكتىڭ ءوزى سالماق سالاتىن. باراتىن جەرىمىز اۋىلدىڭ ىرگەسىندە-اق, سارىمساقتى وزەنىن بويلاي شىققانداعى يىق. ورمان كۇزەتشىلەرىنىڭ تىكۇشاعى دا مارقاكولگە ۇشقاندا وسى يىقپەن اسادى. ايتپەسە تىكەسىنەن تىك التايدىڭ اسقارىن تومەنگە تاستاپ ۇشا المايدى.
بالقاراعاي باعاسىز ەدى...
كوكتەم مەن كۇزدە اڭداردىڭ ميگراتسيالايتىن سوقپاعى دا سول ماڭدا.
ءبىرىنشى سامىرسىننىڭ تۇبىنە جەتكەندە-اق شاشىلىپ جاتقان بالقاراعايدى جاپا-تارماعاي جيناي باستاعانبىز. قىلقاندى اعاشتىڭ سالالى بۇتاقتارىنان «قىستايعى ازىعىمىز» دەگەندەي تيىندەر جاۋدىرەيتىن. «جەر بىزدىكى» دەگەندەي ماڭايدى بورشا تىشقان تورۋىلداپ جۇرەتىن. شىن-وتىرىگىن بىلمەدىم, بايقاۋسىزدا وسىناۋ جوتاسى تارعىل بورشا تىشقاننىڭ جيناپ قويعان ازىعىن الىپ كەتسەڭىز, ىزا بولعان اڭ اشا ءتارىزدى بۇتاعا اسىلىپ ولەدى ەكەن-مىس.
قوڭىرقاي تارتقان بۇرشىكتەر قاردىڭ سۋىن بويلارىنا ءسىڭىرىپ ۇلگەرىپتى. جارتى قاپتىڭ وزىندە كوپ-كورىم سالماق بار. ءوزىمىز دە سۋ قارعا مالشىندىق. قويىن-قونىشىمىز شىلقىدى. ەرتەڭ كۇرك ەتىپ جوتەلگەنىمىزدى انامىز ەستىسە, سازايىمىزدى تارتتىرادى. سول ءۇشىن اۋىرماۋعا تىرىساتىنبىز. سانامىزدى اۋرۋعا قارسى باعىتتاپ قويعاننان با, قىڭق ەتپەيتىن ەدىك.
كەشكە دەيىن ون شاقتى قاپتى تولتىردىق. ءبارى زىلدەي. نە دە بولسا, تاستايتىن ەمەس. «كەرەك تاستىڭ اۋىرلىعى جوق» دەمەكشى, ارقالاساق تا جەتكىزەمىز ۇيگە. دوڭگەلەگى قيقالاقتاعان دانياردىڭ قول ارباسىنا ادىستەپ, ءتورت-بەس قاپتى وڭگەرگەن بولدىق. سىيماعانىن يىققا لاقتىرا سالدىق. ءسال جۇرگەن سوڭ جەلكەنى قاجادى. كوز قىزىعىپ جيناي بەرىپپىز. ءتيىن بايعۇسقا قالدىرىپ كەتۋ كەرەك ەدى دەپ قويامىن. قويا تۇرىپ, دەمالىپ الايىن دەسەڭ, وكشەلەپ كەلە جاتقاندار بار. بالا نامىسقا تىرىسىپ باققامىز. بىلەم, ولار دا نامىستىڭ قامشىلاۋىمەن كەلە جاتىر. جالعىز كەلە جاتسا, ارقالاعانى التىن بولسا دا ءبىر سايعا دومالاتا سالار ما ەدى؟! تومەنگە تۇسكەنشە, ەكى-ءۇش رەت تىزە بۇگىپ, تىنىستاعانىمىز بار. ءۇي جاققا جەتكەن سوڭ تەڭدەي ەتىپ بولدىك. ءبارىنىڭ ەڭبەگى بار. ەندىگى جۇمىس, ءتىستى اعاشپەن ۇگىتۋ ەدى. ول جارتى ساعاتتىڭ شارۋاسى. ەڭ وكىنىشتىسى, بۇرشىگىن ۇگىپ, ءدانىن العاندا ءبىر قابىڭنان ءبىر-اق دوربا ءدان شىعادى عوي. ونى كەشكىسىن تەلەديداردىڭ الدىندا وتىرىپ, تىرسىلداتىپ شاعىپ, تاۋىسا سالاسىڭ. ءدامى تاڭدايدان كەتپەيدى. ال وزگە جاقتىڭ ادامدارى مىجىپ شاعا المايدى. سۇيەگى شەمىشكەنىكىندەي ەمەس, قاتقىل. تىرس ەتكىزىپ تىستەگەندە ءدانىن ءبولىپ الماۋىڭ كەرەك.
ول زاماندا بالقاراعايدا باعا جوق-تۇعىن. ءوزىمىز قىستىڭ ۇزاق كەشىندە ەرمەك قىلۋ ءۇشىن اكەلەتىنبىز. ول زامان دەپ وتىرعانىم, توقسانىنشى جىلداردىڭ سوڭى-اۋ دەيمىن. ودان بۇرىن دا ەشكىم ساتۋ ءۇشىن سوقپايتىن.
جاڭعاق جيناۋ كاسىبى
كەيىن عوي, بالقاراعاي شىققان جىلدارى ءار اۋىلدا بىردەن, ەكىدەن قابىلداۋ پۋنكتەرى اشىلعان. كەيبىرەۋ باسقا ىستەرىن ىسىرىپ قويىپ, بالقاراعايمەن اينالىسىپ كەتتى. تاۋدا قونا جاتىپ سوعادى. بىراق كەز كەلگەنى ەلپىلدەپ, باسىن جەل تەربەپ تۇرعان سامىرسىنعا شىعا المايدى. جىڭىشكەلەۋ كەلگەن شىمىر جىگىتتەر بولماسا, بىتىك وسكەن بۇتاقتاردىڭ ارا-اراسىمەن ۇشار باسىنا ورمەلەي المايدى. بۇرشىكتەر دە سول, باس جاعىندا وسەدى ەمەس پە؟! بيىگىنە كوتەرىلگەن سوڭ بۇتاقتاردى تەپكىلەپ ءجۇرىپ جەمىسىن تۇسىرەدى. اياق كيىم دۇرىس بولماسا, تابانىڭ كۇپ بولىپ ءىسىپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس. الاقانعا قاپ-قارا بولىپ سامىرسىننىڭ شايىرى جابىسادى. ونى سارى مايمەن ىسقىلاپ كەتىرمەسە, سابىندى سۋعا ارشىلا قويمايدى.
جەرگە توپىرلاپ تۇسكەن بۇرشىكتەردى جيناپ الۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس. قاي ءبىر سامىرسىننىڭ ءتۇبى الاڭ-اشىق بولىپ جاتار دەيسىز. بۇتا-قاراعان, جىڭعىل. سونىڭ اراسىنان ەڭبەكتەپ ءجۇرىپ ءبىر-بىردەن تەرەدى. جاقسى شىققان جىلدارى ءبىر سامىرسىننان ءبىر, ءبىر جارىم قاپقا دەيىن تۇسەتىن. ايتپەسە جارتىدان اسپايدى.
ۇلتتىق پارك قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا 10 كيلوعا دەيىن رۇقسات, ال شەتتەن كەلگەندەر ءوز ەرىكتەرىمەن بارىپ الا المايتىن كورىنەدى.
كەيىنگى جىلدارى بالقاراعايدى مەزگىلدىك كاسىپتەرىنە اينالدىرعاندار قونا جاتاتىن شاتىرلارىن, ەت تارتقىشقا ۇقساتىپ, تەمىردەن جاسالعان زاماناۋي بالقاراعاي ۇككىشتەرىن, قالبىرلارىن الىپ بىراق شىعادى تاۋعا. تاۋعا شىققاندا دا, ىرگەدەگى ەمەس, اناۋ جاقتاعى ادام اياعى باسا بەرمەيتىن جون-جايلاۋ اسىپ كەتەدى. ءتىپتى بۇل كاسىپتەرى ءۇشىن استى بيىك ەسكى-قۇسقى كولىككە دەيىن ساتىپ العان. كۇن ۇزاق ءجۇرىپ تابيعاتتىڭ بەرگەن بايلىعىن جيناپ العان سوڭ كەشكىسىن ۇگىتىپ, ءدانىن قالبىرلاپ قاپتايدى. سودان ۇيىنە جەتكىزگەن سوڭ جەلدەتكىشپەن ارتىق-اۋىس قوقىمىن ۇشىرىپ تازالايدى. بۇرىن عوي, شاتىرعا شىعىپ الىپ, ىسقىرىپ, جەل شاقىرىپ ۇشىراتىن. قازىر حالىق ءبارىن وڭتايلاندىرىپ العان.
كيلوگرامداپ ەمەس, توننالاپ جيناۋ قانشالىقتى زاڭدى, بەيمالىم بىزگە. ءبىر بايقاعانىمىز, بۇرىنعىداي اعاشتان اعاشقا سەكىرىپ جۇرەتىن تيىندەر كوزگە كوپ تۇسە بەرمەيدى. اۋىپ كەتسە كەرەك, كىم ءبىلسىن؟! بالقاراعاي سامىرسىننىڭ ءوزى دە ءۇش-ءتورت جىلدا ءبىر جەمىس بەرەدى.
ءسويتىپ, تىرناشتاپ جيناعان داندەرىن ابدەن كەپتىرىپ, قاپقا سالادى دا قابىلداۋ پۋنكتەرىنە وتكىزەدى. كيلوسى 800-1000 تەڭگەدەن. قارا بازارداعى ءليترلى بانكىدەگىسى 1500-2000 تەڭگەنىڭ ماڭايىندا بولاتىن.
قىزىعىن قىتاي كورەدى
ال قابىلداۋ پۋنكتتەرىنەن قالاعا, ودان ءارى قىتايعا جونەلتەتىن كورىنەدى. قىتاي بالقاراعايدىڭ ءدانىن سىعىپ, مايىن الادى دا قابىعىن ۇنتاقتاپ, ۇن جاسايدى ەكەن. ودان ءدامدى توقاش, ءبالىش پىسىرىلەتىن كورىنەدى. مەيرامحانالارىندا جاڭعاق قوسىلعان سىرا باعالى مازىرلەردىڭ ءبىرى دەسەدى. قىتايدا عانا ەمەس, ەۋروپانىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرىندە بالقاراعاي دانىنەن جاسالعان دارىلەرگە سۇرانىس كوپ. تاريحي دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, يۆان گروزنىي پاتشانىڭ تۇسىندا بالقاراعاي جاڭعاعىن رەسەي جىلىنا 300 مىڭ پۇتقا دەيىن شۆەتسيا مەن انگلياعا ەكسپورتتاپتى. ال اكادەميك پ.پالاستىڭ ءXVIIى عاسىرداعى جازبالارىندا شۆەتسيانىڭ ءدارىحانالارىندا ومىراۋ بەزدەرىنىڭ اۋرۋلارىنا قارسى بالقاراعاي مايىنان دارىلەر ساتىلاتىنى جازىلعان. تاعى ءبىر دەرەكتەرگە زەر سالساق, ورىس ەمشىلەرى بۇل جاڭعاقتىڭ مايىن گيپەرتونيا, اتەروسكلەروز, اسقازان جاراسىنا قارسى پايدالانىپتى. تەرىنىڭ كۇيگەن جەرلەرىن دە تەز جازادى ەكەن. ادامنىڭ يممۋندىق جۇيەسىن كۇشەيتەتىن دە قاسيەتكە يە. مايىندا ءتۇرلى ميكرو, ماكرو ەلەمەنتتەر بار. قۇرامىندا كومىرسۋ, اقۋىز, فوسفور, كوبالت, يود كەزدەسەدى. دەمەك كوز جانارىنىڭ كورۋىنە, بالانىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنە تاپتىرماس دارۋمەندەردى شەتەلدىكتەر باعزى زاماننان بەرى تۇتىنىپ ءجۇر.
بىزدە شە؟! بىزدە ەرىككەننىڭ ەرمەگى سياقتى. ودان قالسا, سالەم-ساۋقاتقا قوسىپ, بالقاراعاي – برەندىمىز دەپ قۇر ماقتانامىز. سونداي اۋرەمەن كەلەتىن التايدىڭ جەمىسىن نەگە وزىمىزدە وندىرمەسكە؟! بالقاراعايدى قابىلدايتىن پۋنكتەرگە قاداعالاۋ بولماعان سوڭ دا ەسىل بايلىق شەكارا اسىپ جاتىر. قازاننان قاقپاق كەتكەن سوڭ اسا بەرەدى دە.
P.S. كاتونقاراعايدىڭ قاق ورتاسىندا مايىن سىعىپ, قابىعىن كادەگە جاراتاتىن زاۋىت سالىپ, يگىلىگىن نەگە ءوزىمىز كورمەيمىز؟! شەكارالىق ايماقتاردى دامىتۋ كەرەك بولسا, سونداي اۋقىمدى جوبالاردان باستاعان دۇرىس شىعار. ايتپەسە, «اۋىلعا سۋ تارتتىق, جارىق تارتتىق, جولىن جوندەدىك» دەگەن جاڭالىق XXI عاسىرعا ءتان ەمەس. قىل اياعى, ول دەگەن مەملەكەتتىڭ مىندەتى ەمەس پە؟!
شىعىس قازاقستان وبلىسى