وسى ۇلت مۇددەسىنە قاتىستى قانداي دا وي-پىكىر ايتىلسا, كەجەگەمىز كەرى تارتىپ, سۋىرىپ سالا سان ءتۇرلى سىلتاۋ ايتۋعا دايىن تۇرامىز؟ نەگە ەكەنىن تاعى قايدام, قالالىق ءماسليحاتتىڭ وتىرىسىندا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى قانيپا بىتىباەۆانىڭ اتىن ءوزى تۇرعان كوشە مەن ءوزى باسشىلىق جاساعان گيمنازياعا بەرۋ جونىندەگى ۇسىنىس ىسىرىلىپ قالا بەرەدى.
«التى الاشتىڭ بالاسى باس قوسسا, ءتور مۇعالىمدىكى» دەگەن ەكەن قازاق ادەبيەتىنىڭ جارىق جۇلدىزى ماعجان جۇماباەۆ. ءيا, مۇعالىمگە قانداي قۇرمەت كورسەتسەك تە لايىق. ارينە, ۇستازدىڭ دا ۇستازى بار... ال قازاقتىڭ حان اپاسى اتانعان – قانيپا بىتىباەۆانىڭ قالدىرعان ءىزى ماڭگىلىك. ونىڭ ەسىمى سوناۋ وداق كەزىندە ساۋساقپەن عانا سانارلىق پەداگوگتاردىڭ قاتارىندا تۇردى. ارىپتەستەرى ءالتىنساريننىڭ ءىزباسارى دەپ باعالادى. ويتكەنى, ول ادەبيەتتى وقىتۋدىڭ تىڭ ۇلگىسىن قالىپتاستىرىپ, جاڭاشىلدىعىمەن كوزگە تۇسكەن.
قازاققا قانيپا بىتىباەۆانىڭ كىم ەكەنىن تاپپىشتەپ ءتۇسىندىرىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق شىعار. دەيتۇرعانمەن, كەشەگى كەڭەستەر وداعى تۇسىنداعى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش ءارى سوڭعى كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتانعان ۇلاعاتتى ۇستازى – قانيپا بىتىباەۆانى وسكەمەن قالالىق ءماسليحاتىندا وتىرعان كەيبىر دەپۋتاتتار بىلمەيتىن كورىنەدى. بىلسە قوعامنىڭ ۇسىنىسىنا قۇلاق اسسا كەرەك ەدى عوي. سول ءۇشىن دە ءسال شەگىنىس جاساپ, ۇستازدىڭ ءومىر جولىنا قىسقاشا عانا شولۋ جاساپ وتەيىك.
قانيپا ومارعاليقىزى 1945 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسى, تارباعاتاي اۋدانى, كومسومول اۋىلىندا كوپ بالالى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1963 جىلى, سول كەزدەگى اۋدان ورتالىعى اقجار اۋىلىندا اباي اتىنداعى ورتا مەكتەپتى تامامداعان. مەكتەپتى بىتىرە سالا, وقۋعا بارۋعا اقشا جيناۋ ءۇشىن ءبىر جىلداي مەحانيزاتور بولىپ جۇمىس تا ىستەگەن ەكەن. سودان كەيىن بارىپ, سەمەيدەگى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى بولىمىنە وقۋعا تۇسكەن. ونى ۇزدىك ديپلوممەن ءبىتىرىپ, 1968 جىلى تۋعان اۋىلىنا مۇعالىم بولىپ بارادى. ول مەكتەپتە مۇعالىم, ديرەكتوردىڭ وقۋ-تاربيە جۇمىستارى جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان.
1976 جىلى وبلىستىق ديرەكتورلار سەمينارىندا اتاقتى ۇستاز قۇماش نۇرعاليەۆ جاس مۇعالىمنىڭ ساباعىنا قاتىسىپ, ەڭبەگىنە جوعارى باعا بەرىپتى. باعا بەرگەندە دە ءسوز جۇزىندە ەمەس, «قازاق كسر حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» اتاعىنا ۇسىنعان. 1977 جىلداردان باستاپ, مەكتەپ ۇجىمىن ماسكەۋدەگى اتاقتى اكادەميك يۋ.بابانسكيدىڭ «وقۋ-تاربيە جۇمىسىن وڭتايلاندىرۋ» جۇيەسىمەن جۇمىس ىستەۋگە جۇمىلدىرادى. ءوزى اكادەميكپەن كەزدەسىپ, حات جازىسىپ, اقىل-كەڭەسىن الىپ وتىرعان. ءسويتىپ تاباندى ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ, اۋداندا تۇڭعىش رەت «ادىستەمەلىك كابينەت» اشادى. شالعاي اۋىلداعى جاس مۇعالىمنىڭ ەڭبەگى وبلىسقا تاراپ, رەسپۋبليكاعا جەتكەن. 1980 جىلى قانيپا بىتىباەۆانىڭ قابىلەت-قارىمىن بايقاعان باسشىلار وسكەمەندەگى جامبىل اتىنداعى ءبىلىم ورداسىنا جۇمىسقا شاقىرعان. مۇندا ول ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇنىنە دەيىن قىزمەت ەتكەن.
ەڭبەگى ەلەنىپ, كسرو وقۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, شىعىس قازاقستانداعى تۇڭعىش بۇكىلوداقتىق كرۋپسكايا مەدالىنىڭ يەگەرى اتانعان. 1990 جىلى ەلىمىزدە العاش بولىپ, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتىن العان دا وسى حان اپامىز.
قانيپا ومارعاليقىزى شاكىرت تاربيەلەپ قانا قويعان جوق, رەسپۋبليكا ۇستازدارىنا ءدارىس وقىعان. ءوزىنىڭ كاسىبي ءىس-تاجىريبەسىمەن شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن دە بولىسكەن. 1991جىلى ىسساپارمەن امەريكانىڭ اريزونا شتاتى, تۋسون قالاسىندا 15 كۇندەي بولىپ قايتقان ەكەن. سوندا كاسىبي تاجىريبەسىنە تۋسون مۇعالىمدەرى قىزىعا قاراپ, تاسپاعا ءتۇسىرىپ الىپتى. ق.بىتىباەۆانىڭ ءىس-تاجىريبەسىمەن موڭعوليا, قىتاي, وزبەكستان, تۇركىمەنستان, رەسەي قازاقتارى دا تانىس.
كوزى تىرىسىندە اتى اڭىزعا اينالعان ۇستاز تۋرالى بىرنەشە كىتاپ جارىق كوردى. ءوزى دە كوپتەگەن ەڭبەكتىڭ اۆتورى. ابايدى وقىتۋ تۋرالى ءۇش كىتاپ, اۋەزوۆتى وقىتۋ تۋرالى ءۇش كىتاپ جازىپ, رەسپۋبليكادا تۇڭعىش ىرگەلى زەرتتەۋلەر جاساعان.
قانيپا ومارعاليقىزى ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا جازعان «ەگىز ءورىم» اتتى كىتابىندا 45 جىلدىق ۇستازدىق عۇمىرىن «تاڭىمدى «مەكتەپ» دەپ اتىرىپ, ءتۇنىمدى «مەكتەپ» دەپ باتىرىپ جۇرگەنىمدە 45 جىلدىڭ قالاي وتكەنىن بىلمەي دە قالدىم. 45 مينۋتتان 45 مينۋتقا جالعاسىپ جاتقان عۇمىر كەشىپپىن... 45 مينۋت مەنى داۋلەت, بايلىق بيىگىنە كوتەرمەسە دە, رۋحاني بايلىق سىيلادى, ەسىمىمدى ەلگە اڭىز ەتىپ تاراتتى. وسى 45 جىلدا مەن حال-قىمنىڭ قازىر ومىردە جوق اسىل ءسوز يەلەرىن تىرىلتۋگە, ءتىرىسىن ۇلىقتاۋعا تەر توكتىم» دەپ كورسەتكەن ەكەن. توككەن تەرىن وقۋشىلارى اقتاپ ءجۇر. جۇزدەگەن شاكىرت تاربيەلەدى؟! ولاردىڭ قانشاماسى عىلىم جولىنا ءتۇستى؟!
مىنە, بۇل جازعانىمىز ۇلاعاتتى ۇستاز ەڭبەگىنىڭ ءبىر پاراسى عانا. عۇمىرىن ءبىلىم جولىنا سارپ ەتكەن ەلگە ەلەۋلى اپاسىنداي مۇعالىمنىڭ اتىن ءوزى تۇرعان ۆينوگرادوۆ نەمەسە امۋرسكي كوشەسىنە بەرە سالسا, ەشكىم قىڭق دەي قويماس. ءدال وسى ۆينوگرادوۆ وسكەمەن ءۇشىن قانيپا بىتىباەۆاداي ەڭبەك سىڭىرە قويعان جوق. ونىڭ ۇستىنە يدەولوگيالىق تۇرعىدا ەسكىرىپ كەتكەن اتاۋ. ال امۋرسكيدىڭ ءبىزدىڭ جاققا قانداي قاتىسى بارى بەلگىسىز. ايتەۋىر قالانىڭ سول ماڭىندا امۋرسكي, گرۋزينسكي, ياكۋتسكي سىندى كوشەلەر كوپ. تەك قانيپا بىتىباەۆانىڭ اتىنا ءبىر كوشەنىڭ بۇيىرماي تۇرعانى.
– قانەكەڭ دۇنيەدەن وزعالى 6 جىلدان استى. ول كەمەڭگەرىمىزدىڭ ەسىمىن ماڭگىلىكتەۋ ماقساتىندا وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆكە, قالا اكىمىنە جازۋشىلار وداعىنىڭ وبلىستاعى فيليالى, «التاي اسۋ» قب-ءى, قالاداعى زيالىلاردىڭ, ۇساتازدىڭ شاكىرتتەرى اتىنان بىرنەشە مارتە سۇرانىس-حاتتارىن جازدىق. ول تالاپ-تىلەكتەردىڭ مازمۇنى جالقى: بىتىباەۆاعا ءوزى عۇمىر بويى قىزمەت ەتكەن جامبىل اتىنداعى مەكتەپ-گيمنازيانىڭ اتىن, ءوزى تۇرعان كوشەنىڭ اتاۋىن بەرۋ. جولدانعان حاتتاردىڭ كىرگەن ءىزى بار دا, شىققان ءىزى جوق, – دەيدى جازۋشىلار وداعىنىڭ شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى فيليالىنىڭ توراعاسى الىبەك قاڭتارباەۆ.
قازاقتىڭ وسىناۋ قادىرلى قىزىن قالاي اسپەتتەسەك تە ارتىقتىق ەتپەيدى. جازۋشى الىبەك قاڭتارباەۆتىڭ ايتۋىنشا, جامبىل جاباەۆتىڭ قازاققا, ونىڭ ۇستىنە وسكەمەننىڭ قازاقتارىنا وكپەسى جوق. ورتالىق باق, ونىڭ ورتاسىنداعى ەسكەرتكىش, تاعى دا كوشە اتاۋى بار. ال, بىتىباەۆا كىم ەدى دەگەندەرگە: بىتىباەۆا – قازاقتىڭ حح عاسىرداعى ءالتىنسارينى! ءارى قاراي ءبارى تۇسىنىكتى شىعار.
ۇستاز ەسىمىن كوشە مەن ءوزىنىڭ ماڭداي تەرى سىڭگەن گيمنازياعا بەرۋ جونىندەگى ۇسىنىستى ءبىر توپ شاكىرتتەرى قانيپا ومارعاليقىزى ومىردەن وتە سالا كوتەرىپ كەلەدى. زاڭ بويىنشا ادام قايتىس بولعان سوڭ بەس جىلسىز اتى بەرىلمەيتىن بولعاندىقتان, ءتورت جىل وتكەن سوڭ كوشە اتىن سۇراعان حاتتى وبلىستىق وناماستيكا ءبولىمىنىڭ الدىنا تاستاعان بولاتىن. بىراق ولار كەيىن موراتوري دەستى. ودان سىنىققا سىلتاۋ دەگەندەي, قالادا كارانتين, شەكتەۋلەر باستالعان.
– بيىل اقپاننىڭ باسىندا شاكىرتتەرى اتىنان قانيپا بىتىباەۆانىڭ ەسىمىن امۋرسكي نەمەسە ۆيوگرادوۆ كوشەسىنە بەرۋ جونىندە قالا اكىمىنىڭ اتىنا حات جولدادىق. جاۋاپتا حاتتاعى ۇسىنىس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭنامالارىنا سايكەس قارالاتىنىن جەتكىزگەن. شاكىرتتەرى بىرلەسىپ ماسەلەنى نازارىمىزدا ۇستاپ جۇردىك. جينالىس بولسا, شاقىرىڭىزدار دەگەنمىن. جۋىقتا قالالىق ىشكى ساياسات بولىمىندە جينالىس بولاتىنىن ايتىپ حابارلاستى. قاتىسامىن دەدىم. بىراق كارانتينگە بايلانىستى بولمايتىن بولدى. ءبىز ۇستازىمىزدىڭ قوعامدا لايىقتى باعاسىن العانىن قالايمىز, – دەيدى شاكىرتتەرى اتىنان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ابايتانۋشى عالىم, پروفەسسور ايجان كارتاەۆا.
وزگە دەسە وبەك قاعىپ, قوعاممەن اقىلداسار-اقىلداسپاستان قازىبەك بي داڭعىلىنىڭ بويىنا پۋشكينگە ەسكەرتكىش قويماق بولىپ جۇرگەن باسشىلار قازاقتىڭ قانيپاسىنداي ۇستازدى ارداق تۇتسا عوي, شىركىن. جالپى, ەسىمدەرى ۇلىقتالماي جۇرگەن تۇلعالار از ەمەس. وسكەمەندە شاكارىمنەن باسقا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ اتىمەن اتالاتىن بىردە-ءبىر كوشە تاپپايسىز. ەسەسىنە, ەسكىرگەن, تاربيەلىك ءمانى جوق كاربىشەۆ, دوبروليۋبوۆ, بەسپالوۆ, كوسميچەسكي, بۋروۆ سىندى كوشە كوپ. جارايدى, بۇل ءوز الدىنا بولەك تاقىرىپ. بۇگىنگى سۇراعىمىز; قاشان قانيپا بىتىباەۆانىڭ اتىنداعى كوشەمەن كەتىپ بارا جاتامىز؟
شىعىس قازاقستان وبلىسى