ايۋحانوۆتىڭ «ايداسى»

مىنە, دەنساۋلىعى سىر بەرىپ, اياعىن اۋىرسىنا باسىپ ءجۇرىپ الەمدىك كلاسسيكانىڭ جاۋھارى سانا­لاتىن «ايدا» سپەكتاكلىن دا­يىنداپ, سۇيىكتى كورەرمەنىن تاعى تاڭعالدىرىپ وتىر. اتتەڭ, اياعى اقسايدى, ايتپەسە ساح­ناعا ءوزى اتىپ شىعار ەدى. ءوزى اسا قۇرمەت تۇتاتىن مايا پليسەتس­كايا­نىڭ دا ءومىرىنىڭ ەڭ سوڭعى كۇنىنە دەيىن ساحنادان تۇسپەي بيلەگەنىن ۇلگى كورىپ ايتاتىنى بار-تىن. قالاي ايتساق تا, قازاق بالەتىنىڭ باعىنا تۋعان بولات اعامىزدىڭ 82 جاسقا كەلىپ سپەكتاكل قويعانى سۇيسىندىرمەي قويمايدى. «جاسىم تۋرالى ەش­قا­شان ويلانعان ەمەسپىن. جان دۇ­نيەم 25-تەگى جىگىتتىكى سياق­­­تى بي­لەپ تۇرادى. كارانتين كەزىن­­دەگى جۇمىسسىزدىقتان جارى­لىپ كەتە جازدادىم», دەيدى ايۋ­حا­­نوۆ اعىنان جارىلىپ. ول ءۇشىن جۇمىس – نان تابۋدىڭ امالى ەمەس, ءومىرىنىڭ ماعىناسى. ەكى قولى الدىنا سىيماي, ءىشى پىس­قان ايۋحانوۆ ۇيىندەگى كۇتۋ­شى­لە­رىنە «ايدا» تۋرالى ايتىپ, ءتىپتى كەي تۇسىن قيمىلىمەن كور­سەتىپ, ماۋقىن باسىپتى. بىراق سونىڭ ءبارىن كورەرمەنگە جايىپ سالعانعا جەتپەيدى عوي, شىر­كىن. كولدەنەڭنەن كەلگەن كورو­نا­ۆي­رۋس­تىڭ كەسىرىنەن قاريا بىتكەن ۇيىنەن شىعا الماي قامالىپ وتىرعاندا, بالەتتىڭ «ۆيرۋسىن» بويىنا جاس كۇنىنەن جۇقتىرعان بولات عازيز ۇلى قالاعا جان بىتكەن كۇننەن باستاپ قىرىققا جۋىق شاكىرتىمەن كۇنى-ءتۇنى ازىرلىكتە ءجۇردى. ال ءبيشىنىڭ رەپەتيتسيانى قالاي جۇرگىزەتىنىن كوزى كورگەندەر بىلەدى – سوعىس كەزىندەگى تىپىر ەتكىزبەيتىن اسكەري رەجىم ادىرا قال­سىن. ماڭدايىنىڭ تەرى مون­شاق­تاپ ەڭبەك ەتۋدى عانا بىل­گەن ادام ەرىنشەكتىك پەن ەركە­لىك­كە جانى قاس. وعاش قيمىل, ورىن­سىز كۇلكى, سىنىق اۋىز سوز­گە ۇستاز قاتاڭ تىيىم سالادى. اۋادا قالت-قۇلت ەتىپ قالقىپ ۇشقان قاۋىرسىن سەكىلدى ۇنەمى تۇلكىقۇرساق جۇرەتىن تۇتاس ترۋپپا تەك تارتىپكە باعىنادى. باياعى ءوزى قۇرعان «الماتىنىڭ جاس بالەتى» اراعا جارتى عاسىر سالىپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك اكادەميالىق بي تەا­ت­رى دەگەن جاڭا اتاۋعا يە بولدى. تەاتر تالانتتى قىز-جىگىتتەرمەن تولىقتى. سونىڭ ءبىرازى جاڭا سپەكتاكلگە تارتىلدى.

«سىرقاتىڭىزعا قاراماستان, جەتىنشى مۇشەلىڭىزدىڭ جۋان ورتاسىنا كەلگەندە سپەكتاكل قويعانىڭىزعا سەنە الار ەمەسپىز. ناق «ايدانى» قويۋىڭىزعا نە سەبەپ؟» دەپ ايۋحانوۆقا العاشقى سۇراعىمىزدى قويدىق.

كلاسسيكالىق ونەرگە وتىرىك جۇرمەيدى

«ايدا» وتكەن جىلدىڭ جەل­توق­­­سانىندا جارىققا شىعۋى كەرەك ەدى. بەلگىلى سەبەپتەرمەن كەشەۋىلدەپ جۇرگەندە, ەلدە كارانتين ورنادى. سودان بەرى ابدەن ءپىسىپ, ءيى قانعان شىعارما ساحناعا ەرەكشە جانردا شىققالى جاتىر. كوپتەن بەرى كوڭىلىمدە ءجۇرىپ, ءپىسىپ-جەتىلىپ, اقىرى قويۋعا بەل شەشتىم. مەن ءوزى بالەتتەن بۇ­رىن وپەرامەن «اۋىرعان» اداممىن. ءتىپتى اتاقتى وپەرالاردىڭ ءبىرازىن جاس كۇنىمدە جاتقا ءبىلۋ­شى ەدىم. نەگىزى, بالەتكە وپەرا ارقىلى كەلدىم. «قارعانىڭ ماتكەسى», «ەۆگەني ونەگين», «تراۆياتا», «ترۋبادۋر», «ايدا», «سەۆيل شاشتارازى»... ساناي بەرسەم كوپ. ءالى كۇنگە دەيىن ماريا كاللاستى تىڭداۋدان جا­لىق­­قان ەمەسپىن. كلاسسيكالىق مۋزى­­كامەن تانىستىرعانى ءۇشىن وپە­­رانىڭ الدىندا قارىزدارمىن.

ال وپەراداعى بالەت دەگەندى ەستۋىڭىز بار ما؟ ءيا-ءيا, «ايدا» قويىلىمىنا كلاسسيكا ونەرىنىڭ قوس قاناتى بىرگە قاتىسادى. بۇل دەگەنىڭىز –  ماعىنا-مازمۇنعا تولى مىڭ سان دىبىستىڭ پاتشالىعى. دجۋزەپپە ۆەرديدىڭ ماڭگى ولمەس بۇل تۋىندىسىن ساحنالاۋعا قىزىقپايتىن رەجيسسەر, ەگيپەت پاتشاسى مەن امنەريستىڭ, ايدا مەن رادامەستىڭ ءرولىن ارماندامايتىن ءارتىس جوق. سەبەبى بۇل تەك ماحابباتتىڭ, سەزىم مەن ادالدىقتىڭ عانا وقيعاسى ەمەس, جارق-جۇرق ەتكەن قىزىلدى-جا­سىل بوياۋى قالىڭ, سيقىرلى ساز بەن اۋەن سىڭىرىلگەن, تارتىسقا تولى تارتىمدى شىعارما. وپەرا مەن بالەتتىڭ اينالاسىندا جۇر­گەن­دەردى ىنتىقتىرىپ كەلە جات­قان ايگىلى تۋىندى ءبىزدىڭ ترۋپ­پا ارتىستەرىنىڭ ورىنداۋىندا قالاي كورىنىس تاباتىنى وزىمىزگە دە قىزىق كورىندى. كلاسسيكالىق مۋزىكا وتىرىك نوتانى وزىنە وتكىزبەيدى, قابىلداي المايدى. نوتانى ءدوپ باسا المادى ما, بولدى, بۇكىل ۇيلەسىمنىڭ كۇل-تالقانى شىعادى. «ايدا» كوپ ەڭبەكتەنۋدى قاجەت ەتەتىن كۇردەلى قويىلىم. بيشىلەر وسىنى تەرەڭ سەزىنۋى ءتيىس. بۇرىن «ايدانى» كورگەن بولسا, پرەمەراعا كەلەتىن ادامدار بايقار, مەنىڭ «ايدام» توسىن, كۇتپەگەن وبرازدا كورىنەدى.

ساحنادان مادەنيەتتىڭ لەبى ەسىپ تۇرۋى كەرەك

1967 جىلى «الماتىنىڭ جاس بالەتىن» العاش ۇيىمداس­تىر­عا­نىم­دا, ماقساتىم اكادەميالىق كلاس­سيكانى اينا-قاتەسىز قاي­تا­لاۋ ەمەس, و باستا بيگە ارنالىپ جا­زىلماعان مۋزىكاعا بالەت قويۋ ەدى. سول ماقساتىمنان ەشقاشان اينىعان ەمەسپىن, ءالى كۇنگە وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ كەلەمىن.

مەن نە نارسەنىڭ دە كاسىبي دەڭگەيدە جاسالعانىن قالايمىن. كەيبىر ونەر ادامدارى سەكىلدى كورەرمەنگە ۇناۋدى ماقسات تۇتقان ەمەسپىن. ويتكەنى تىرىسپاسام دا, كورەرمەننىڭ مەنى جاقسى كورە­تى­نىن, ونەرىمدى جوعارى باعا­لاي­تىنىن بىلەمىن. ءاردايىم سول قۇرمەتكە لايىق بولعىم كەلەدى. ءبىز كورەرمەن ءۇشىن جۇمىس ىس­تەي­مىز, سوندىقتان ول كۇتكەن كا­سىبي دەڭگەيدەگى قويىلىم ۇسى­­نىپ, سەنىمىنەن شىعۋ – باستى مىندەت. سوندىقتان كۇلدىكومەش دۇنيە جاساپ, كورەرمەندى الداماۋ كەرەك. تەك «ايدا» ەمەس, بارلىق قويىلىمداردىڭ بۇگە-شىگەسىنە دەيىن دالدىكتى, ناقتى­لىقتى قاداعالايمىن. ساحنا­دان ىزدەنىستىڭ, مۋزىكالىق بيىك مادەنيەتتىڭ, جاڭالىقتىڭ ءيىسى اڭقىپ, لەبى ەسىپ تۇرۋى كەرەك. سول جۇپار كورەرمەننىڭ جۇرە­گىن تولقىتىپ, تەبىرەنتۋى ءتيىس. ارينە, قاراجات بىزدە از, «ايدا­عا» ءتىپتى از ءبولىندى, بىراق ول دا ءبىزدى توقتاتا المادى. سول از اقشا­عا دۇرىس دۇنيە جاساعىمىز كەلدى. كيىم مەن دەكوراتسياعا كوپ قارا­جات كەرەك ەكەنى بەلگىلى, امال نە, قولدا باردى قاناعات تۇتتىق.

«2010 جىلى الەمدىك مادەنيەت­كە زور ۇلەس قوسقانىڭىز ءۇشىن ونەر سالاسىنىڭ «International Socrates Prize» اتتى حالىقارالىق سىي­لىعىنىڭ لاۋرەاتى اتانىپسىز. ازىرگە سوكرات سىيلىعىنىڭ قازاقستانداعى جالعىز يەگەرى ءوزىڭىز-اۋ» دەيمىز.

ماعان ەشكىم بۇيرىق بەرە المايدى

بۇل كاسىبي سالاداعى جوعارى جەتىس­تىكتەردىڭ باعاسى, حالىق­ارا­­لىق دارەجەدە مويىن­دال­عان­دىق­تىڭ جارقىن كورىنىسى شىعار. مەن ماقتانعاندى ۇناتپايمىن, ماڭايىمداعىلار ونى بىلەدى. «قىز جىبەك», «گاملەت», «كارمەن-سيۋيتا», «شىڭعىسحان», «بولەرو», «باتىرلار», «قازاق سۋۆەنيرى» جانە باسقا دا قويى­لىم­دار – قازاق بالەتىنىڭ التىن قورىنا ەندى. سونىڭ وتەمى بولار.

تەاترعا تەك تالانتتى, كەلە­شە­گىنەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن جاس­تار­دى عانا قابىلدايمىن. ولار­دىڭ اياعى مەن قولىنىڭ دامىل­سىز قوزعالىستا بولىپ دوڭ­گە­لەپ بيلەگەنى, شىركوبەلەك اينال­عا­نى از, باستىسى مۋزىكانى سەزى­نەتىن جۇرەگى بولۋى ءتيىس. جۇ­رە­گى ساۋلە شاشىپ تۇرماسا, كورەرمەنگە جەتكىزە المايدى. ماعان ەشقاشان جوعارىدان بىرەۋ تەلەفون شالىپ «مەنىڭ ۇلىم­دى نەمەسە قىزىمدى, ياكي تۋى­­سىمدى ترۋپپاڭا جۇمىسقا ال» دەپ بۇيرىق بەرىپ كورگەن ەمەس. سەبەبى ولار ماعان ونداي بۇي­رىق­تىڭ جۇرمەيتىنىن جاقسى بىلەدى. مەنىڭ بەتكە ايتاتىن تىك مىنە­زىم, تۋراشىلدىعىم كوپ ادام­عا ۇنامايدى, ونى بىلەمىن, بىراق سى­پايىلىق پەن توزىمدىلىك تانىتادى. وعان دا شۇكىر.

...سانالى عۇمىرىن بي ونە­رى­نە سارپ ەتكەن ساڭلاق ءاربىر قويى­لىمىن تەرەڭ وي ەلەگىنەن وتكى­زىپ, ابدەن ءپىسىپ-جەتىلگەن سوڭ عانا ۇسىنادى. جان-تانىمەن سۇيە­­تىن كاسىبىنىڭ ءارى پاتشاسى, ءارى ق ۇلى ىسپەتتى بالەتمەيس­تەر «كورەرمەننىڭ الدىندا قا­تە­­لەسۋگە حاقىم جوق» دەپ سا­ناي­دى. قۇلاقتانىپ قالعان كو­رەر­مەن ب.ايۋحانوۆتىڭ جاڭا قويى­­لىمىن تاعاتسىزدانا كۇتىپ ءجۇر. كارانتيندە جاتىپ اڭىز­عا اينالعان ءارتىستىڭ وتكەن جىل­دار­داعى جۇمىسىن, بۇرىن­عى قويىلىمدارىن ارمانسىز كوردى, بىراق جان-جۇرەگىمەن سەزىنىپ, كوز­بەن كورگەنگە جەتپەيدى. «اي­دا­نىڭ» پرەمەراسى 26 قارا­شا كۇنى الماتىداعى ن.ساتس اتىنداعى بالالار مەن جاستار تەاترىندا وتەدى.

الماتى