قوستاناي وبلىسىنىڭ استىقتى القابى الەمنىڭ وتىز شاقتى مەملەكەتى ءۇشىن ىرىزدىق كوزى بولىپ سانالادى. بيىل استىقتى ايماق اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ وزگە تۇرلەرىن قوسپاعاندا, جىل باسىنان بەرى 20 ەلگە بيداي, 7 مەملەكەتكە جوعارى ساپالى تازا ۇن جونەلتتى.
سالا ماماندارى بيىل قوستانايدىڭ بيدايى بىتىك, استىعى بەرەكەلى شىعىپ, شەتەلگە ساۋدالانعان ۇن ەكسپورتىنىڭ كولەمى دە ەداۋىر ۇلعايعانىن ايتادى. اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناسى باسقارماسى ماركەتينگ جانە وڭدەۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى جانار بالعاباەۆانىڭ ايتۋىنشا, وبلىستىڭ اگرووندىرىستىك كەشەنى جىل باسىنان بەرى قۇنى 247 ملن اقش دوللارىنان اساتىن اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن ەكسپورتتاعان. بۇل بىلتىرعى كورسەتكىشتەن 12 پايىزعا تومەن. وتكەن جىلى وبلىس قاراشا ايىنا دەيىن شەتەلگە 283,1 ملن دوللاردىڭ ءونىمىن ساۋدالاپتى.
الايدا جىل باستالعالى وڭدەۋ سەكتورى سىرتقى ساۋداعا 153 ملن دوللاردىڭ ءونىمىن شىعارعان. بۇل – جالپى اگرووندىرىس ونىمدەرى ەكسپورتىنىڭ 62 پايىزى. بىلتىر وسى كەزەڭ ىشىندە سىرتقا جالپى قۇنى 122,8 ملن اقش دوللارىنا تەڭ تاۋار جونەلتىلگەنىن ەسكەرسەك, بيىل وڭدەۋدەن الىنعان ءونىمنىڭ ەكسپورتى 25 پايىزعا ءوسىپ وتىر.
– بيىل, نەگىزىنەن, ۇن ەكسپورتى 25 پايىزعا, ال سۇيىق ماي ەكسپورتى 4 ەسەگە ءوستى. بيداي ەكسپورتى كەرىسىنشە بىلتىرعى قۋاڭشىلىقتىڭ اسەرىنەن 33 پايىزعا ازايدى. بيىلعى بيداي شەت مەملەكەتتەرگە ەندى عانا ساۋدالانا باستادى. مۇنى ەسەپكە الاتىن بولساق, جىل سوڭىنا دەيىن بيداي ەكسپورتى بىرنەشە ەسە ۇلعاياتىن بولادى, – دەدى جانار بالعاباەۆا.
قوستاناي وبلىسى ۇن شىعارۋدان ەل كولەمىندە ءبىرىنشى ورىن الادى. استىقتى ايماق وبلىستان تىس, قازاقستاننىڭ ىشكى نارىعىن ۇن جانە ۇن ونىمدەرىمەن قامتىپ وتىر. اق ۇننىڭ باسىم بولىگى ەكسپورتقا شىعارىلادى.
بۇگىندە وبلىس اۋماعىندا 70 شاقتى ديىرمەن جۇمىس ىستەپ تۇر. قازىر مۇندا جۇمىستىڭ ناعىز قىزىپ تۇرعان قاۋىرت شاعى. ەكسپورتقا ءونىم جىبەرەتىن ءىرى ديىرمەندەر نەگىزىنەن قوستاناي, رۋدنىي, جىتىقارا قالالارى مەن سارىكول اۋدانىندا ورنالاسقان. ءبولىم باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ولار جىلىنا 2 ملن تونناعا دەيىن بيداي وڭدەي الادى ەكەن. بىراق قازىرگى جاعدايدا وبلىس ديىرمەندەرى وندىرىستىك قۋاتىنىڭ 80 پايىزىن عانا پايدالانۋدا.
جالپى قوستاناي وبلىسى جىل سايىن 1 ملن توننا ۇن شىعارىپ, نەگىزىنەن اۋعانستان, تاجىكستان, قىرعىزستان سياقتى ورتا ازيا ەلدەرىنە ەكسپورتتايدى. مىسالى قوستانايداعى «ۆاديسا – م» وندىرىستىك-ساۋدا كاسىپورنى قازىر بىرنەشە مەملەكەتكە ۇن جونەلتىپ جاتىر. 2002 جىلى ىسكە قوسىلعان كاسىپورىن قوستاناي وبلىسىنداعى ءىرى ءارى تۇراقتى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان تابىستى كومپانيانىڭ ءبىرى. 60 مىڭ توننا بيداي سىياتىن قويماسى بار سەرىكتەستىك تاۋلىگىنە 600 توننا ۇن شىعارادى. بۇگىندە ايماقتا استىق ەكسپورتىن جەكە دەلدالدار ىسكە اسىرىپ وتىر. بيدايدىڭ باعاسىن جىل سايىن «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى» ناقتىلاپ, بەكىتىپ بەرەدى. «ۆاديسا – م» شەتەلگە جوعارعى سۇرىپتى ۇننىڭ تونناسىن بيىل 240 دوللاردان, ءبىرىنشى سۇرىپتى – 210, ءۇشىنشى سۇرىپتى 175 دوللاردان ساۋدالاپ وتىر. ال تازا بيدايدىڭ ءار تونناسىنىڭ ەكسپورتتىق باعاسى ساپا-سۇرىبىنا قاراي 120-دان 150 اقش دوللارىنا دەيىن جەتەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنا قاراستى تۇقىم شارۋاشىلىعى جانە بيداي ينسپەكتسياسى ءبولىمىنىڭ باس مامانى دميتري سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگە دەيىن قوستاناي وبلىسىنان سىرتقا 1 149,5 مىڭ توننا بيداي جونەلتىلگەن. ونىڭ 1 مىڭ تونناعا جۋىعى ەكسپورتقا, 300 توننادان استامى ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنە ساتىلعان. قوستاناي بيدايىنىڭ نەگىزگى ەكسپورتەرلەرى –وزبەكستان, تاجىكستان, يران, اۋعانستان, قىتاي مەملەكەتتەرى.
قوستاناي وبلىسىنداعى بيداي ەكسپورتى
(2020 جىلعى 10 قاراشا)
مىڭ توننا
№
بيداي العان ەلدەر
2019 جىل
01 قاڭتاردان 10-قاراشاعا دەيىن
ايىر-ما,
+, -
2019 ج.
2020 ج.
1
وزبەكستان
468,8
405,7
435,9
30,2
2
يران
155,3
125,8
82,0
-43,8
3
اۋعانستان
86,0
65,3
59,5
-5,8
4
تاجىكستان
172,2
156,2
86,9
-69,3
5
ازەربايجان
102,1
101,3
15,2
-86,1
6
يتاليا
30,0
23,2
5,2
-18,0
7
تۇركيا
28,6
26,6
4,8
-21,8
8
قىتاي
64,1
52,7
48,6
-4,1
9
رەسەي
93,8
68,1
50,2
-17,9
10
تۇرىكمەنستان
16,8
14,1
4,3
-9,8
11
گرۋزيا
16,7
16,7
0,1
-16,6
12
قىرعىزستان
18,2
17,0
9,5
-7,5
13
بەلگيا
57,7
50,5
8,3
-42,2
14
شۆەتسيا
9,0
9,0
-9,0
15
بەلارۋس
31,1
26,4
14,5
-11,9
16
نورۆەگيا
3,2
3,2
2,5
-0,7
17
گرەكيا
19,6
19,6
2,9
-16,7
18
موڭعوليا
11,5
10,9
0,5
-10,4
19
ءباا
3,0
3,0
-3,0
20
لاتۆيا
0,9
0,9
-0,9
21
مىسىر
0,3
-0,3
22
ۋكراينا
0,1
0,1
23
ۇلىبريتانيا
15,9
15,9
-15,9
24
ەستونيا
0,1
0,1
0,1
25
فينليانديا
3,0
3,0
1,6
-1,4
26
نيدەرلاند
5,7
5,7
-5,7
27
يراك
0,4
0,4
-0,4
28
يزرايل
0,7
0,7
-0,7
29
بانگلادەش
1,9
1,9
-1,9
ەكسپورتقا كەتكەن بيدايدىڭ ءبارى
1416.6
1223,8
832,7
-391,1
قازاقستان
بويىنشا
316,7
265,0
316,8
51,8
ءبارى
1733,3
1488,8
1149,5
-339,3
وبلىس بيىل جىل باسىنان بەرى 1 149,5 مىڭ توننا ۇن ساۋدالادى. ونىڭ 316,8 مىڭ تونناسى قازاقستان بويىنشا, ال 832,7 مىڭ تونناسى ەكسپورتقا ساتىلعان. جوعارىداعى كەستەگە ءبىر رەت كوز جۇگىرتىپ وتسەڭىز, قوستاناي بيدايىن ساتىپ الۋدان ءبىرىنشى ورىندا تۇرعان مەملەكەت وزبەكستان ەكەنىن كورەسىز. ودان كەيىنگى ورىنداردا تاجىكستان, اۋعانستان, يران, ازەربايجان, رەسەي, قىتاي تۇر. ال ەندى تومەندەگى كەستە وزبەكستان قازاق ۇنىن ساتىپ الۋعا ونشا ق ۇلىق تانىتىپ وتىرعان جوق دەيدى. كورشى مەملەكەت 2019 جىلى قوستاناي وبلىسىنىڭ وزىنەن عانا 468,8 مىڭ, ال بيىل ون اي ىشىندە 435,9 توننا تازا بيداي ساتىپ الىپ وتىر. سويتكەن ءوز-اعام استىقتى ايماقتان بىلتىر نەبارى 100 مىڭ, بيىل 79 مىڭ توننا دايىن ۇنىن ساتىپ العان. بيدايمەن سالىستىرعاندا, وڭتۇستىكتەگى كورشىگە ساتىلعان ۇن 4 جارىم ەسە از. «سويتسەم, كورشىنىڭ كوك ەسەگى بار ەكەن» دەمەكشى, ءوز-اعامنىڭ ءوز ەسەبى بار ەكەن.
قوستاناي وبلىسىنداعى ۇن ەكسپورتى
(2020 جىلعى 10 قاراشا)
مىڭ توننا
№
ۇن العان ەلدەر
2019 جىل
01 قاڭتاردان 10-قاراشاعا دەيىن
ايىرما,
+, -
2019 ج.
2020 ج.
1
اۋعانستان
396,3
336,6
447,8
111,2
2
وزبەكستان
100,8
77,1
73,9
-3,2
3
تۇرىكمەنستان
25,5
19,0
19,4
0,4
4
تاجىكستان
36,6
26,3
34,0
7,7
5
قىرعىزستان
18,1
15,4
26,9
11,5
6
قىتاي
6,8
5,9
2,5
-3,4
7
يران
0,1
0,1
-0,1
8
گرۋزيا
0,1
0,1
-0,1
9
رەسەي
0,8
0,8
0,2
-0,6
10
بەلارۋس
0,1
0,1
-0,1
وزبەكستان ساپالى بيداي وسىرۋدەن قازاقستانمەن تالاسا المايتىنى انىق. الايدا وڭتۇستىك كورشى ارقانىڭ سارى بيدايىن ساتىپ الىپ, ونى وڭدەپ ۇنعا اينالدىرىپ ەكسپورت نارىعىنا شىعارۋ جاعىنان العا وزىپ كەتكەن سىڭايلى. قوستانايلىق ۇن وندىرۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ۇنىنىڭ باستى يمپورتەرلارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن اۋعانستان نارىعىندا سوڭعى جىلدارى وزبەكتىڭ ۇنى قازاق ۇنىمەن باسەكەلەسەتىن جاعدايعا جەتىپ قالعان. قازاق بيدايىنان تارتىلعان وزبەك ۇنىنىڭ سىرتقى نارىق باسەكەسىندە باسىمدىققا يە بولا باستاۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار.
بيىل ناۋرىز قارساڭىندا وزبەك باسىلىمدارى قازاقستان بيداي باعاسىن 37,4 پايىزعا قىمباتتاتتى دەپ حابارلادى. سويتە تۇرا, قازاقتىڭ بيدايىن ۇقساتىپ ۇن ەتىپ, ونى قالىڭ وزبەكتەن ارتىلتىپ التىنعا بالاپ اۋعانستانعا اسىرىپ وتىر. پايداسى شاش ەتەكتەن كەلەتىن قازاقستاننىڭ بيدايىنا وزبەكستان ەشبىر كىرىس سالىق سالىپ وتىرعان جوق. ال ەندى ۇنعا 10 پايىز اكتسيا بار. وسىلايشا, ەسەپكە جۇيرىك كورشىمىز ۇنىڭنىڭ قاجەتى شامالى, بيدايىڭدى تاسي بەر دەگەندى ىمداپ وتىر.
قازىر اۋعان نارىعىنداعى قازاق ۇنىنىڭ ۇلەسى 60 پايىزعا جۋىقتايدى ەكەن. بىراق اۋعانعا بارار جولدا قازاق ەكسپورتەرلارىنىڭ الدىنان وزبەك ءترانزيتى دەگەن كەدەرگى كولدەنەڭدەپ شىقتى: وزبەكستان بەلگىلەپ قويعان ترانزيتتىك تاريف قىمبات. وزبەكستان ارقىلى وتەتىن تەمىرجول ءترانزيتى مەن اۋعانستان شەكاراسىنا تىرەلەتىن تەرمەزگە دەيىنگى الىم-سالىق ءار توننا ۇنعا 60 دوللاردان كەلەدى. مۇنىڭ سىرتىندا, قوستانايدان تەمىر جول ارقىلى شىققان ءبىر توننا ۇن وزبەكستان شەكاراسىنا دەيىن 20 دوللارمەن جەتەدى. سوندا اۋعان اساتىن ءار توننا ۇننىڭ جول شىعىنىنا 80 دوللاردان كەتىپ وتىر. سوندىقتان سوڭعى كەزدەرى وتاندىق ەكسپورتشىلار اۋعانستانعا تۇرىكمەنستان ارقىلى ۇن اسىرعان ءتيىمدى بولادى دەپ بولجايدى. ويتكەنى ءوز تەرريتورياسىنىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا ىنتالى تۇرىكمەنستان ترانزيتتىك تاريفكە 30 پايىز جەڭىلدىك ۇسىنىپ وتىر.
مامانداردىڭ پىكىرىنشە, ۇن ەكسپورتى باسەكەسىندەگى باسىمدىقتى جوعالتىپ الماۋ ءۇشىن, وتاندىق تاۋاردىڭ وزبەكستان نارىعىنا شىعۋىنا قولايلى جاعداي تۋعىزاتىن ءتيىمدى شارالار قابىلدانۋى كەرەك. اتاپ ايتقاندا, ۇن ءترانزيتىنىڭ جوعارى تاريفىنە جاۋاپ رەتىندە قازاقستان ارقىلى وتەتىن وزبەك تاۋارلارىنا جوعارى تاريف بەلگىلەنىپ, وڭتۇستىك شەكارادان شىققان تاۋاردىڭ بارىنەن كەدەندىك الىم سالىنۋى قاجەت.
اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, قوستاناي وبلىسى بيىل قاراشاعا دەيىن اۋعانستانعا – 447,8 مىڭ توننا, وزبەكستانعا – 73,9 مىڭ, تۇرىكمەنستانعا – 19,4 مىڭ, تاجىكستانعا – 34,0 مىڭ, قىرعىزستانعا – 26,9 مىڭ توننا ۇن جونەلتكەن. كەيىنگى كەزدە قوستاناي ۇنىنا قىتاي دا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. الپاۋىت مەملەكەت بىلتىر توبىل وڭىرىنەن 6,8 مىڭ توننا ۇن ساتىپ السا, بيىلعى 10 ايدا 2 جارىم مىڭ توننا ۇن قىتاي اسقان.
قوستاناي وبلىسى