رەسپۋبليكامىزدىڭ باتىس بولىگىندە جىل سايىن ءوسىپ-وركەندەپ, قاناتىن كەڭگە جايىپ كەلە جاتقان قالانىڭ ءبىرى – ورال. جايىقتىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان كونە دە جاڭا شاھارداعى تۇرعىندار سانى دا جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. ونىڭ بولاشاعى بۇدان دا جارقىن بولاتىنىنا دا ەشقاناي شاك جوق.
وبلىس ورتالىعىنىڭ جەدەل قارقىنمەن دامۋى ءىس باسىندا جۇرگەن اتقارۋشى ورگان جەتەكشىلەرىنەن ستراتەگيالىق ويلاۋ جۇيەسىن ۇستانۋدى قاجەت ەتەتىنى دە حاق. سونىڭ ىشىندە مۇندا سوڭعى جىلدارى اۋىز سۋ تاپشىلىعى ايقىن سەزىلىپ وتىرعانى ولاردى ويلاندىرۋعا ءتيىس.
وسى ورايدا ءسال شەگىنىس جاسار بولساق, بۇعان دەيىن ورال قالاسىن اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسەلەسى 60 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى سۋ كوزدەرى ارقىلى شەشىلىپ كەلگەنىنە كوز جەتكىزەمىز. ولاردىڭ قاتارىندا يانۆارتسەۆ, توقپاي, كوشىم, سەرەبرياكوۆ جانە ورال سۋ قويمالارى بار. ايتسە دە سوڭعى كەزدە اتالعان گيدروينجەنەرلىك نىسانداردىڭ تەك ەكەۋى عانا جۇمىس ىستەپ تۇرعانى قالادا اۋىزسۋ تاپشىلىعىنىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپشى بولدى دەسەك قاتەلەسە قويماسپىز. جوعارىدا اتالعان ەكەۋدىڭ ءبىرى ورال سۋ قويماسى دەسەك, اتالعان قۇرىلىم قالانىڭ ورتالىعى مەن سولتۇستىك-شىعىس اۋداندارىن اۋىز سۋمەن قامتىپ وتىرعانىن كورەمىز. ساراپشى مامانداردىڭ مالىمدەۋىنشە, مۇنداعى سۋ قورىنىڭ تاۋلىكتىك جالپى ونىمدىلىگى 65 600 تەكشە مەتردى قۇراۋعا ءتيىس. ايتسە دە قازىرگى كۇنى ونىڭ مولشەرى 2-3 ەسەگە دەيىن ازايىپ كەتكەنى بولىپ وتىر.
تاعى دا سۋ ماماندارىنىڭ ايتقانىنا سۇيەنسەك, بۇل جەردە كوپتەگەن سۋ ۇڭعىمالارى بار ەكەن. سولاردى تەرەڭدەتىپ قازۋ جۇمىستارى قولعا الىنسا, اۋىز سۋ كولەمىن اجەپتاۋىر ۇلعايتىپ, جىلىنا 5 ملن 600 مىڭ تەكشە مەتر سۋ وندىرۋگە جول اشىلاتىن كورىنەدى. سونىمەن بىرگە ورال سۋ قويماسى ماڭىنان تاعى دا بىرنەشە ۇڭعىما قازۋ بەلگىلەنىپتى. ءارى ونىڭ تەڭ جارتىسىنىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى جاسالىپ, مەملەكەتتىك ساراپتامانىڭ قاراۋىنا جولدانعان. قالعان ۇڭعىمالارعا قاجەتتى قۇجاتتار جاساقتالۋى ءۇشىن ءتيىستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءىسى قولعا الىنعان. بۇگىندە ورال قالاسىنىڭ شەتكەرى اۋماقتارىن اۋىز سۋمەن قامتۋعا ءتيىس سەرەبرياكوۆ سۋ قويماسى توڭىرەگىندە دە كۇردەلى جاعدايلار قالىپتاسىپ وتىر. ونى رەتتەۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋ جانە قوسىمشا ۇڭعىمالار قازۋ جۇمىستارى ازىرگە تەك قۇرعاق ءسوز, بولجام جانە جوسپار كۇيىندە قالىپ كەلەدى. ورال قالاسىنداعى سۋ تاپشىلىعىن جويۋ جونىندەگى جوعارىدا ايتىلعان جايتتار مۇمكىن تاكتيكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى دە شىعار, بۇعان تالاس تۋعىزۋ قيىن.
ايتسە دە قالانىڭ بۇدان ءارى دامۋى جانە تۇرعىندار سانىنىڭ ءوسۋى سەكىلدى ستراتەگيالىق ماسەلەلەر تۇرعىسىنان قاراستىرعاندا تەك ۇڭعىمالار قازىپ, سۋ كولەمىن ۇلعايتۋ سەكىلدى ءىس-شارالار تىم تارلىق ەتەتىنىن دە اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءبىر سوزبەن ايتقاندا ورال قالاسىن اۋىز سۋمەن ءۇزىلىسسىز قامتۋ جونىندەگى پروبلەمالىق ماسەلەگە جان-جاقتى ءارى كەشەندى سيپات بەرىلىپ, تىڭ سۋ كوزدەرى مەن قورىن ىزدەستىرىپ تاۋىپ, ونى يگەرۋگە ۇمتىلىس جاسالسا, ەشقانداي ارتىقشىلىعى بولماس ەدى دەگەن ويدامىز.
بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن ورال قالاسى ماڭىنداعى جەر استى سۋ كوزدەرىنىڭ كارتاسى جاساقتالىپ, سوعان سايكەس ستراتەگيالىق ءىس-قيمىل باعدارلاماسى بەلگىلەنسە, مۇنىڭ ءوزى شەكارالىق وڭىردەگى شاھاردىڭ ودان ءارى بوي تىكتەۋىنە قوسىلعان قوماقتى ۇلەس بولا الاتىنى انىق. تۇرعىنداردى اۋىز سۋمەن قامتۋ ۇعىمىنىڭ اياسى وتە كەڭ ەكەنى ايان. ياعني ونىڭ شەڭبەرىندە ورال قالاسىنداعى ەسكىرگەن اۋىز سۋ قۇبىرلارىنا كۇردەلى جوندەۋلەر جۇرگىزىلىپ اۋىستىرىلسا, نۇر ۇستىنە نۇر. بۇل باعىتتا اتقارىلعان ىستەردىڭ ساپاسى جوعارى بولۋى ۇدايى نازاردا ۇستالسا – اۋىز سۋ قۇبىرلارىنىڭ پايدالانۋ مەرزىمى دە سوعۇرلىم ۇزاق بولاتىنى تالاسسىز. ەكىنشىدەن ماسەلەگە ساپالىق تۇرعىدان كەلە ءبىلۋ قارجىنى ۇنەمدى جۇمساۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنى دە دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى. مىنە, وسىنداي جايتتەر وڭ جولعا قويىلسا, ورال قالاسىندا اۋىز سۋ رەسۋرستارىنىڭ قاجەتتى قورىن تولىقتىرۋ ماسەلەسى دە ساتىلاپ ءوز شەشىمىن تابا بەرەر ەدى.
ورال