كارانتيندە اشىلعان كاسىپورىندار

قوستانايلىق كاسىپكەر زايرا دوسا­نوۆا – 27 جىل بويى ستوماتولوگ بولىپ جۇمىس ىستەگەن تاجىريبەلى دارىگەر. بۇعان دەيىن ءارتۇرلى كلينيكالاردا ەڭبەك ەتىپ كەلگەن ءتىس دارىگەرى بىلتىر ءوزىنىڭ جەكە ستوماتولوگيالىق كابينەتىن اشۋ تۋرالى شەشىمگە كەلەدى. اۋەلى «دامۋ» قورى­نىنىڭ جەرگىلىكتى فيليالىنا بارىپ, بيزنەس اشۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قانداي قولداۋ كورسەتىلەتىنىن ءبىلىپ العان زايرا دوسانوۆا مامانداردىڭ كەڭەسىمەن «باستاۋ-بيزنەس» كۋرسىنا جازىلىپ, كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىن مەڭگەردى. وسى جەردە ءجۇرىپ ءوزىنىڭ بيزنەس-جوسپارىن جاساپ, كەيىن كوميسسيا الدىندا ءساتتى قورعاپ شىقتى. كۋرستى ءتامامداپ, بيزنەس الىپپەسىن ءبىر كىسىدەي-اق يگەرىپ العان ءتىس دارىگەرى ەندى ءوز كابينەتىن ورنالاستىراتىن ىڭعايلى عيمارات ىزدەپ تاۋىپ, زاماناۋي ستوماتولوگيالىق قۇرىلعىلار ساتىپ الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىكتەرىنە ارقا سۇيەي وتىرىپ, نەسيە الۋعا ءوتىنىم بەرەدى.

كاسىپكەر «ەڭبەك» باعدارلاماسى بويىنشا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ بىرىنەن 6 پايىزدىق جىلدىق وسىمپۇلمەن 4 جارىم ملن تەڭگە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الدى. بورىشكەردىڭ نەسيەگە قوياتىن كەپىلدىگى جوق ەدى, بۇل ماسەلەنى مەملەكەت ءوز موينىنا الىپ, بانككە «دامۋ» قورى ارقىلى كەپىل قارجى ءبولىپ وتىر. وسىلايشا, قوستانايدىڭ قاق ورتاسىندا, تۇرعىندارعا قولايلى جەردەن «DoctorDos» دەپ اتالاتىن جاڭا ستوما­تولوگيا كابينەتى ەسىگىن ايقارا اشتى. بيزنەس-جوبا اياسىندا التى ادام جۇ­مىسپەن قامتىلدى. كابينەت كليەنتتەرگە ءتىس ەمدەۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا قىزمەت كورسەتەدى, سونداي-اق مۇندا ەستەتيكالىق ستوماتولوگيا پراكتيكاسى قولدانىلادى.

– پاندەميا جاعدايىندا مەملەكەت قولداۋىنسىز جاڭا ءىس باستاۋ مۇمكىن ەمەس. ادام ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – ءوزىنىڭ كاسىبي تاجىريبەسى مەن ءبىلىم-بىلىگىن, بويىنداعى قابىلەت-قارىمىن تابىس كوزىنە اينالدىرا ءبىلۋ. 30 جىلعا جۋىق جالدامالى دارىگەر بولىپ كەلدىم. جەكە شىعىپ, ءوز مۇمكىندىگىمدى بيزنەسكە اينالدىرۋ جاعىن ويلاستىرعالى ءبىراز جىل بولدى. كوپتەن كوڭىلدە جۇرگەن ماقساتىمدى جۇزەگە اسىرۋعا ەندى بەل بۋىپ كىرىسە بەرگەندە, پاندەميا باستالىپ كەتتى. بىراق وبلىستىق كاسىپكەرلىكتى قولداۋ باسقارماسىنداعى مامانداردىڭ قولداۋىمەن بارلىق كەدەرگىنى ەڭ­سەرىپ, جۇمىسىمىزدى باستاپ كەتتىك. قازىر وبلىستىڭ باس سانيتارلىق دارىگەرى قوي­عان تالاپتار شەڭبەرىندە جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. كليەنتتەر الدىن الا حابار­لاسىپ, جازباشا كەزەككە تىركەلەدى. كلي­نيكانىڭ جەكە چاتى جۇمىس ىستەيدى. سول چات بويىنشا اركىم ءوزىنىڭ كەلەتىن ۋا­قى­تىن الدىن الا ءبىلىپ وتىرادى. عيما­راتتىڭ كىرەبەرىسىندە سانيتايزەر ورناتىلدى, تەرەزەنى اشىپ, بولمەلەردى كۇنىنە 2-3 رەت تازارتىپ وتىرامىز, – دەيدى كاسىپكەر.

كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىل ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ار­نالعان «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدار­لاماسىنىڭ ەكىنشى باعىتى شەڭبەرىندە بەرىلەتىن شاعىن نەسيە مەن گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا 2 883,1 ملرد تەڭگە بولىنگەن. ونىڭ ىشىندە شاعىن نەسيە قورىنىڭ مولشەرى – 2 555,8 ملن تەڭگە بولادى. مۇنىڭ 2 013,7 ميلليونى اۋىل­دىق ەلدى مەكەندەرگە, ال 542,1 ملن تەڭگەسى قالالىق مەكەندەرگە بارادى. ال گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا 327,3 ملن تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. بيىلدىڭ وزىندە كاسىپ اشىپ نەمەسە كاسىبىن كەڭەيتىپ جاتقان شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە جالپى كولەمى 2 219,5 ملن تەڭگە بولاتىن 550 شاعىن نەسيە بەرىلگەن. مۇنىڭ سىرتىندا, باس-اياعى 321,1 ملن تەڭگە بولاتىن 578 گرانت ءبولىنىپ وتىر.

ايماقتا ايدان ايعا جالعاسىپ, سوزىلىپ بارا جاتقان شەكتەۋ شارالارىنا قاراماستان, مەملەكەت قولداۋىمەن قار استىنان قاۋىز جارىپ شىققان قىر قىزعالداعىنداي جاڭا اشىلىپ جاتقان شاعىن ءوندىرىس ورىندارى كوبەيىپ كەلەدى. سان سالانى توقىراتىپ كەتىپ جاتقان شەكتەۋلەر شىرماۋىندا, اسىرەسە ىستىق اس ازىرلەپ, تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ مەكەن-جايىنا دەيىن اپارىپ بەرىپ جاتقان تسەحتار مەن جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنا بەيىمدەلگەن شاعىن كاسىپورىندار ومىرشەڭدىك تانىتىپ وتىر. بۇعان بيىل جىل باسىندا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ءوندىرىس اۋقىمىن كەڭەيتىپ, ءونىم ءتۇرىن ۇلعايتۋعا قول جەتكىزگەن ليساكوۆ قالاسىنداعى كونديتەرلىك تسەح دالەل بولا الادى. جەكە كاسىپكەر زاۋرەش بايتۋرينا بۇرىنعى شاعىن نان زاۋىتىنىڭ وندى­رىستىك جەلىسىن كەڭەيتىپ, وسىدان ەكى جىل بۇرىن كونديتەر ونىمدەرىن شىعارا باس­تاعان. كاسىپورىن باستاپقى كەزەڭدە وبلىس تۇرعىندارى ءۇشىن «بيسكوتتي» برەن­دىندەگى پەچەنە, كەكس, ماففيندەر ءپى­سىرىپ كەلگەن. بيىل ءونىم ءتۇرىن كوبەيتۋ ماقساتىندا «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسىنا قاتىسىپ, قۋاتى تاۋلىگىنە 1 تونناعا دەيىن پەچەنە­ جاساۋعا جەتەتىن قۇرىلعى ساتىپ الۋ ءۇشىن 3 ملن تەڭگە كولەمىندە نەسيە الدى. نەسيەنىڭ جىلدىق سىياقى مولشەرلەمەسى – 15%, ونىڭ 6%-ىن كاسىپكەردىڭ ءوزى تولەيدى, ال 9%-ىن «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە مەملەكەت وتەيدى. مۇنىڭ سىرتىندا, جەكە كاسىپكەردىڭ بانككە كە­پىلگە قوياتىن باسى ارتىق دۇنيەسى بول­ماعاندىقتان, نەسيە سوماسىنىڭ جارتىسىنا تەڭ كەلەتىن مولشەردە «دامۋ» قورىنان كەپىلدىك الىپ وتىر. كوپ كەشىكپەي تورت جانە ءىنجىر پىسىرەتىن زاماناۋي قۇرىلعى ساتىپ الىپ, ءونىم ءتۇرىن كوبەيتتى. قازىر شاعىن تسەحتىڭ وندىرىستىك قۋاتى تاۋلىگىنە 400 كەلىگە دەيىن ۇل­عايىپ, كونديتەرلىك ونىمدەردىڭ 30-دان استام ءتۇرىن شىعارا باستادى. ءون­دىرىس كولەمىنىڭ ۇلعايۋى ەكى جاڭا جۇ­مىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەردى.

– قازىر بەسكۇندىك جۇمىس تارتىبىنە كوشتىك. تاپسىرىس بۇرىنعىداي ەمەس, ءسال ازايىپ قالدى, بىراق وسىنىڭ ءوزى جەتىپ ارتىلادى. ءبىزدىڭ ونىمدەر ليساكوۆ قالاسىنان تىس, وبلىس ورتالىعىنا, رۋد­نىي, جىتىقارا قالالارىنا ساۋدالانادى. قوستانايعا اپتاسىنا ەكى رەت, رۋدنىيعا ءبىر رەت تاۋار جونەلتەمىز, – دەيدى تسەح باسشىسى.

جالپى, وبلىستا جىل باسىنان بەرى مەملەكەتتىڭ قارجىلاي قولداۋىنا 140 كاسىپورىن يە بولىپ وتىر. بۇل كاسىپ­ورىندار ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن جالپى سوماسى 24 ملرد تەڭگە نەسيە العان. نەسيەنىڭ جىلدىق سىياقىسىنىڭ 6 پايىزىن كاسىپكەرلەردىڭ وزدەرى تولەسە, قالعانىن بيزنەستى جەڭىلدىكپەن كرەديتتەۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا «دامۋ» قورى سۋبسيديالايدى.

اتالعان قور بيىلدان باستاپ نەسيەگە قوياتىن كەپىلدىگى جوق كاسىپورىندارعا دا قولداۋ كورسەتە باستاعان. مۇنداي كاسىپورىندارعا «دامۋ» ءوز كەپىلدىگىن ۇسىنادى. 3 جارىم ملرد تەڭگە مولشە­رىندەگى قور كەپىلدىگىنە بيىل 104 كا­سىپكەر يە بولدى.

– قور قازىرگى ۋاقىتتا ساۋداعا سا­لىنعان ينۆەستيتسيالاردى قوسپاعاندا, ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىنداعى كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتىن قولداپ وتىر. بۇل شارالار پاندەمياعا بايلانىستى داعدارىس كەزەڭىندە بيزنەستى قولداۋ ءۇشىن قابىلداندى, – دەيدى «دامۋ» قورى ايماقتىق فيليالىنىڭ باس مەنەدجەرى ەلەنا ماتۆەەۆا.

جەڭىلدەتىلگەن نەسيە العان كاسىپ­ورىندار مەملەكەتتىڭ قارجىلاي قول­داۋىمەن قاجەتتى قۇرىلعىلار ساتىپ الىپ, ءونىم كولەمىن ارتتىرۋعا جانە قىز­مەت اۋقىمىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىر.

ماسەلەن, وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن جۇمىس ىستەي باستاعان «TerraMeat» كوم­پا­نياسى ەتتەن جارتىلاي فابريكات­تار دايىنداپ ساتادى. قازىر كومپانيا شىعاراتىن ەت ونىمدەرى قازاقستاننىڭ 14 قالاسىنا جونەلتىلەدى. نارىق سۇ­رانىسىن ساپالى تاۋارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا كاسىپورىن جىلدىق ءوسىمپ ۇلى 13% بولاتىن 45 ملن تەڭگە مولشەرىندەگى بانكتىك نەسيە قاراجاتىنا وندىرىستىك قۇرىلعى ساتىپ العان. سە­رىك­تەستىك نەسيەنى 6%-دىق جىلدىق مول­شەرلەمەمەن وتەيدى, ال قالعان 7 پا­يىزدى «دامۋ» قورى تولەپ بەرىپ وتىر.

– 40 ملن تەڭگە رەسەيلىك, پولياك جانە نەمىس توڭازىتقىشتارىن, قامىر يلەۋگە ارنالعان قۇرىلعىلاردى ساتىپ الۋعا جۇمسالدى. كۇنىنە 3 تونناعا دەيىن جارتىلاي فابريكاتتار ءوندىرىسى جولعا قويىلدى, – دەيدى سەرىكتەستىكتىڭ ساتىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى نۇرلان امانتاەۆ.

مەملەكەتتىڭ قارجىلاي قولداۋىنا يە بولعان كاسىپورىننىڭ ءبىرى – «ازۋريت» كومپانياسى. 20 جىلدان بەرى ارنايى كيىم, جەكە قورعانىس قۇرالدارى مەن مەك­تەپ فورماسىن شىعارىپ كەلگەن بۇل كا­سىپورىن سوڭعى 5 اي كولەمىندە جەر­گىلىكتى ءدارىحانالاردىڭ تاپسىرىسىمەن مەديتسينالىق ماسكا تىگۋگە دەن قويعان. مۇندا تاۋلىگىنە 10 مىڭعا دەيىن بەتپەردە تىگىلەدى. كاسىپورىن ءوندىرىس قۋاتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جىلدىق سىياقىسى 15%-دىق مولشەرلەمەمەن 57 ملن تەڭگە نەسيە العان. سىياقىنىڭ 9%-ىن مەملەكەت وتەپ بەرگەن. نەسيە قاراجاتىنا كومپانيا كوپفۋنكتسيالى قۋاتتى تىگىن ماشينالارى مەن كەستە, زەر سالاتىن قۇ­رىلعىلار ساتىپ الىپ, قالعان اقشانى ساۋدا اينالىمىنا سالعان.

– نەسيەنى وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىن­دا الدىق. بۇل ءونىم كولەمىنىڭ ۇلعايۋىنا ىقپال ەتتى. ءبىز ون شاقتى كەستە تىگەتىن قۇرىلعى, 15 ارنايى تىگىن ماشينالارىن, كيىم ۇلگىسىن پىشەتىن ارنايى باعدارلاما ساتىپ الدىق. قازىر جۇمىس قىزىپ جاتىر. بيىل جەرگىلىكتى كاسىپورىندارعا 7 مىڭ ارنايى كوس­تيۋم تىگىپ بەردىك. ال ءدارىحانالاردىڭ تاپسىرىسى بويىن­شا 280 مىڭ بەتپەردە تىگىلدى, – دەدى كوم­پانيانىڭ كومەرتسيالىق ديرەكتورى ناتاليا توكۋن.

«دامۋ» قورى كاسىبىن جاڭا باستاعان جاس كاسىپكەرلەر مەن ستارتاپەرلەرگە دە قوماقتى مولشەردە قارجىلاي كەپىلدىك بەرەدى. قوردىڭ مۇنداي قولداۋىن كور­گەن قوستانايلىق كاسىپكەردىڭ ءبىرى – «دوگما» دەپ اتالاتىن ۆەتەرينارلىق كلي­­نيكانىڭ يەسى ماكسيم پادەرين. كلينيكانىڭ قىزمەت اياسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن ءۇي جانۋارلارىنىڭ ءىش قۇرىلى­سىنداعى اۋرۋدى انىقتايتىن دياگنوس­تيكالىق اقىلدى اپپارات قاجەت بول­عان. مۇنداي سكانەر قوستانايدا ەش­بىر جەردە جوق. الدىمەن بيزنەس-جوس­پا­رىن تياناقتاپ العان كاسىپكەر «دامۋ» قورىنان قولداۋ تابادى. ال ەكىن­شى دەڭگەيدەگى بانك 8 900 000 تەڭگە نەسيە بەرەدى. جاس كاسىپكەردىڭ كەپىلگە قوياتىن باسى ارتىق مۇلكى جوق. سون­دىقتان نەسيە سوماسىنىڭ 85%-ىنا قور كەپىلدىك بەرىپ وتىر. قالعان 15%-دى بورىشكەردىڭ ءوزى وتەيدى.

– ءبىزدىڭ كلينيكا وسىدان التى اي بۇرىن عانا اشىلدى. قولىمىزدا ازدا­عان قاراجاتىمىز بولدى. بىراق وزىمىزگە نا­عىز قاجەت زاماناۋي قۇرىلعى ساتىپ الۋعا نە قارجىمىز, نە بانككە قوياتىن كەپىلدىگىمىز بولمادى. سو­دان «دامۋ» قورىنىڭ كاسىپكەرلىكتى مەم­لەكەتتىك قولداۋ باعدارلاماسى تۋرالى ەستىپ, بانككە ءوتىنىش بەردىك. ءوتىنىشىمىز ما­قۇلداندى. قور ءوز كەپىلدىگىن ۇسىنىپ, جولىمىز بولىپ, نەسيەگە قول جەتكىزىپ, بىردەن مەديتسينالىق قۇرىلعىعا تاپسىرىس بەردىك. دياگنوستيكالىق اپپارات ىسكە قوسىلعالى, كليەنتتەرىمىز دە كوبەيە ءتۇستى, – دەيدى ماكسيم پادەرين.

كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسى كا­سىپكەرلىك ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى جاس­ۇلان قالەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, وبلىستا بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا بيىل جۇمىس ىستەپ تۇرعان شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 6,8%-عا تو­مەندەگەن. ايماقتا قازىر 51 مىڭ 365 شاعىن كاسىپورىن, ياعني تىركەۋدە تۇرعان كاسىپكەرلەردىڭ 85 پايىزى جۇمىس ىستەپ جاتىر. العاشقى جارتىجىلدىقتا بۇل كاسىپورىنداردا 155,4 مىڭ ادام ەڭبەككە جۇمىلدىرىلىپ وتىر.

– بۇل رەتتە شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى شىعارعان ءونىم كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 11,8%-عا ۇلعايىپ, 453,6 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل جالپى وڭىرلىك ونىمدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسىن 26,5%-عا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. قازىرگى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە كاسىپكەرلەرگە قولداۋ مەم­لەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا كورسەتىلەدى. مىسالى, بيىل وبلىستا «بيز­نەستىڭ جول كارتاسى - 2025» بيزنەستى قولداۋ مەن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سالاسىنا 5,7 ملرد تەڭ­­گە قارجى ءبولىنىپ وتىر. وسىنىڭ نا­تيجەسىندە 2020 جىلدىڭ العاشقى توعىز ايىندا 310 جوباعا قارجىلاي قول­داۋ كورسەتىلدى. بيىل, مىسالى, قازاق­ستان بويىنشا «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» سالالارىنا جەڭىلدىكپەن كرەديت بەرۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا 1 ترلن تەڭگە قاراستىرىلسا, قوستاناي وبلىسىندا جالپى كولەمى 30,2 ملرد تەڭگە بولاتىن قوماقتى قارجىعا 189 جو­با ما­قۇلدانىپ وتىر, – دەدى جاسۇلان قالەنوۆ.

كاسىپكەرلىك ءبولىمى باسشىسىنىڭ سوزىنشە, ايماقتا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان داعدارىسقا قارسى كۇرەس شارالارى اياسىندا شاعىن كاسىپكەرلەرگە ۇلكەن قولداۋ كورسەتىلىپ جاتىر. ماسەلەن, وبلىس اۋماعىنا توتەنشە جاعداي ەنگىزىلگەننەن كەيىن ءوزىنىڭ قارجىلىق جاعدايىن ناشارلاتىپ العان شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىن قولداۋ ماقساتىنداعى جەڭىلدىكتى نەسيە بەرۋ باعدارلاماسى شەڭ­بەرىندە 2020 جىلعى العاشقى 9 اي ىشىندە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر 15,9 ملرد تەڭگەگە 74 نەسيە ماقۇلداعان. وسى مەرزىم ىشىندە شوب-قا قاتىستى تەكسەرۋلەر مەن پرو­فيلاكتيكالىق باقىلاۋ اكتىلەرىنىڭ سانى 39%-عا قىسقاردى. سونىمەن قاتار بانكتەر كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ مەم­لەكەتتىك باعدارلامالارىنا قاتىسقان 163 كاسىپكەردىڭ بورىشىن وتەۋ مەرزىمىن كەيىنگە شەگەرىپ وتىر. مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى ارقىلى بيزنەسكە بەرىلەتىن نەسيەلەردىڭ جىلدىق سىياقى مولشەرلەمەسى 6%-عا دەيىن كەمىپ, بى­رىز­دەندىرىلدى. پاندەميا باستالعالى شا­عىن جانە ورتا بيزنەسكە قاتىستى 729 شارت بويىنشا جالداۋ اقىسىن ەسەپتەۋ توقتاتىلدى. مۇنىڭ سىرتىندا, 27 مىڭ سالىق تولەۋشىگە ەڭبەكاقى تولەۋ قورى مەن م ۇلىك سالىعى بويىنشا سالىق جانە الەۋمەتتىك تولەمدەر مولشەرلەمەلەرىنە «0» تۇزەتۋ كوەففيتسيەنتى قولدانىلادى. سونداي-اق شاعىن بيزنەسپەن اينالىساتىن 46 مىڭ كاسىپكەر ءۇش جىل مەرزىمگە تابىس سالىعىنان بوساتىلدى.

قوستاناي وبلىسى