كۇي, كۇيشى, جۇمباق كەيىپكەر ءھام ءابدىمومىن الەمى

قازاق كۇي ونەرىندە كورنەكتى ورنى بار ءابدىمومىن جەلدىباەۆتى بىلمەيتىن قازاق جوق شىعار. بۇگىندە شۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى تولە بي اۋىلىندا قاراپايىم عانا تىرشىلىك كەشىپ جاتقان كۇيشىنىڭ ءوزى «مەنى ەلدىڭ ءبارى ۇلكەن قالالاردان ىزدەيدى ەكەن. قالادا نە بار؟ قالادا كۇن كورە المايمىن. اۋىلدا, اعايىننىڭ اراسىندا وتىرعانعا نە جەتسىن» دەيدى. كۇيشىنىڭ بىرقاتار ءان-كۇيلەرىنەن بولەك, اتاقتى «ەركە سىلقىم» كۇيىنىڭ ءوزى ۇلتتىڭ كۇي ونەرىندەگى ەرەكشە قۇبىلىس ەمەس پە؟! ءيا, بۇگىندە ەلىنە ەركەلەپ, حالىقتىڭ قوشەمەتىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان «ەركە سىلقىم» اۆتورى وسى ءبىر شىعارماسى تۋرالى جانە جالپى شىعارماشىلىعى جايلى اڭگىمەلەپ بەردى. «ەركە سىلقىم» بۇل كۇندە حالىقتىڭ كۇيى بولىپ كەتتى. كۇي 1973 جىلى تۋدى. ارينە, بۇل كۇيدىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە اسەر ەتكەن جان دا ومىردە بولدى. سول ارقىلى قازاق قىزىنا دەگەن ادامنىڭ جان-دۇنيەسىنىڭ ماحابباتىن كۇي تىلىندە كورسەتكىم كەلدى. وسى كۇيدى جازىپ جۇرگەن كەزىم ەدى. ءبىر كۇنى مەنى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە شاقىردى. ەكىنشى حاتشى يبراەۆ دەگەن كىسىمەن «الاتاۋ» ءانسامبلى تۋرالى اڭگىمە بولدى. كەيىن بۇل ورىنعا عاينيكەن بيباتىروۆا كەلدى. ءانسامبلدىڭ رەپەرتۋارىنا ءبىر-ەكى جاڭا شىعارما سۇرادى. سودان جامبىلدا جاتىپ وسى كۇيدى اياقتادىم. «ەركە سىلقىم» العاش رەت سول كەزدەگى جامبىل قالاسىنداعى «الاتاۋ» انسامبلىندە ورىندالدى. التىنبەك قورازباەۆ سوندا باسىندا كوركەمدىك جەتەكشى بولىپ كەلىپ, كەيىننەن ديرەكتور بولدى. تەاتردا بولعان كونتسەرتكە قاتىسىپ وتىرعان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى حاسان بەكتۇرعانوۆ ورنىنان اتىپ تۇرىپ, «مىناۋ قاي عاسىرداعى كۇي؟» دەدى. اۆتورى مەن ەكەنىمدى بىلگەن سوڭ ارقامنان قاعىپ, قۇرمەت كورسەتتى. «ەركە سىلقىم» الماتىدا دا, ماسكەۋدە دە كوپ تارتىلدى. قازىر مۇنى جاپون دا, ورىس تا تارتادى. شەتەلدىكتەردىڭ دە قىزىعۋشىلىعى باسىم», دەيدى كۇيشىنىڭ ءوزى.

اۋىلدا جۇرسە دە قازاق ونەرىنە ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان ءابدىمومىن جەلدىباەۆ دەگەندە بىردەن ەسكە «ەركە سىلقىم» تۇسەتىنى راس. بىراق شىنايى شىعارماشىلىق ادامىنىڭ قا­بىلەتى, ارينە ءبىر شىعارمامەن عانا شەك­تەلمەيتىنى تۇسىنىكتى. كەزىندە قازاق دالاسىن ليريكالىق كۇيىمەن تەربەتكەن كۇيشى بۇگىندە ونەردىڭ وزگە جولىنا ءتۇسىپتى. ءبىراز ۋاقىتتان بەرى قازاق كۇيلەرىنەن سيمفونيالىق پوەما جازىپ كەلەدى ەكەن. ءۇش بولىمنەن تۇراتىن «تولە بي» تولعاۋىنىڭ ءوزى كۇيشىنىڭ قازاقتىڭ كۇي-داستان جانرىن جاساۋعا ەڭبەك سىڭىرگەنىن كورسەتەتىن قۇندى دۇنيە. مۇندا عاسىرلار بويعى ۇلتتىڭ ۇلى ارمانى, ەلىمىزدىڭ باسىنان وتكەن قيلى جاعدايلاردىڭ تاريحي سۋرەتى, حالىق ءۇشىن تۋعان تەكتىلەردىڭ ساۋلەلى بولمىسى كورىنىس تابادى. سول سياقتى, «جامبىل بابا جىر تولعايدى», كەنەن ازىرباەۆ تۋرالى «كۇي-كوكشولاق», «نۇرسۇلتان», «شابىت», «اۋليەاتا» پوەمالارىنىڭ ءوزى قازاق ونەرىنىڭ ەرەكشە تابىسى دەۋگە بولادى. قازىرگى كەزدە بۇل شىعارمالار ءتۇرلى ساحنالاردا ورىندالىپ ءجۇر. «مەنىڭ ۇستازدارىم – قۇرمانعازى, تاتتىمبەت, داۋلەتكەرەي, قازانعاپ, تۇركەش سياقتى ۇلى كۇيشىلەر. بالا كۇنىمىزدەن وسىنداي عاجاپ كۇيشىلەردىڭ كۇيلەرىن ەستىپ وستىك. ودان ءوزىمىز دە تارتتىق. نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ وزىمەن جاقىن بولدىق. الماتىعا بارعان سايىن نۇرعيسامەن جولىعاتىنمىن. مۇنىڭ ءبارى دە ونەر ءۇشىن ەدى. ونەر – حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرەتىن كۇش. تۇسىنە بىلگەن ادامعا كۇي دەگەن قازاقتىڭ جان-ءتانى عوي. قازاقتىڭ ەگىز ءتىلى – انا ءتىلى مەن كۇي ءتىلى. ادامدا ءبىرىنشى دىبىس پايدا بولادى. دىبىس بولماسا ەشتەڭە دە بولمايدى», دەيدى اتاقتى كۇيشى...

اڭگىمەنىڭ سوڭىندا ەكى ساۋساعىنىڭ اراسىنا شىلىمىن قىستىرىپ, قويۋ ءتۇتىندى بۇرق ەتكىزگەن ءابدىمومىن جەل­دىباەۆ «ەركە سىلقىم» كۇيى حالىقتىكى بولىپ كەتتى. ءوز كۇيىن قازاقتىڭ وزىنە بەر­دىم. ال مەنىڭ جانىمدا ونىڭ كە­يىپ­كەرى جۇمباق كۇيىندە ماڭگى جاساي بەرەتىن بولادى», دەدى. وسى ءسات «ەركە سىلقىم» كۇيىنىڭ ءاربىر ءيىرىمى ويىمىزدا ويناپ تۇرعانداي ەدى. كۇيدەگى شابىت تا, قۋانىش پەن وكىنىش تە, سىر مەن مۇڭ دا قازاق بالاسىمەن بىرگە جاسايتىن قۇندىلىق بولىپ قالاتىنى شىن. كەزىندە وسى كۇيدىڭ قۇرمەتىنە شۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى تولە بي ­اۋىلىندا ەسكەرتكىش تە ورناتىلعان بولاتىن. ول ەسكەرتكىش تۋىندىنىڭ تىلسىم تاريحىن ايگىلەپ ءالى تۇر.

جامبىل وبلىسى