كەڭ بولمەنىڭ ۇلكەن تەرەزەسىنەن كۇزگى شۋاق قۇيىلىپ تۇر ەكەن. ءۇي ىرگەسىندەگى جۋاندىعىنا قۇشاق جەتپەيتىن قايىڭنىڭ بۇتاقتارى تەرەزەدەن سىعالاپ قارايدى. كەشەگى جاسىل بوياۋدان ارىلعان, ۋاقىت تابى ساپ-سارى ەتىپ قاقتاپ تاستاعانداي. توقساننىڭ بەسەۋىنە تابان ىلىكتىرگەن مايدانگەر جۇمساق كرەسلوعا جايعاسىپتى.
اۋەلى اۋىل-ەلدىڭ اماندىعىن سۇراعان. سودان سوڭعى اڭگىمە ءالىبى ءوزى جايى, ءوز ءومىرى توڭىرەگىندە ساباقتالدى. جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان جەرى قازىرگى كۇنى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنا قارايتىن ءالجان اۋىلى. جەر بەتىندەگى جۇماق ىسپەتتى تابيعاتتىڭ تارتۋى مولىنان بۇيىرعان ەلدى مەكەن. اۋىل ىرگەسىندە اقسوراڭ تاۋى. باۋرايى ماڭگى جاسىل قاراعاي مەن قولدىڭ سالاسىنداي اق قايىڭعا سىڭسىپ تۇر. تاۋ ەتەگىندە تانانىڭ كوزىندەي مولدىرەپ, شالقىپ جاتقان ايدىن سۋ – اقكول.
تۋعان جەرى ەسىنە تۇسكەندە قارت تەبىرەنىپ كەتتى-اۋ دەيمىن, كوز الدىنا كىرەۋكە ىلىنگەن. بۇل كۇندە قاتارىنىڭ ازايعانىنا وكىندى. بۇرىنعىلاردىڭ ءسوزى راس ەكەن دەپ ءبىر ءتۇيدى. سودان سوڭ بالالىق, جاستىق شاققا ويىسقان. ۇلى وتان سوعىسى الدىنداعى اۋىل بالالارىنىڭ ءومىرى ءبىر-بىرىنە ۇقساس قوي. اكە-شەشەسى ادال ەڭبەكتەرىمەن قوعام بايلىعىن ەسەلەۋگە ۇلەس قوسقان كولحوزشىلار ەكەن. اسىلبەك اعا دا قابىرعاسى قاتىپ, بۋىنى بەكىمەستەن اۋىر ەڭبەكتەن قاجىپ جۇرگەن اتا-اناسىنا كومەكتەسكەن. بولاشاقتىڭ بىلىمدە ەكەندىگىن باعامداعان اتا-اناسى بالالارىن وقىتقىسى كەلىپتى. بىراق ورتا مەكتەپتى بىتىرە المادى. الىستا, تىم-تىم الىستا بولعانىمەن, سۋىعى تۇلا بويىن توڭدىراتىن ۇلى وتان سوعىسى ءجۇرىپ جاتتى. ەلمەن بىرگە اكەسى دە, ۇلكەن اعالارى دا مايدان دالاسىنا اتتاندى. وكىنىشكە قاراي, اعالارىنىڭ ءبارى وتان قورعاۋ جولىندا قازا تاپتى.
ۇجىمشاردا ەكى جىل جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن كەزەك اسىلبەك اعاعا دا كەلدى. اعالارىنىڭ مايدان دالاسىندا وپات بولعانىن ەستىگەن سوڭ كەۋدەسىنە كەك قاتقان ءجاسوسپىرىم مايدانعا اتتاندى. فرۋنزە قالاسىندا جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسىندە اسكەري قىزمەتتىڭ العاشقى ساباقتارىن وقىدى. ۋچيليششەنى ويداعىداي بىتىرگەننەن كەيىن دەنساۋلىعىنىڭ ەرەكشەلىگىن جانە وقۋداعى دۇرىس مىنەز-قۇلقىن ەسكەرە وتىرىپ, ماسكەۋ اسكەري وكرۋگىنە جىبەردى. ءدال وسى ۋاقىتتا جوعارى باس قولباسشىنىڭ رەزەرۆى, قارۋلى كۇشتەردىڭ جاڭا ءتۇرى – ەليتالىق اۋە دەسانتى اسكەرى قالىپتاسىپ جاتقان بولاتىن. بۇلار دا كۇن-ءتۇن جاتتىعۋ وتكىزىپ, كارەل مويناعىندا جاۋعا قاقىراتا سوققى بەرۋ ءۇشىن دايىندالدى.
ءاپ ەتكەن بەتتە جەرگىلىكتى جاعدايدا جاۋعا قارسى اسكەري ءىس-قيمىل جۇرگىزۋ ءۇشىن جاقسى دايارلانعان جاۋىنگەرلىك قاقتىعىستارعا قاتىستى. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ەرەكشەسى – سۆير وپەراتسياسى ەدى. وندا جاۋدىڭ باس كوتەرتپەيتىندەي داۋىلدى وعىنىڭ استىندا قارۋدىڭ بارلىق تۇرلەرىنەن لادوگا جانە ونەج كولدەرىن قوساتىن ستراتەگيالىق ماڭىزى ەرەكشە سۆير وزەنى ارقىلى وتكەل سالۋ جۇزەگە اسىرىلعان ەدى. سول جەردە جاۋدىڭ قۋاتتى قورعانىسىن جاپىرا شانىشتاپ ءوتتى. قازىرگى كۇنى ەسكە السا, ءولىم مەن ءومىر تارازى باسىن تەڭ تارتقان, تىلمەن ايتىپ جەتكىزگىسىز الاپات سۇمدىق ارپالىس بولعان ەكەن. ءتورت قۇبىلانىڭ ءبارىن اجال اڭساعان جاۋ وعى تۇرتىنەكتەپ تۇر. توڭىرەك لاپىلداپ جانعان وتپەن قارا قوشقىل رەڭگە بويانىپ, قولقانى قاباتىن تۇتىنگە اينالىپ كەتكەن. انە ءبىر جەردە تانك جانىپ جاتىر, مىنا ءبىر جەردە زەڭبىرەكتەردىڭ قاقىراي سوگىلگەن قاڭقاسى ءۇيىلىپ قالىپتى. ەگەر توزاق شىنىمەن بولاتىن بولسا, ءدال وسى جەردە ءتارىزدى بولىپ كورىنگەن. كەڭەس جاۋىنگەرلەرى سول توزاقتىڭ ىشىندە قايتپاس قايسار ۇرىس سالدى. جۇزدەن, جۇزدەن ەمەس-اۋ مىڭنان ىرىكتەلىپ الىنعان دەسانتشىلار قانشا تەگەۋىرىندى بولسا دا جاۋعا توتەپ بەرىپ, جەڭىسكە جەتتى. وسى وپەراتسيا ءۇشىن باتالونداعى 12 دەسانتشى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولدى. ەرەن ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن باتالون جاۋىنگەرلەرىنىڭ ىشىندە ماراپاتسىز قالعان ەشكىم جوق. اسىلبەك اعانىڭ دا كەۋدەسىنە ء«ى دارەجەلى وتان سوعىسى» وردەنى تاعىلدى.
توزاق وتى جىمىڭداعان وپەراتسيا بۇدان كەيىن دە اياقتالا قويعان جوق. 350 شاقىرىم قاشىقتىقتا, جاۋ ىشىنە قاراي اۋىر ايقاس كۇتىپ تۇرعان. جان الىپ, جان بەرىسكەن قاندى مايدان ماننەرگەيم شەبىندە فينليانديا شەكاراسىنا دەيىن سوزىلدى. وسى مايداندا دەسانتشىلار قاتارى سەلدىرەپ قالدى. روتاداعى 60 دەسانتشىنىڭ بەسەۋى عانا ءتىرى قالعان. اڭگىمە ءدال وسى جەرگە كەلگەندە اسىلبەك اعانىڭ ماڭدايىنداعى جاڭا ءسال جىڭىشكەلەۋ كورىنگەن ءاجىم ىزدەرى تەرەڭدەپ بارا جاتقانداي كورىندى. قازا بولعان مايدانداس دەسانتشى جولداستارى ءالى كۇنگە دەيىن ەسىنە تۇسەدى ەكەن. ءتىپتى, كوبىنىڭ اتتارىن دا ۇمىتپاپتى. ايتپاقشى, اسىلبەك داۋلەتوۆ سۆير وزەنىن كەسىپ وتكەنى ءۇشىن وردەننەن باسقا باس قولباسشى ي.ءستاليننىڭ العىس حاتىن دا الدى. فيندەرمەن بولعان شايقاستا اسقان ەرجۇرەكتىك كورسەتكەنى ءۇشىن «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالدى.
كارەل مايدانىنداعى شايقاستاردان كەيىن ءبىرىنشى ۋكراين مايدانىنىڭ قۇرامىندا اتاقتى ساندومير پلاتسدارمىن الۋعا جانە ونى ۇستاپ تۇرۋعا قاتىسىپ, ۆيسلو-ودەر وپەراتسياسىنىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. ۋكراينانى, مولداۆيانى, رۋمىنيانى باسقىنشى جاۋدان ازات ەتۋگە قاتىستى. ءۇشىنشى ۋكراين مايدانىنىڭ قۇرامىندا بۋداپەشت پەن ۆەنانى ازات ەتۋ بارىسىنداعى قيانكەسكى مايداندا قازاق جاۋىنگەرى ەرلىگىمەن ايگىلى بولدى. 1945 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا جاراقات الىپ, ۆەنگريا استاناسىنىڭ ماڭىنداعى اسكەري گوسپيتالدا ەمدەلدى. بار ادام اڭساعان ۇلى جەڭىستى ۆەنگريا مەن اۋستريانىڭ شەكاراسىنداعى شوپرون قالاسىندا قارسى الدى.
سوعىس اياقتالعاننان كەيىن اعا سەرجانت شەنىندە تاعى دا بەس جىل قىزمەت ەتتى. ءبىر جىلى اۋستريادا, ودان كەيىنگى ءتورت جىلى ۋكراينادا ءوتتى. 18 مارتە اسكەري ناگراداعا يە بولعان اسىلبەك ءجازي ۇلى بەيبىت ومىردە دە ەرلىككە پارا-پار ەڭبەك ەتتى. 1950 جىلدىڭ مامىر ايىندا ەلگە ورالعاننان كەيىن ەڭبەككە ارالاستى. ايتپاقشى, كەشەگى مايدانگەردىڭ تۇلا بويىن كەرنەگەن كۇش-قۋاتىنان باسقا ەشقانداي ماماندىعى جوق ەكەن. ايتسە دە, ماسەلە كۇتپەگەن جەردەن شەشىلدى. كوكشەتاۋ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە پارتيالىق ەسەپكە تۇرعان كەزىندە اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ونىڭ ءومىربايانىن, مىنەزدەمەسىن وقىپ وتىرىپ, ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى قىزمەتىن ۇسىندى. ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ پارتيا قىزمەتكەرىنىڭ كەلەشەگى بار ەكەنىن, ايتسە دە ساياسي ءبىلىمىنىڭ ازدىعىن اڭعارعان اۋدان باسشىلارى اسىلبەك ءجازي ۇلىن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ جانىنداعى ءتورت جىلدىڭ پارتيالىق وقۋعا جىبەردى. 1961 جىلى وقۋىن اياقتاپ شىققاننان كەيىن قوسىمشا ماماندىق الۋ ءۇشىن تالعار اۋىلشارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىنا سىرتتاي وقۋعا ءتۇسىپ, اگرونوم ماماندىعىن الدى.
وقۋىن ءبىتىرىپ كەلگەن جاس جىگىتتى كوكشەتاۋ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسى ارىقبالىق اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە ۇسىندى. اسىلبەك ءجازي ۇلى بۇل اۋداندا كوپ قىزمەت ەتكەن جوق. اۋدان تاراتىلىپ كەتكەننەن كەيىن ۆولودار اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ قىزمەت اتقاردى. بۇل جەردە وندىرىستىك سالا ماسەلەلەرىنە جەتەكشىلىك ەتتى. اۋدان اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وتكىزۋ بويىنشا وبلىستا جەتەكشى ورىنعا يە بولدى. وندىرىستىك نىساندار وتە جىلدام قارقىنمەن سالىندى. مال فەرمالارىنىڭ عيماراتتارى, مەحانيكالاندىرىلعان قىرماندار, بيداي ساقتايتىن قويمالار, نان جانە ماي زاۋىتتارى پايدالانۋعا بەرىلدى. سول كەزدە اۋداندا 62 ەلدى مەكەن بولدى. ءار اۋىلعا ەلەكتر جەلىلەرى تارتىلدى. سۋ قۇبىرلارى, بايلانىس پەن راديو توراپتارى ىسكە قوسىلدى, جول سالىندى. وسى ماسەلەلەردىڭ بارىنە اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى جەتەكشىلىك ەتتى. ەل ەكونوميكاسىن كوتەرىپ, الەۋمەتتىك-مادەني سالانى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن اسىلبەك ءجازي ۇلى «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ارادا التى جىل وتكەن سوڭ ىسكەرلىگىمەن تانىلعان پارتيا قىزمەتكەرىن لەنينگراد اۋدانىنا اتقارۋشى بيلىكتىڭ ءبىرىنشى باسشىسى ەتىپ جىبەردى. اسىلبەك ءجازي ۇلى بۇل جەرگە اتاقتى ەركىن اۋەلبەكوۆتىڭ زامانىندا كەلدى. ەركىن نۇرجان ۇلىنىڭ ۇزەڭگى قاعىستىرعان جولداستارىنىڭ ءبىرى بولدى.
اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى مەن ونىڭ توراعاسىنىڭ ەڭبەگى ايرىقشا زور ەدى. تىڭ اۋدانى ءۇشىن وتكىر ماسەلەلەر از بولمايتىن. جىگەرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ەلدى مەكەندەردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە جول قۇرىلىسى ماسەلەلەرى تولىق شەشىلدى. اۋداننىڭ قارت تۇرعىندارى وسى كۇنگە دەيىن اسىلبەك ءجازي ۇلىنىڭ ەڭبەگىن لايىقتى باعالاپ, العىستارىن بىلدىرەدى. ويتكەنى سول ۋاقىتتا اۋداننىڭ ەلدى مەكەندەرى گۇل جايناعان زامان بولدى. اۋداندى 11 جىل بويى باسقارۋى زور سەنىم ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. كەيىنگى جۇمىس سۇرلەۋى حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتىندە ساباقتالدى. كوميتەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە ومىرلىك مول تاجىريبەسىن, ءبىلىمىن پايدالانا وتىرىپ, ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە ايانباي ۇلەس قوستى.
اسكەري ماراپاتتارىمەن قاتار, ەڭبەك مايدانىندا جەڭىستى دە جەمىستى قىزمەتى باعالانباي قالعان جوق. ەكى «ەڭبەك قىزىل تۋ», ءتورت «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن جانە كوپتەگەن مەدالدارمەن, سونداي-اق قازاق كسر-ءى جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن ماراپاتتالدى.
قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققاننان كەيىن دە قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعان جوق. قالالىق باۋ-باقشا قوعامىن باسقارىپ, بۇل ورايداعى كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋگە اتسالىستى.
قان مايدانداعى قايتپاس قايسار ەرلىگى, وتان الدىنداعى سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن جانە رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.ءپۋتيننىڭ شاقىرتۋى بويىنشا ماسكەۋدەگى قىزىل الاڭدا جەڭىس شەرۋىنە قاتىستى. ارداگەر دەسانتشى مايدان دالاسىنداعى قارۋلاستارىمەن ۇزاق جىل حات الماسىپ تۇرعان ەكەن. قازىر ساعىنىشتان سارعايعان سول حاتتار ۇيىندە بىرنەشە پاپكا بولىپ ساقتاۋلى تۇر. قازاق جاۋىنگەرىن رەسەيدەگى ەليتالى اسكەرلەردىڭ قولباسشىسى, گەنەرال-پولكوۆنيك ۆ.شامانوۆ تا ۇمىتپاپتى. قولى قويىلعان جيناعىن اسىلبەك اعا كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلەدى. جيناقتاعى سوعىس سۇمدىعىن سيپاتتاعان جازبالار سول ءبىر قيىن-قىستاۋ كەزدىڭ ءبىر شوكىم جادىگەرى ىسپەتتى. ال ەڭ ۇلكەن جادىگەر – اسىل اعانىڭ ءوز ءومىرى, ەرلىك پەن ەڭبەككە تولى عاجايىپ عۇمىرى.
كوكشەتاۋ