ۇلى دالانىڭ كونە مادەنيەتى مەن باي مۇراسىن زەرتتەپ, قالپىنا كەلتىرۋگە قىرىق جىلدان استام ەڭبەك جولىن ارناعان سۋرەتشى-رەستاۆراتور, قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى, ماجارستاننىڭ «رىتسارلىق كرەست» وردەنىنىڭ يەگەرى قىرىم التىنبەكوۆتىڭ ەسىمى شارتاراپقا ءمالىم. سۋرەتشىنىڭ قىلقالامىنان تۋعان تۋىندىلار كوشپەندىلەر الەمىنىڭ حابارشىسىنداي دەسەك, «قىرىم ارالى» عىلىمي-رەستاۆراتسيالىق ورتالىعىندا قايتا قالپىنا كەلگەن «التىن ادام», سارمات كوسەمى, ءۇرجار حانشايىمى, بەرەل قورعاندارىنان تابىلعان عاجايىپ جادىگەرلەر كوشىرمەسى ەلىمىز مۋزەيلەرىندە, سونداي-اق بۇۇ شتاب پاتەرىندە سالتانات قۇرىپ تۇر. سۋرەت ونەرىنە بالا جاسىمنان قىزىعىپ ءوستىم دەگەن قىرىم التىنبەكوۆ بۇگىنگى جەتكەن جەتىستىكتەرىندە اكەسى قاسەنحان مەن اناسى گۇلجاحاننىڭ ەڭبەگى ولشەۋسىز ەكەنىن ايتادى. عالىمنىڭ كەشەندى عىلىمي ىزدەنىستەرىنەن تۋعان زەرتتەۋلەرى رەسەي, ۇلىبريتانيا, اۋستريا, بەلگيا, ماجارستان, كورەيا, قىتاي, اقش, تۇركيا جانە باسقا دا ەلدەردە وتكەن كونفەرەنتسيالاردا الەمدىك عالىمداردىڭ كوشپەلىلەر تاريحىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرىپ كەلەدى. زاماناۋي مەديتسينا تەحنولوگيالارىن زەرتحانا ىسىنە بەيىمدەۋ, جادىگەرلەرگە تىڭ ادىستەر قولدانۋ, تاريحي دەرەكتەردى تەرەڭنەن تانۋ سياقتى كەشەندى جۇمىستاردىڭ قايناعان ورتاسىندا جۇرگەن قىرىم التىنبەكوۆ قازىناعا تولى الەم جايىندا اڭگىمەلەگەن ەدى.
– قىرىم قاسەنحان ۇلى, وسى جىلى اتىراۋ وڭىرىندەگى ميالى قورعانىنان تابىلعان جادىگەرلەر ارحەولوگتەر مەن رەستاۆراتسيا سالاسى ماماندارىنىڭ نازارىن اۋدارىپ, تىڭ ىزدەنىستەرگە, جاڭا عىلىمي باستامالارعا سۇرلەۋ سالعانى بەلگىلى. بۇل ارحەولوگيالىق قازبالار ب.ز.د. ءىى عاسىرعا تيەسىلى دەگەن دەرەكتەر بار. ميالى جادىگەرلەرىنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– ميالىدا تابىلعان عاجايىپ جادىگەرلەر كونە, ياعني سارمات داۋىرىنە سايكەس كەلەدى دەگەن بولجام بار. زەرتتەۋ جۇمىستارى ءالى دە جالعاسىپ جاتقاندىقتان, ارحەولوگيالىق قازبالارعا قاتىستى ناقتى عىلىمي دالەلدەردى جاريا ەتۋ ەرتەرەك. تابىلعان جادىگەر تەمىر ساۋىت كيگەن باتىرعا ۇقسايدى. باس كيىمىنەن باستاپ تۇتاستاي تەمىردەن تۇرادى. كوپ جاعدايدا ۇرلانىپ كەتىپ جاتاتىندىقتان, ادام قولى تيمەگەن مۇنداي جادىگەرلەر وتە سيرەك كەزدەسەدى. قازىرگى كەزدە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جالعاسىن تابۋدا. كوپ جىل بويعى قالىپتاسقان جۇمىس تاجىريبەمىزگە وراي ءبىرىنشى كەزەكتە جادىگەردى ءوز ءادىس-تاسىلدەرىمىزبەن قالپىنا كەلتىرۋدى, كەشەندى زەرتتەۋلەردى جالعاستىرۋدامىز.
– ءوزىڭىزدىڭ جەتەكشىلىگىڭىزبەن «قىرىم ارالى» ورتالىعىندا قالپىنا كەلگەن كوپتەگەن قۇندى جادىگەردىڭ كۋاسى بولىپ ءجۇرمىز. كونەدەن جەتكەن قۇندى قازبالاردى زەرتتەۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرى بار ما؟
– رەستاۆراتسيا اسا كۇردەلى ءارى كەشەندى زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەتىن سالا. جادىگەردى زەرتتەپ, باستاپقى قالپىنا كەلتىرۋدە زاماناۋي تەحنولوگيالاردان بۇرىن ۇزاق جىلعى جۇمىس تاجىريبەسىندە قالىپتاسقان ادىستەر نەگىزگە الىنادى. ويتكەنى ءاربىر ارحەولوگيالىق قازبانى زەرتتەگەندە, سول ءداۋىردىڭ بارلىق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرۋ قاجەت. تابيعي سالدارىمەن قاتار, مادەني, تاريحى قۇبىلىستاردى مۇقيات زەرتتەۋ ماڭىزدى. ال جادىگەر تابىلعان اۋماقتى تولىعىمەن, بىردە-ءبىر دەرەك جوعالمايتىنداي ەتىپ, شاشاۋىن شىعارماي قازىپ الۋ زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ شىنايىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى. العاشىندا سول اۋماقتان الىنعان توپىراق, اعاش, كيىم, سۇيەك دەيسىز بە, بارلىعى دا رەنتگەن اپپاراتىنا تۇسىرىلەدى. مۇنىڭ بارلىعى جادىگەردىڭ قاي كەزەڭگە تيەسىلى ەكەندىگىنە ايعاق بولاتىن زاتتار. ياعني سۇراعىمىزعا جاۋاپ بەرەتىن دەرەكتەردى مەيلىنشە جوعالتپاۋعا تىرىسامىز. سونىڭ ارقاسىندا ارتەفاكت جايىندا تولىققاندى اقپارات تۇزىلەدى. ال مرت اپپاراتى ارقىلى زەرتتەۋدە سالماعى, كولەمى جاعىن ەسكەرەتىن وزىندىك تالاپتارى بار. دەگەنمەن جادىگەردى باستاپقى قالپىنا كەلتىرۋ – ماشاقاتتى ءىس. زەرتتەپ بولعاننان كەيىن, سول كۇيىندە قاتىرىپ, مۋزەيگە تاپسىرامىز. مۋزەيگە كەلۋشىلەر ەكى نۇسقاسىنا قاراي وتىرىپ, ارتەفاكت جايىنداعى تولىق مالىمەتتەرمەن تانىسا الادى.
– قايتا جاڭعىرتۋ سالاسىنداعى تاباندى ەڭبەگىڭىزدىڭ ارقاسىندا ەسىمىڭىز قازاقستاننان تىس جەرلەرگە دە تانىلدى. وسى ارادا مايحان – ۋل – «شاتىر تاۋ» جەراستى كەسەنەسىنەن تابىلعان ەرتە ورتاعاسىرلىق تاريحي-مادەني مۇرالاردى قالپىنا كەلتىرۋدە «قىرىم ارالى» ورتالىعىنا تاڭداۋ تۇسكەنى بەلگىلى. الايدا بۇل جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى تۋرالى مالىمەتتەر سيرەك كەزدەسەدى.
– «شاتىر تاۋ» – مايحان–ۋل جەراستى كەسەنەسىنەن ەرتە ورتاعاسىرلىق جادىگەرلەردىڭ تابىلۋى دۇنيە ءجۇزىنىڭ ارحەولوگ عالىمدارىن ەلەڭ ەتكىزگەن وقيعا بولدى. قازاقستان مەن موڭعوليا زەرتتەۋشىلەرى تاپقان عاجايىپ الەم تۇركىتانۋشى-عالىم قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى مەن موڭعوليالىق ارحەولوگتەردىڭ ەڭبەگىمەن تىعىز بايلانىستى. ءۇش جۇزدەن استام جادىگەر تابىلعان بىرەگەي ەسكەرتكىشتى زەرتتەۋ ءۇشىن جاڭاشا ءادىس-تاسىلدەر قاجەت بولدى. عىلىم ءۇشىن اسا قۇندى وسىناۋ دەرەكتەردى زەرتتەپ, ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ەۋروپا, قىتاي, جاپونيا, كورەيا, تاعى دا باسقا شەتەلدەردەن رەستاۆراتورلار شاقىرىلدى. ناتيجەسىندە تاڭداۋ «قىرىم ارالى» ورتالىعىنا ءتۇسىپ, مەملەكەتىمىز تاراپىنان قارجىلاندىرىلدى. ەلگە بىرقاتار ەسكەرتكىشتەردىڭ كوشىرمەلەرىن دە الىپ كەلدىك. قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ماشاقاتى كوپ, ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتەتىن جۇمىس بولعاندىقتان, بۇل باعىتتاعى جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تاباتىن بولادى.
– وسىدان قىرىق جىل بۇرىن شاماسىندا لەنينگرادتاعى ەرميتاجدا, ماسكەۋدە تاجىريبە جيناقتاپ, الەمدەگى ءىرى ساۋلەت سارايى لۋۆرداعى عاجايىپ تۋىندىلار تاڭدانىسىڭىزدى تۋعىزسا, بۇگىندە شەتەلدىك ماماندار «قىرىم ارالىندا» تاجىريبەدەن ءوتىپ ءجۇر. وسىعان قاراپ وتاندىق رەستاۆراتسيا سالاسى كوش ىلگەرى كەلەدى-اۋ دەگەن وي تۋادى.
– لۋۆرعا كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن جولىم ءتۇستى. الەمدە داڭقى اسقان مۋزەيدە جادىگەرلەر كومپيۋتەر ارقىلى باقىلانادى ەكەن. ءبارى دە اۆتوماتتاندىرىلعان. ول كەزەڭدە قۇرال-جابدىقتاردىڭ قۇنى ميلليونداعان دوللارمەن باعالانسا, ماماندارعا تولەنەتىن ەڭبەكاقى دا جوعارى. دەگەنمەن بۇل ساپارىم تەككە كەتكەن جوق. مەن ءوز ءادىسىمدى, كونسەرۆاتسيادا ءسپيرتتى پايدالانۋدى تاپتىم. عالىمدار بۇدان ەشتەڭە شىقپايتىنىن ايتقانىمەن, مەن كەرىسىنشە, ولاردىڭ ءادىسىن قابىلداي قويمادىم. شەتەلدىڭ جۇمىس تاجىريبەسىندە قولايلى جاعداي مەن ارنايى بوكس قاجەت بولسا, بىزدە جادىگەرلەر بىرقالىپتى اۋا رايىندا ساقتالا بەرەدى. باستىسى ءاربىر جادىگەرگە جوعارى تالعام, بولەكشە كوزقاراسپەن قاراۋ. زەرتتەۋ ىسىندە كوپ ماماننىڭ دا قاجەتى شامالى. ورتاق مامىلەگە كەلۋدە حالىقارالىق كونسيليۋمداردا پىكىر الماسۋ جەتكىلىكتى. كونەتۇرىك ەسكەرتكىشى جەراستى ماۆزولەيى مايحان-ۋلدى زەرتتەگەندە موڭعول, جاپون, كورەي ماماندارىمەن وسىلايشا قويان-قولتىق جۇمىس ىستەگەنىمىز بەلگىلى. ال رەسەي مۋزەيلەرى تۋرالى ءسوز ەتكەندە, الەم ەلدەرىنەن جينالعان مىڭداعان جادىگەر كوزدىڭ جاۋىن الادى. مۇندا قازاقستاننان پاتشا زامانىندا اكەتىلگەن كوپتەگەن جادىگەر ساقتالعان. ماڭىزدىلىعىنا كەلەتىن بولساق, بىزدە مۇنشالىقتى كوپ جادىگەر جوق. مۋزەي ءىسى ەلىمىزدە ەندى عانا قانات جايىپ كەلەدى. رەستاۆراتسيا, كونسەرۆاتسيا سالاسىنداعى ايىرماشىلىققا كەلسەك, جادىگەرلەردى قالپىنا كەلتىرەتىن ماماندار رەسەيدىڭ وزىندە ءبۇتىن ءبىر ارميا ىسپەتتى. ەۋروپا, رەسەي, قىتاي جانە باسقا دا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندە تەمىردى بىرەۋى, تەرىنى ەكىنشىسى, ماتانى كەلەسىسى قالپىنا كەلتىرۋ تاجىريبەسىن قولدانادى. سونىڭ ارقاسىندا ساپاسى دا جاقسى شىعادى. بىراق وسى جادىگەرلەردى بىرىكتىرۋدە قيىندىقتار تۋىندايدى. سوندىقتان دا ءبىز ءوز بىلگەنىمىزبەن, شەتەل رەستاۆراتورلارى ءوز تاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ, ءبىر-بىرىنە قولداۋ كورسەتىپ وتىرۋى الەمدىك ارحەولوگيا جەتىستىكتەرىنىڭ ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتار ەكەندىگىن كورسەتەدى. رەستاۆراتورلاردىڭ مىندەتى بيزنەسكە ەمەس, قۇندى جادىگەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋگە نەگىزدەلگەندىكتەن, قاي ەلدىڭ بولماسىن مۋزەيلەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەۋ قالىپتى جاعداي. دەگەنمەن دە بۇل سالادا كوشتەن قالعان جوقپىز, جەتىستىگىمىز دە از ەمەس.
– ارقايسىنىڭ ەكى مىڭ جىلدىق تاريحى بار بەرەل جادىگەرلەرىن زەرتتەۋدە, قۇندى مۇرالارىمىزدى قالپىنا كەلتىرۋدە «قىرىم ارالى» ورتالىعى ماماندارى قولدانعان ادىستەردىڭ ۇتىمدىلىعى تۇرعىسىندا كوپتەگەن ماتەريالداردىڭ جارىق كورگەنى بەلگىلى. بۇل تاجىريبەنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– رەستاۆراتسيا تاجىريبەلەرى ۇزدىكسىز جالعاسىپ وتىراتىندىقتان, ءار جادىگەردى زەرتتەپ, قالپىنا كەلتىرۋدە جەكەلەگەن تاسىلدەرگە ارقا سۇيەۋگە تۋرا كەلەدى. ارحەولوگيالىق قازبانى زەرتتەۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋدەگى جۇمىستار ءارتۇرلى سيپاتتا قولدانىلادى. قاتىپ قالعان دۇنيە جوق. بەرەل قورعانىنا ۇرىلار تۇسكەننەن كەيىن ىشىنە سۋ ءوتىپ, ىلعالدان اعاشتار ءشىري باستاعان. كيىمدەر, ەرتوقىم, كوپتەگەن جادىگەردى لاي اراسىنان الىپ شىعۋعا تۋرا كەلدى. تىپتەن, ادام سۇيەگى جاتقان تابىتتاردى ءارى-بەرى تاسىمالداۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان, زەرتتەۋ الاڭى ماڭىندا زەرتحانا تۇرعىزدىق. وندا كوپتەگەن بۇيىمدار زەرتتەلدى. وسى كەزدە ىلعال ءسىڭىرىپ, ءشىري باستاعان اعاشتاردى زەرتتەۋدە جاڭاشا ادىستەرگە باردىق. وسى ىزدەنىستەرىمىزدى كەيىنگى زەرتتەۋلەرىمىزدە دە پايدالانىپ كەلەمىز. وسىلايشا, وزىق تاجىريبەلەرىمىزدىڭ ناتيجەسىندە بەرەلدەگى ارحەولوگيالىق جادىگەرلەردى باستاپقى قالپىنا كەلتىرە الدىق.
– 2011 جىلى تالدى-2 قورىمىنان تابىلعان ساق كوسەمىنىڭ رەستاۆراتسياسى رەسەي, گەرمانيا ارحەولوگتەرى تاراپىنان زور قىزىعۋشىلىق تۋدىرعانى بەلگىلى. بۇل سالادا كوش ىلگەرى دامىعان ەلدەر ماماندارىن قانداي ىزدەنىستەر قىزىقتىرعان ەدى؟
– ۇزاق جىلدارداعى جۇمىس تاجىريبەمىزگە قاراسام, كوپ جاعدايدا تالان-تاراجعا ءتۇسىپ كەتكەن جادىگەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋگە تۋرا كەلەدى. 2004 جىلدارى تۋۆاداعى «پاتشالار دالاسىنداعى» قورىمدار ارحەولوگيا سالاسىنا ۇلكەن جاڭالىق اكەلگەنى بەلگىلى. ال پەتەربورلىق ارحەولوگ كونستانتين شۋگۋنوۆ باستاعان ەكسپەديتسيا ب.ز.د. VIII-VII عاسىرلارعا تيەسىلى ارجان ەلدى مەكەنىنىڭ اۋماعىندا ەۋرازيا كوشپەندىلەرىنىڭ داۋىرىنە جاتاتىن ساق قورعاندارىن تاۋىپ, رەسەي مەن گەرمانيا ەكسپەديتسياسى ارجان-2 قورعانىندا جۇمىس ىستەگەنى بەلگىلى. ال قازاقستاندىق ارحەولوگ ارمان بەيسەنوۆ باستاعان زەرتتەۋشىلەر قاراعاندى وبلىسىنا قاراستى تالدى-2 قورىمىنان جۇزدەگەن اشەكەي, ارىستان بەينەسى, قۇيما التىندار, ايداھار ءپىشىمدى بۇيىمدار مەن پىراق بەينەلى جادىگەرلەردى تاپتى. اسا بەدەلدى ادام جەرلەنگەن قورىم بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت تونالىپ, قۇندى بۇيىمدار قولدى بولعان ەكەن. زەرتتەۋ بارىسىندا تالدى-2 جادىگەرلەرىنىڭ ارجان-2 قورىمىنداعى جادىگەرلەرگە ۇقساستىعى انىقتالدى. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەرگە جاۋاپ ىزدەي وتىرىپ, قورعاندى زەرتتەي باستادىق. ناتيجەسىندە, رەسەي مەن گەرمانيا ماماندارىنىڭ رەكونسترۋكتسياسىنا قاراپ, ءبىز ءوزىمىزدىڭ جوبامىزدى جاساپ, پاتشانىڭ كيىمىندە التىننان تىگىلگەن جولبارىستىڭ بەينەسىن شىعاردىق. ناتيجەسىندە تاريحتىڭ جاڭا بەتىن اشقانداي بولدىق. بۇل ميفولوگياعا جاۋاپ بەرەتىن كۇردەلى جادىگەرلەر بولاتىن. ارنايى بايانداما جاساپ, شەتەل ارحەولوگتەرىمەن قىزۋ پىكىرتالاستار تۋدى. وسى ىزدەنىستەرىمىز جوعارى باعاسىن الدى.
– تاقساي قورىمى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەلىمىز عانا ەمەس, شەتەل ماماندارىنىڭ نازارىن اۋدارىپ كەلەدى. «تاقساي حانشايىمىن» قالپىنا كەلتىرۋمەن قاتار «قىرىم ارالى» قالپىنا كەلتىرگەن تاراقتىڭ دا ەرەكشە بەزەندىرىلۋى كوپشىلىكتىڭ قىزۋشىلىعىن تۋعىزعان بولاتىن.
– 2012-2013 جىلدارى ورال قالاسىنان ون بەس شاقىرىم جەردە تاقسايدان تابىلعان قورىمنان حانشايىممەن بىرگە كوپتەگەن جادىگەر ارشىلىپ الىندى. بۇل تاريح پەن مادەنيەتىمىزدىڭ ءبىرشاما سۇراعىنا جاۋاپ بەرەتىن, وتاندىق ارحەولوگيادا تىڭ جاڭالىقتار اشقان ماڭىزدى ەكسپوزيتسيانىڭ ءبىرى بولدى. بۇل قورىمدى زەرتتەۋ بارىسىندا تاقساي حانشايىمىن جەرلەنگەنگە دەيىنگى ءپىشىمىن قالپىنا كەلتىرۋ مىندەتى تۇردى. ايپەگەندە, بۇل جادىگەردىڭ دە اڭىز بولىپ قالاتىنى ءسوزسىز ەدى. سودان جادىگەرلەردى قۇم دوربالارعا سالىپ, زەرتحانامىزعا جەتكىزىپ الدىق. ۇزاق شاقىرىمدارعا قاراماستان, بۇلدىرمەي اكەلىپ, ەكى جىلعا جۋىق قالپىنا كەلتىرۋمەن اينالىستىق. كيىمدەرى شىرىگەن. تەمىردەن, اعاشتان جاسالعان زاتتار, اشەكەي بۇيىمدار مەن ىدىس-اياقتار ءارى قارايعى زەرتتەۋ جۇمىستارىن تەرەڭدەتە ءتۇستى. مۇنداعى ءاربىر جادىگەر رەنتگەن ارقىلى زەرتتەلىپ, عىلىمي ساراپتاما جاسالدى.
– بۇگىندە جارتاستارداعى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ قۇپياسى ءالى كۇنگە زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىن اۋدارىپ كەلەدى. الايدا ءالى دە زەرتتەۋ نىسانىنا ىلىنبەگەن جادىگەرلەردىڭ ءب ۇلىنىپ كەتۋى قالىپتى جاعدايعا اينالىپ بارا جاتقانداي. جارتاستارداعى جازۋلاردى قالپىنا كەلتىرۋ ءىسى قالاي ىسكە اسۋدا؟
– پەتروگليفتەردى قالپىنا كەلتىرۋدە زەرتحانامىز جاساعان بىرقاتار نۇسقالار بار. جارتاستاردا قالدىرعان جازبالار ۋاقىت وتە تابيعات قۇبىلىستارىنىڭ اسەرىنەن, ءتىپتى قولدان جاسالعان ارەكەتتەر سالدارىنان جويىلا باستايدى. سوندىقتان مۇنداي ەسكەرتكىش اۋماقتارىندا كونسەرۆاتسيا, رەستاۆراتسيا جۇمىستارى جىلدا جاسالىپ وتىرۋى كەرەك. سونىمەن قاتار كونە جازۋلاردىڭ كوشىرمەسىن الۋ ءىسى دە ۋاقىت كۇتتىرمەيدى. بۇل وتاندىق عىلىم ءۇشىن دە, حالقىمىزدىڭ تاريحىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى قادامدار. جارتاستارداعى كوشىرمەلەردىڭ العاشقىسى – جاپوندىق ماماندارمەن جاسالعان كۇلتەگىن تاسى. مۇنداي جازبالار اتا-بابالارىمىزدىڭ كونە داۋىردە ءوز جازۋى بولعاندىعىنىڭ دالەلى دەسەك, بۇگىندە ارحەولوگتەرىمىز كەزدەستىرىپ جۇرگەن جارتاستارداعى جازۋلاردىڭ كوپتەگەن فراگمەنتتەرى قازاق دالاسىنا ءتان ەرەكشەلىكتەر.
– بۇگىندە ۇلى دالا توسىندەگى ءىرى قالالار تاريحى زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىر. زاماناۋي قالالاردىڭ جىلدام ءوسۋى, ءزاۋلىم عيماراتتاردىڭ سالىنۋى كوپتەگەن جەر استى قورىمدارىن جاسىرىپ, كوپتەگەن جادىگەرلەردىڭ جوعالىپ كەتۋى دە سوڭعى جىلداردا ءجيى كەزدەسەتىن جايتقا اينالعانداي.
– ۇلى دالامىزدا وركەنيەتتەردىڭ بولعاندىعىن دالەلدەيتىن اياققامىر, بالاساعۇن, سارايشىق, ساۋران, وتىرار, سوزاق, مەركى, يسپيدجاب سياقتى قالالار كوپ بولعانى بەلگىلى. بۇل وركەنيەت الەمىندە كوشپەلىلەر مادەنيەتىنىڭ وتىرىقشىلىقتا دامىعانىن كورسەتەدى. التىن وردا داۋىرىندەگى قۇندى قازبالار ساقتالعان ۇلىتاۋداعى جوشى حان اۋلەتىنىڭ مازارى ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى دەسەك, بيىل ەڭ اۋلەتتى سۇلتاندار ماۆزولەيىنىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا تابىلۋى وسىنىڭ تاعى ءبىر ايعاعىنداي. ارحەولوگ تيمۋر سۇلەيمەنوۆ تاپقان حIV عاسىرعا تيەسىلى ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەن تابىلعان جادىگەرلەرگە قاراپ, سول ماڭدى مەكەندەگەن تۇرعىنداردىڭ ەگىنشىلىكپەن اينالىسقانىنا كوز جەتكىزەمىز. قۇبىرلار, توعانداردىڭ ورنىنا قاراپ بۇل اۋماقتى مەكەندەۋشىلەردىڭ سۋارمالى كاسىپپەن اينالىسقانىن اڭعارامىز. سۋ سوراتىن قۇبىرلار جەر مادەنيەتىنىڭ بولعاندىعىنا دالەل بولا الادى. كوپتەگەن تيىنداردىڭ تابىلۋى دا بۇل ولكەدە كوشپەلىلەردىڭ وتىرىقشىلىقتا بولعاندىعىنىڭ كورىنىسى. قۇرىلىس اۋماعى قورشالماعاندىقتان, كوپتەگەن جادىگەردىڭ تونالىپ كەتىپ جاتقاندىعى, نازاردان تىس قالىپ كەتەتىنى قىنجىلتادى. كونە قالالار جايىندا ءسوز قوزعاعاندا تۇرلەنىپ كەلە جاتقان تۇركىستاندى اينالىپ كەتە المايمىز. ەڭ باستىسى – مۇنداعى جادىگەرلەردى سىنىن بۇزباي ساقتاپ قالۋ. ال تاريحى بىرنەشە مىڭجىلدىقتارمەن بايلانىستى الماتى دا كونە قورعاندار مەكەنى. وعان جاڭا عيماراتتار سالۋ كەزىندە كەزدەسەتىن قورعاندار ورنى دالەل بولا الادى. سونىمەن بىرگە الماتىنىڭ بىرنەشە مىڭجىلدىق تاريحى بولعاندىعىنا ونىڭ تابيعي جاعدايى, سۋى مول, شالعىندى ولكە ەكەندىگى دالەل. وسى تۇستا زاماناۋي قۇرىلىستاردىڭ قارقىن الۋى سالدارىنان كوپتەگەن قورعانداردىڭ اياق استى بولىپ, جادىگەرلەردىڭ جوعالىپ جاتقاندىعى جايىنداعى دا دەرەكتەردى جوققا شىعارا المايمىز. بۇگىندە قالانىڭ روزىباقيەۆ كوشەسىنىڭ بويىنداعى ساق قورعاندارى قالانىڭ كونە تاريحىنىڭ نىشانىنداي. سوڭعى جىلداردا كوپ قورعاندار جەرمەن جەكسەن بولىپ كەتسە, بىرقاتارى جەر سىلكىنىسىنەن قيراپ كەتتى. كوپتەگەن شەتەلدەر تاجىريبەسىندە مۇنداي قورعاندار مەملەكەت قورعاۋىنا الىنىپ, جەكە قوجايىنداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە تابىستالادى ەكەن. مەملەكەتتەن ەسكەرتكىشتى قورعاۋ ءۇشىن ارنايى قارجى بولەتىن ەلدەر دە بار. ەسكەرتكىشتى اۋماققا جاۋاپتى ادام تۋريستەردى شاقىرىپ, بيزنەس جاساۋىنا دا جول اشىق. باستىسى ارحەولوگيالىق نىسان قورعالۋى كەرەك.
– ءسىزدىڭ قىلقالامىڭىزدان تۋعان كوشپەندىلەر تاريحىمەن بايلانىستى ونەر تۋىندىلارىنا دا ءتانتىمىز. شەتەلدەردە دە جوعارى باعاسىن الىپ ءجۇر.
– سۋرەتشىلىككە كاسىبىمنىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە قارايمىن. بۇگىنگى كاسىبىمنىڭ باستاۋى سۋرەتشىلىك ونەرىممەن تىعىز بايلانىستى. شىعارماشىلىققا دەن قويعاننان كەيىن ءاربىر تۋىندىعا ەرەكشە كوزقاراس, تىڭ ىزدەنىس قاجەت. وسى جۇمىسىمنان راحاتتانىپ, ىشكى الەمىمدە تۋعان دۇنيەلەردى ونەرىمە ارقاۋ ەتىپ كەلەمىن. كوشپەندىلەر تاريحىمەن بايلانىستى تۋىندىلارىم شەتەلدىك ونەرتانۋشىلار ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق ءارى تىڭ دۇنيەلەر ەكەنى راس.
– قىر-سىرى تاريحپەن بىتە قايناسقان كاسىپتى ءارى قاراي دامىتۋ ءۇشىن تاجىريبەلى ماماندار كەرەك. كۇردەلى كاسىپكە جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىعى قالاي؟
– رەستاۆراتسيا – عىلىمنىڭ ءبىر سالاسى ءارى ماشاقاتى مەن قىزىعى قاتار جۇرەتىن كۇردەلى دە كيەلى كاسىپ. اتا-بابالار رۋحىمەن بايلانىستى جادىگەرلەردى تانۋ, ونى بۇگىنگى ازامزاتتىڭ يگىلىگىنە ۇسىنۋدا تاريحپەن تىلدەسۋ ءۇشىن دە ىشكى تۇيسىك پەن تەرەڭ ءبىلىم كەرەك. بۇل سالادا ءوز كاسىبىنە بەرىلگەن جاندار بولماسا, ەكىنىڭ ءبىرى شىداي المايدى. زەرتحانالىق جۇمىستاردىڭ قيىندىعى ءوز الدىنا ءبىر بولەك دەسەك, ۇزاق ۋاقىت اشىق اسپان استىندا ەكسپەديتسيالاردا بولۋعا تۋرا كەلەدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستارعا ءبىر نەمەسە ودان دا كوپ جىل كەتۋى مۇمكىن. بۇگىندە الەم رەستاۆراتورلارى ءبىر-بىرىنەن ۇيرەنىپ دامىپ كەلەدى دەسەك, مامان تاپشىلىعى بارلىق ەلدەرگە ءتان ماسەلە. زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ باسى-قاسىندا كانىگى مامان كەڭەس بەرىپ, كوش باستاپ جۇرمەسە, ارتىنان ەرگەن شاكىرتتەرى ونى بىردەن مەڭگەرىپ كەتەدى دەۋ قيىنداۋ. تىپتەن جادىگەرلەردى جوعالتىپ الۋىمىز دا مۇمكىن. ءارى مۇنداي اۋىر جۇمىس ەكىنىڭ-بىرىنە ۇناي قويمايدى. دەگەنمەن پاۆلودارداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىندا تيمۋر سماعۇلوۆ باستاعان توپتىڭ جەمىستى جۇمىس ىستەپ جاتقانىن ايتا كەتكىم كەلەدى. مۇندا مىقتى دەگەن كاسىبي ماماندار جينالعان. قۇرالدارى دا تولىققاندى. ميالى زەرتتەۋلەرى اتىراۋدا ماماندار دايارلاۋ ءىسىنىڭ باستاماسىنا اينالعان سياقتى. مۇندا شەبەرلىك ساعاتتارىن وتكىزىپ, الداعى ۋاقىتتا دا بايلانىسىمىزدى جالعاستىرا بەرەمىز. دەگەنمەن دە بار قۇپياسىن بويىنا جاسىرعان ارتەفاكتارمەن جۇمىس ىستەۋ وتە قىزىقتى. «قىرىم ارالىندا» ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن وننان استام عالىمنىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن كونە جادىگەرلەر قالپىنا كەلدى. ادامزاتقا بەيمالىم عاسىرلاردىڭ قۇپياسىن اشۋ ءۇشىن قانشاما ىزدەنىستەر, زەرتتەۋلەر جاسالدى. ناتيجەسىندە, تاريح تىلسىمىنان سىر شەرتەتىن عاجايىپ تۋىندىلار ومىرگە كەلەدى. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ بار راحاتى – ناتيجەسىندە.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«Egemen Qazaqstan»