قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولىنىڭ كۇشەيىپ, ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىن كەزەڭى كەلگەنىن مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا اتاپ وتكەنى بەلگىلى. وسى ورايدا بەلسەندى ازاماتتىق قوعام قۇرۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ قاجەتتىگى دە ايتىلعان-دى.
اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى «ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋ ورتالىعىنىڭ» تاپسىرىسىنا وراي «لۇعات» قوعامدىق قورى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قىزمەتىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ 6 وڭىرىندە ۇەۇ قىزمەتكەرلەرىنە وقىتۋ سەمينارلارىن ۇيىمداستىرعان بولاتىن. وسى يگى شارانى قورىتىندىلاۋعا بايلانىستى وتكەن جيىندا الماتى قالاسى اكىمى اپپاراتى تىلدەردى دامىتۋ جانە لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ ورتالىعىنىڭ باس ينسپەكتورى باقىت قالىمبەت بۇگىندە قوعام تاراپىنان قازاق ءتىلىنىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ تۋرالى مازمۇندى ۇسىنىستاردىڭ ءجيى كوتەرىلىپ جاتقانىنا توقتالدى. ءتىل ينسپەكتورىنىڭ ايتۋىنشا, ءتىل تۋرالى زاڭىمىزدى العا تارتا وتىرىپ, وتىرىس-جيىندارىمىزدى قازاق تىلىندە باستاپ, ورىس تىلىندە جالعاستىرىپ كەتۋدىڭ كەزەڭى كەتىپ بارا جاتقاندىعىن, كوزبوياۋشىلىقپەن قوعامنىڭ كەلىسپەيتىندىگىن العا تارتتى. قازىرگى كەزدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءتىل جاناشىرلارىنىڭ وسى باعىتتا كوتەرىپ وتىرعان ۇسىنىس-پىكىرلەرى ورىندى. ياعني, انا ءتىلىمىزدىڭ كەڭىنەن قانات جاياتىن كەزى كەلگەنىن ۋاقىت ءوزى كورسەتىپ وتىر.
«لۇعات» قوعامدىق قورىنىڭ باسشىسى بيجومارت قاپالبەكتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى ءتۇرلى باعىتتاعى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن قولداۋ جانە جانداندىرۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسقان مەملەكەتتىك ءتىلدى ىلگەرىلەتۋ سەمينارلارىنا باتىس قازاقستان, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان, اقتوبە, شىعىس قازاقستان وبلىستارى مەن الماتى قالاسى, ياعني ءار وڭىردەن 50-دەن اسا مامان قاتىسىپ, ءىس قاعازدارىن قازاقشا جۇرگىزۋدى ۇيرەنگەن. وقىتۋ تاجىريبەسىنىڭ ماڭىزدىلىعى تۇرعىسىندا ويلارىن ورتاعا سالا كەلە ب.قاپالبەك «دەگەنمەن دە, سوڭعى جيىرما جىل ىشىندەگى كوكەيكەستى ماسەلەلەر ءالى كۇنگە شەشىمىن تاپپاي كەلەدى», دەپ قىنجىلادى. سەبەبى ءتىل ۇيرەنۋگە ىقىلاس-پەيىلسىز, نەمقۇرايدى قاراۋشىلىقتىڭ سالدارىنان امالسىز وقىپ جۇرگەندەر بار. ويتكەنى ءىس قاعازدارىن قازاقشا جۇرگىزۋ مۇنداي ۇيىمدارعا كەرەك تە ەمەس. ولاردىڭ كوپشىلىگىندە ورىس ءتىلدى ازاماتتار باسشىلىق ەتەتىندىكتەن, تەگىن وقىتامىز دەگەنگە يىلە قويۋى دا ەكىتالاي. ءارى قاراي مەملەكەتتىك ءىس قاعازدارىن قازاقشا جۇرگىزىپ كەتەدى دەگەنگە دە سەنىم از. ال ونىڭ سەبەپ-سالدارى وتە تەرەڭدە جاتىر. سوندىقتان دا ءتىلدىڭ جاعدايى قاۋىپسىزدىك جانە دە شەكارا ماسەلەسى سياقتى مەملەكەتتىڭ پارمەنىمەن قورعالۋى قاجەت.
پىكىرتالاس الاڭىندا بەلگىلى ساياساتكەر دوس كوشىم وركەنيەتتى ەلدەردەگى زاڭداردى مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ, ەلىمىزدە ءتىل توڭىرەگىندە قالىپتاسقان احۋالعا توقتالدى. ساياساتكەردىڭ ايتۋىنشا, ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋىن زاڭ ارقىلى تالاپ ەتۋ دەموكراتيا, ادامداردىڭ قۇقىعى مەن ەركىندىگىنە قايشى كەلمەيدى. سوندىقتان دا بۇگىنگى قوعام الدىنا قازاق ءتىلىنىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ ماسەلەسى قويىلىپ وتىر. ءتىلدى قولدانباسا, قاجەتسىز بولسا, ول جويىلادى. ەل ىرگەسىن تىكتەگەن جىلدان بەرگى ارالىقتا قانشاما قازاق مەكتەپتەرى اشىلدى, قانشاما قازاقتىڭ بالاسى قازاق تىلىندە ءبىلىم الدى. بىراق قازاق ءتىلىنىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتە الدىق پا؟ قوعامدى الدارقاتىپ كەلگەن جالعان ستاتيستيكالارمەن بەتپە-بەت كەلگەندە قاراپايىم اس ءمازىرىنىڭ قازاق تىلىندە جازىلمايتىندىعىنا كوز جەتكىزدىك. ءتىلدى تاڭداۋ ادام قۇقىعىنا بايلانىستى. زاڭ بولسىن, بولماسىن قوعامنىڭ ءتىلدىڭ قولدانۋ اياسىن تالاپ ەتەتىن كەزى جەتتى. د.كوشىم وسى ورايدا بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىن مىسالعا الدى. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا ءتىل ماسەلەسىن كوتەرگەن بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىندەگى ورىس تىلدىلەر بۇگىندە ەستون, لاتىش تىلدەرىندە ەركىن سويلەيتىن جاعدايعا جەتتى.
ەندىگى كەزەكتە قوعامدا ءتىلدى قولدانۋدىڭ زاڭدى نەگىزدەرى تالاپ ەتىلمەك. ال ءتىل تۋرالى زاڭنىڭ ءوزى ەكىۇشتى. بىراق قازاق تىلدىلەر «مەن قازاق تىلىندە سويلەيمىن», «قازاق تىلىندە جازعاندى تالاپ ەتەمىن» دەيتىن بولسا, بيلىكتە وتىرعان ءارى وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىتتا ءتىل ۇيرەنبەگەندەر ءۇشىن قيىندىقتار تۋىندايدى. سوندىقتان دا قازاق تىلدىلەر قازاقشا جاۋاپ بەرىپ, قازاق ءتىلدى ورتانىڭ بار ەكەنىنە, ونىڭ قاجەتتىلىگىنە ورىس تىلىندە سويلەيتىن قالىڭ كوپشىلىكتىڭ كوزىن جەتكىزۋى كەرەك.
جيىن بارىسىندا الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ, اۋدان اكىمى اپپاراتتارى تىلدەردى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە جاۋاپتى ماماندار, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جانە ءتىل مونيتورينگى توبىنىڭ مۇشەلەرى, بەلگىلى ءتىل جاناشىرلارى مەن قوعام بەلسەندىلەرى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە بايلانىستى ۇسىنىس پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. سونىمەن بىرگە رەسپۋبليكالىق نەمەسە جەرگىلىكتى بيۋدجەت قارجىسى ەسەبىنەن وتكىزىلەتىن تەگىن سەمينارلار مەن وقۋ كۋرستارىنا قاتىسۋ, قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ, قىزمەت كورسەتۋدەگى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ دەڭگەيى, قۇقىقتىق نەگىزدەر مەن زاڭنامالىق تالاپتاردى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىن دە نازارعا الدى.
الماتى