بەدەلىڭ قانداي, پوليتسەي؟

تۇپتەپ كەلگەندە پوليتسيا, دا­رىگەر, مۇعالىم – قوعامنىڭ ايناسى. بۇل مامان­دىق يەلەرىنىڭ ابىروي-بەدەلى تىكەلەي ەل سەنىمىمەن ول­شەنەدى. الدەبىر تۇستان ءمۇلت كەتسە, بىردەن كوزگە تۇسەتىن دە وسى­لار. ابى­رويى اسسا, كوككە كوتەرىپ, جا­مان اتى شىقسا, جەرگە ۇراتىن جۇرت با­رىنە تو­رەشى. ماشاقاتى مول, تۇزى جەڭىل ماماندارعا ارتىلاتىن جۇك تە جەڭىل ەمەس. ءسوز باسىندا تىل­گە تيەك ەت­كە­نى­مىزدەي, شىنىمەن دە  بۇگىنگى قوعام­داعى پوليتسيانىڭ بە­دەلى قانداي دەگەن ساۋال يەكتەپ كە­لىپ, يىرىمىنە تار­تادى.

ءسوزدىڭ اشىعى كەرەك. وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن ءبىزدىڭ بۋىن مەك­تەپ بىتىرگەن تۇستا قاتارلاس­تا­رى­مىزدىڭ كوپشىلىگىنىڭ ميليتسيا ما­ماندىعىنا اڭسارى اۋاتىن. سان ءتۇر­لى فيلمدەردەگى ادىلەت وكىل­دە­رىنىڭ ادەبى مەن ەرلىگى اڭىزداي اي­تىلىپ, بالا قيال بولاشاعىن وسى ءبىر ماماندىقپەن بايلانىستىرۋ­شى ەدى. تۇتاس بۋىندى تاربيەلەگەن كوك­جا­شىكتەن مۇنداي كينولار كوپتەپ كور­سەتىلەتىن. ال عالامتوردىڭ كەڭ­گە قانات جايا قويماعان كەزى. ياعني قا­زىرگى  ءتارتىپ وكىلدەرىن تومەندەتكەن ءتۇر­لى بەين­ە­جازبالار مەن پىكىرلەر مۇل­دە بوي كورسەتپەيتىن. ءبىر سوزبەن ايت­قاندا, پولي­تسيانىڭ قوعامداعى بەينەسى بيىك بولاتىن.

قىزىل قالپاقتىلاردى كورگەندە قاراپايىم جۇرت نەگە جيىرىلا قالا­دى دەگەن ساۋالدىڭ ءبىر ۇشىن وسى جە­لىدەگى ەركىندىكتەن ىزدەۋگە بولاتىنداي. اشىق قو­عام ۇرانىن العا ۇستاعان اعايىننىڭ كوپشىلىگى ولاردىڭ ىسىنەن ىزگىلىكتەن گورى كەم­شىلىك كورگىسى كە­لىپ تۇراتىنىن اڭ­عارۋ قيىن ەمەس. اري­نە, «جەل تۇرماسا, ءشوپتىڭ باسى قي­مىل­دا­مايدى». وركەنيەتتى ەلدەردە ازا­ماتتار پوليتسيانى تايانىش تۇت­سا, بىزدە ونداي تۇسىنىك ءالى تولىق قالىپتاسا قويدى دەۋ قيىن. بۇلاي بو­لۋىنىڭ سەبەپتەرى دە جوق ەمەس. قىزمەتىن پايدالانىپ, تارپاڭ مىنەز تانىتىپ, ادىلەتتىڭ اق جىبىنەن اتتاپ جۇرگەن كەيبىر ادىلەت وكىلدەرىنەن ءزابىر كورگەندەر پروكۋراتۋراعا شا­عىمدانىپ جاتقان جايلاردى دا ەستىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىز. الەمدى ابىگەرگە سالعان پاندەمياعا بايلانىستى جا­ريالانعان توتەنشە جاعداي كەزىندە بلوك-بەكەتتەن وتكىزگەنى ءۇشىن اقشا سۇ­راعان پوليتسەيلەردى دە كوزىمىز كوردى. ارينە, ءبىرلى-جارىم دەرەككە سۇيەنىپ تۇتاس قۇرىلىمعا كۇيە جاعۋعا بولماس. قالاي ايتقاندا دا, «كوسەۋى ۇزىن­نىڭ قولى كۇيمەيدى» دەگەندەي, ادىلەتكە ۇن­دەۋ­شىلەر­دىڭ ادەپتەن اتتاپ ءوتۋى ادەتكە اينال­ماعانى دۇرىس-اق. بۇگىنگى وي قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ قوعامداعى ءرولى قانداي دەگەن ساۋالدان تۋىنداپ وتىر.

ءسوز باسىندا مۇعالىم مەن دارى­گەردى پوليتسەيگە بەكەر قوسارلاپ ايتقان جوق­­پىز. تەحنولوگيالار سال­تانات قۇرعان داۋىردە ەشكىمنەن ەشتەڭەنى جاسىرۋ مۇم­كىن ەمەس. بۇگىنگى بالا – مۇعالىمنەن كور­گەن تەپەرىشىن, ناۋ­قاس – دارىگەر­دىڭ دار­مەنسىزدىگىن, جابىر­لەنۋشى پولي­تسەي­دىڭ دورەكىلىگىن قاز قال­پىندا قول تە­لە­فو­نىنا ءتۇسىرىپ, جە­لىگە جاريالاي سالاتىن بولدى. ازا­ماتتاردىڭ قۇقىقتىق ساۋات­تىلىعى ار­تىپ, ار­كىم ءوز قۇقىن بىلگەنى جاقسى, ارينە. دەي تۇرعانمەن اشىقتىق دەگەن وسى ەكەن دەپ, ءجون-جوسىقسىز كىنام­شىل بولۋدىڭ ارتى تىرناق استىنان كىر ىزدەۋگە ۇلاسىپ كەتتى مە دەي­سىڭ. جەلى­دەگى تانىمالدىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن ادەيى ءتارتىپ بۇزىپ, توقتاتقان  ساق­شى­نى سان ءتۇرلى ساۋال قويىپ ساستىراتىندار دا كوبەيگەن. مۇنداي بەينەجازبالاردى قاراپ وتىرىپ, بىلىگىنە ءبىلىمى ساي ەمەس قىزمەتكەرلەردىڭ توسىن سۇ­راققا توسىلىپ  بەتى قىزارعانىن كورىپ, ءوزىڭ ۇيالاسىڭ. بۇل ارينە جەلى الدىندا وتىرعان جەتكىنشەكتىڭ ساناسىندا مارتەبەلى ماماندىق تۋرالى قان­داي تۇ­سىنىك قالىپتاستىراتىنىن ويلاۋدىڭ ءوزى قيىن.

قوعامنىڭ بەت-بەينەسى سانالاتىن پو­ليتسيا قىزمەتكەرى كاسىبي جول­دا ۇقىپ­سىزدىققا, نەمقۇراي­دى­لىققا بوي الدىر­ماعانى ءجون. ونىڭ مى­نەز-قۇلقىنان, جانا­شىرلىق پەن ازا­ماتتىقتىڭ ءيسى اڭقىپ تۇرۋى كەرەك-اق. بۇل تۇرعىدا پوليتسيا گە­نە­رال-مايورى ميرلان قىزىلوۆ ازا­­ماتتىقتىڭ ايناسىنا اينالۋعا ءتيىس ءىزباسارلارىنىڭ بولاشاعىنا الاڭ­دايدى.

– نەسىن جاسىرامىز, ىشكى ىستەر ورگاندارىنداعى ادال قىزمەتكەر-لەردىڭ بەينەسى كۇندەلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ەلەۋسىز قال­عانداي. تۋرا­شىل پوليتسيا قىزمەت­كەرى مەرزىمدى باسىلىمدار مەن تەلە­ديداردىڭ نازارىنا ىلىنە بەرمەيتىن «تارتىمسىز, قىزىقسىز» كەيىپكەرگە اينالدى. نەگە؟ كوپتەگەن فاكتور لاردىڭ, سونىڭ ىشىندە, قىزمەتكەر­لەردىڭ جانە ولاردىڭ وتباسى مۇ­شە­­لەرىنىڭ جەتكىلىكتى الەۋمەتتىك قور­­­عالماۋى سالدارىنان پوليتسيا قىز­مەتكەرى ماماندىعىنىڭ بە­دەلى تومەندەدى. ىشكى ىستەر ورگاندا­رىنا قىز­مەتكە كەلگەندەردىڭ كوپ­شىلىگى اتالعان سالانى جۇمىسقا ور­نالاسۋدىڭ بىردەن-ءبىر مۇمكىندىگى رەتىندە كوردى. باسقاشا ايتساق, باسقا جۇمىس تابا الماعاندار, ءوز ماماندىعىنا بارعىسى كەلمەي­تىندەر ءۇشىن بۇل سالا قىزمەتكە تۇ­رۋدىڭ كوزى دەپ باعالاندى. ال ماماندار ونداي ازاماتتاردا جەكە تۇل­عالىق وي ەركىندىگى, تۇلعالىق كەم­شىندىك بولاتىنىن ايتادى. پو­ليتسيا قىزمەتكەرى بەدەلىنىڭ تو­مەندەۋىنىڭ ءبىر قىرى وسىندا جاتىر. سوندىقتان قوعاممەن اشىق ديالوگ جانە سەرىكتەستىك قاتىناس ورناتا وتىرىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا كەشەندى جانە تەرەڭ رەفورما جۇر­گىزەتىن مەرزىم الدەقاشان ءپىسىپ-جەتىلدى دەپ ويلايمىز. زايىرلى, قۇ­قىقتىق, دەموكراتيالىق جانە الەۋ- مەتتىك مەملەكەتكە اشىق, ساۋاتتى جانە مورالدىق نەگىزدەگى مىعىم پو­ليتسيا قاجەت. سونىمەن قاتار باعا بىرجاقتى بولماي, قوعامعا دا بەلگىلى ءبىر تالاپتار قويىلۋى ءتيىس. قازىرگى رۋحانيلىق پەن يماندىلىقتىڭ, زاڭعا ق ۇلىقتىلىقتىڭ وزەگىنە ءۇڭى­لىپ كورسەك, نەگىزگى قاعيداتتار قۇن­دىلىقتارىنان ايىرىلىپ, ولار ەكىن­شى كەزەككە سىرعىدى. بۇل ارادا «قوعام وزىندە جوقتى پوليتسيادان تالاپ ەتۋى قيسىندى بولا قويار ما ەكەن؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى, – دەيدى گەنەرال-مايور ميرلان قى­زىلوۆ.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا زاڭ جانە قۇقىق سالاسىن رەفورمالاۋدىڭ بىرنەشە جولىن ۇسىنا كەلىپ, پوليتسيا, پروكۋراتۋرا مەن سوت قىزمەتىن جىكتەپ بەرگەن بولاتىن. اسىرەسە ازامات­تار­دىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قۇقى­عى ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋعا ءتيىس ەكە­نىن باسا ايتتى. پرەزيدەنت ءوز سو­زىندە: «قۇقىق قور­عاۋ جۇيەسىنىڭ جۇ­مىسىندا ەسكى­لىك­تىڭ سارىنى جويىلماعاندىقتان, تەك ايىپ­تاۋ جاعى باسىم. ازاماتتاردىڭ نەگىز­سىز قىل­مىستىق قۋدالاۋعا تۇس­كەن كەزدەرى بولدى. قىلمىستى انىق­تاعان جەدەل ۋاكىل مەن پروتسەسسۋالدى شەشىم شى­عارا­تىن تەرگەۋشى ءبىر باس­شىعا باعى­نادى. ال وعان قىل­مىستى جىلدام اشىپ, سوتقا جىبە­رۋ ماڭىزدى. الايدا كورسەتكىش قۋامىز دەپ ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن تاپتاپ, بوستاندىعىن شەكتەمەۋ كەرەك» دەگەن بولاتىن.

بىرەر كۇن بۇرىن ىشكى ىستەر سا­لاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن اق­جولتاي جاڭالىق جاريالاندى. قاسىم-جومارت توقاەۆ سالا قىز­­مەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى تو­مەن ەكە­نىن ايتىپ, قوردالانعان ماسەلەنىڭ ءتۇيى­نىن شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە ءۇش جىل­دىڭ ىشىندە ءتار­تىپ ساقشىلارىنىڭ جا­لاقىسىن 30 پايىزعا كوتەرۋدى تاپسىردى. قۇرىلىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ بۇل سەنىمدى ابىرويمەن اقتايتىنىنا سەنىم بىل­دىرگەن پرەزيدەنت, پاندە­ميا­نىڭ ءبى­رىنشى كەزەڭىندە كارانتين شارالارىن قام­تاماسىز ەتۋگە قا­تىسقان ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە سىياقى تولەۋگە 6,6 ميلليارد تەڭگە بولىنگەنىن, جىل سوڭىنا دەيىن تاعى دا 11,5 ميلليارد تەڭ­گە بەرىلەتىنىن اتاپ ءوتتى.

پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا ساي­كەس وڭىرلەردە جەرگىلىكتى پوليتسيا قىز­مەتى مەن قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قام­تاماسىز ەتۋ بويىنشا ۋچاسكەلىك ينس­پەكتورلاردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرىلىپ وتىر. وت پەن وقتىڭ ور­تا­سىندا جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ومى­رىنە تونەتىن قاۋىپ تە كوپ. اۋىر جەل­­دىڭ وتىندە ارمانىنان الىس­تاپ قالعاندار قانشاما. تۇتاس ەل اۋماعىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, تاۋەل­سىز­دىك العان جىلداردان بەرى ءبىر عانا الماتى قالاسىندا 69 پوليتسيا قىز­مەتكەرى  جۇمىس بابىندا قاپىدا قازا تاۋىپتى. ولاردىڭ ەسىمدەرى ەل جۇرە­گىندە.

قورىتا ايتقاندا,  قوعام قاۋىپ­سىزدىگى مەن تەمىردەي ءتارتىپتى قامتا­ماسىز ەتەتىن پوليتسەيلەر بۇقا­راعا جاقىن, كاسىبىنە ادال بولسا دەيمىز. قۇقىق قورعاۋ ورگانى قىز­مەتكەرلەرىنىڭ ءيميدجىن كوتەرۋ ما­سەلەسى دە ايرىقشا نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىندەي. مۇنداعى باستى ماسەلە – حالىقتىڭ ولارعا دەگەن سە­نىمىن كۇشەيتۋ. اقتى اق, قارانى قارا دەيتىن قۇقىق قورعاۋشىلار زاڭعا دا, ارعا سۇيەنىپ, ادامدىعى مەن ماماندىعىن تەڭ ۇستاسا, قۇبا-قۇپ.

الماتى