ساكەننىڭ قولىن العان الاقانى...: جازۋشى جايىق بەكتۇروۆ تۋرالى سىر-تولعام

زاماننىڭ بەت الىسىن, ۋاقىتتىڭ اعىمەن بىر­دەن اڭعارعان سۇڭعىلا اقساقالدىڭ  جۇرەگىنە بەرىش بوپ قاتقان تۇينەك تارقاتىلىپ, تۋعان حالقىنا تاۋ­سىلماس شەجىرە-بايان, سىرىن اقتارعان تۇسى دا وسى جىلدار ەدى-اۋ.

ءالى ەسىمدە 1989 جىلى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مادەنيەت سارايىنداعى ونەر كەشىندە شارشاڭقى, الدەنەنى سونشالىقتى سار­عايىپ, ساعىنىپ كۇتكەن ادام كەيپىندە, قارلى­عىڭقى داۋسىن قىرناي سويلەپ, ساراي تولى  بەس جۇز­دەي ستۋدەنتتىڭ الدىندا, «شىراقتارىم ءسۇيىن­شى, بۇگىن شاكارىم اقتالدى» دەگەن جاكەڭ داۋىسى ءالى كۇنگە دەيىن سانامىزدا كۇڭگىرلەپ تۇر.

كەشەگى الاش زيالىلارىنىڭ كوزىن كورىپ, قو­لىن ۇستاعان, ولارمەن مۇددەلەس, قىزمەتتەس بول­عان جايىق كاگەن ۇلىنىڭ تاۋەلسىزدىك تاڭىن قارسى الۋى, وسى ءبىر ابىز اقساقالدىڭ ۇزاق عۇمىرىنداعى تەڭ­­دەسسىز باقىتى ەدى.

ازات ەلدىڭ ابىزىنا اينالىپ, سول ءبىر باقىتتى عۇمىر ءدامىن از-كەم تاتسا دا, جاكەڭ الاش حالقىنا اي­تارىن ايتىپ كەتتى. كەشەگى كەڭەستەر زامانىن­دا يدەولوگيا ىڭعايىنا يكەمدەلگەن قازاق تاري­حىنداعى اقتانداقتاردى شاماسى كەلگەنشە اقيقات تۇرعىسىنان تارازىلادى.

1995 جىلى جارىق كورگەن «اقيقاتى وسى ەدى...» ەستەلىكتەر جيناعى وسى ءسوزىمىزدىڭ كۋاسى. اۋمالى- توك­پەلى XX عاسىرداعى قازاق تاريحى ءۇشىن, ونىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى ءۇشىن جازۋشى-پۋبليتسيست ج.بەك­تۇروۆ شىعارماشىلىعىنىڭ كوكەيكەستىلىگى ءھام ومىرشەڭدىك مۇراتتارى نەدە دەگەن ساۋالعا مىناداي پايىمداۋلار كەلتىرۋگە بولادى.

– بىرىنشىدەن, جايىق كاگەن ۇلى XX عاسىردىڭ ءتول پەرزەنتى. قازان توڭكەرىسىن بالا جايىق كو­زىمەن كورسە, كەشەگى بايدىڭ بارىن, كەدەيدىڭ جانىن ساۋداعا سالعان تاركىلەۋ ۋاقىتىندا 16-18 جاس­تاعى بوزبالا ەدى.  32-ءنىڭ اشارشىلىعى مەن  37-ءنىڭ زوبالاڭىندا جايىق كاگەن ۇلى ات ۇستىندە جۇر­گەن ازامات بولاتىن. پۋبليتسيستيكا جانرىنىڭ نەگىزگى كريتەريى  قاشان, قايدا, نەگە دەگەن ءۇش سا­ۋال ­تو­ڭى­رەگىندە ءوربيتىنىن ەسكەرسەك جازۋشى-پۋبلي­تسيست جايىق كاگەن ۇلىنىڭ  شىعارماشىلىعى  تولى­­عىمەن وسى ولشەمگە ساي كەلەدى.

– ەكىنشىدەن, ۇلت زيالىلارى ءاليحان, مىر­جاقىپ, ماعجان, احمەت, جۇسىپبەك, ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەتتەرمەن تاعدىرلاس, مۇددەلەس بولعان جايىق كاگەن ۇلى سول ۋاقىتتىڭ تىنىسىن, زامان اعىمىن كوزىمەن كورىپ, جۇرەگىمەن سەزىندى. وسى الىپتار باستان كەشكەن «تار جول تايعاق كە­شۋدى» جاكەڭ دە باسىنان وتكەردى. ول جىلدار تۋرالى جايىق كاگەن ۇلى بىلاي دەپ ەسكە الادى: «1937 جىلدىڭ اياعىندا «لەنينشىل جاس» گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارلىعىنان الىندىم. «حالىق جاۋلارىنا» بايلانىستى دەستى. ورتالىقتاعى زالىم باسشىلار جۇمىسىمىزدا قاتە بولىپتى, ونى تۇزەتەمىز دەپ ءبىراز كوپىرىپ, جۇرتتى الداۋ­سىراتىپ سويلەگەن كەزدە, «سوتسياليستىك قازاق­ستان» گازەتىنە قىزمەتكە جىبەرىلدىم. 1939 جىلى جاڭادان جامبىل وبلىسى قۇرىلىپ, وب­لىستىق گازەتكە جاۋاپتى رەداكتور بولدىم. الاي­دا تۇنگى قوڭىراۋ سىلدىرى قۇلاققا شالىنا بەردى. سوعىس باستالعان كەزدە اسكەرگە الىندىم. بۇل تۇستا  وتىز جەتىنشى جىلعىداي گازەت بەتتەرىندە اناۋ جاۋ, مىناۋ جاۋ دەپ ايعايلاۋ باسىلىپ, كوگەن­دەۋلى قوزىنىڭ قۇيرىعىن تۇندە كەلىپ, سوراتىن بورسىقتاي ءۇن-ءتۇنسىز ادام ۇستاۋ باسىلمادى. اقى­رى سوعىس باستالعاندا, جامبىل قالاسىندا قۇرىلعان 105-ۇلتتىق اتتى اسكەر ديۆيزياسىنىڭ «قىزىل سەمسەر»  اتتى ديۆيزيالىق گازەتىنە رەداكتور بولدىم. شتابى تاشكەنتتەگى ورتا ازيالىق سوعىس وكرۋگىندە وتكەن رەداكتورلار كەڭەسىنەن №82 تاشكەنت-ءنوۆوسىبىر پويىزىنىڭ ءتورتىنشى ۆاگونىندا جامبىلعا كەلگەنىمدە, جولاۋشىلاپ ورالعان سۇيىكتى تۋىسىن كۇتكەندەي الدىمنان  ۆاگون ەسىگى – باسپالداق-تابالدىرىعىنان كوك جاعا­لارى تىكىرەيگەن ءۇش-ءتورت ادام كەلىپ, تۇتقىنعا ال­دى. بۇرىنعى وتىز جەتىنشى جىلعى جازىلعان لاس, بىلاپىت جالا, جاعىلعان قارا كۇيە قاعازدار كوك­تەمدە قوقىس استىنان قىبىرلاپ شىققان قارا قوڭىزداي, سارى باس جىلان قۇرتتارداي جان ءبىتىپ, قايتا ءتىرىلىپتى».

قازاق حالقىنىڭ XX عاسىردا باستان وتكەرگەن «سوقپالى, سوقپاقتى جولى», «قيلى كەزەڭى» مەن «تار جول, تايعاق كەشۋى», «ۇرەي مەن وكىنىشى», «اڭسارى مەن مۇراتى» سياقتى سيپاتتاردىڭ بارلىعى دا ج.بەكتۇروۆتىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا جازعان پۋبليتسيستيكالىق شىعارماشىلىعىندا بوياماسىز كورىنىس تاپتى.

جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, كوزىمەن كورىپ, جۇرەگىمەن تۇيسىنگەن شىنايى شىندىقتار ەدى بۇلار.

جاكەڭ قالامىنان تۋعان «تاعدىرى قيىن تالانت», «باتىر بايان جانە ماعجان», «اقان سەرى جانە ماعجان», «ماعجاننىڭ  اناسى مەن جۇبايى»  اتتى ماقالالارىنىڭ بارلىعى ماعجان جۇماباەۆ ومىرى­نە قاتىستى عانا ەمەس, ول سول ماعجان اقىن­ ءومىر سۇرگەن ءداۋىردىڭ بارلىق بولمىس-ءبىتى­مىن اي­قىنداپ, سول ۋاقىتتىڭ  شىندىعىن بايان­دايدى. ماع­جانمەن رۋحتاس, مۇددەلەس الاش زيالى­لارى­نىڭ دەنى وسى شىعارمالاردا كورىنىس تاۋىپ, ولار­دىڭ ءىس-ارەكەتى, ازاماتتىق ۇستانىمى مەن ۇلت­تىق كوز­قاراسى ناقتى ءىس-ارەكەتتەرى ارقىلى اشى­لىپ, ايقىن­دالادى.

ج.بەكتۇروۆ ۇلتىن سۇيگەن بيىك تۇلعا. ءبىز بۇگىن­گى ۇرپاق بۇل ءسوزدى باتىل ءھام سەنىمدى تۇردە ايتا الا­مىز. ۇلت ءسۇيۋ ۇعىمى ۇلت تۋرالى ۇلاعاتتى وي­­لار مەن حالىقتى الپەشتەپ, اسپەتتەگەن ادەمى سوزدەر­مەن ولشەنبەيدى. ۇلتتى قادىرلەۋ دەگەنىمىز سول حالىق­تىڭ بولاشاعىنا ولمەس مۇرا, وشپەس ساۋ­لە قالدىرۋ ەكەندىگىن بارشامىز جاقسى بىلە­مىز. جاكەڭنىڭ قالامىنان تۋعان  «كەنەسارى كەرۋەنىن­دە», «وسى ەكەن سامۇرىقتىڭ ولگەن جەرى», «كيىك»  سياق­تى شىعارمالارىن زەردەلەي وتىرىپ, وسىعان انىق كوز جەتكىزدىك.

XIX عاسىرداعى اباي داۋىرىنە امان جەتكەن ۇلى دالا ءافساناسىن بۇگىنگى XXI عاسىرعا جەتكىزىپ كەتكەن الىپتار توبىنىڭ ءبىر اسقارى ءبىزدىڭ جايىق بەكتۇروۆ اعامىز بولاتىن.

جاكەڭنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى 1992 جىلى قاراعاندىدا دۇركىرەپ ءوتتى. ەلباسى ن.ءا.نازار­باەۆ­تىڭ قۇتتىقتاۋ ءسوزى وقىلدى. ءبىز ول كەزدە جيىر­مانىڭ ۇستىندەگى بوزبالا ەدىك. توي­عا كەلگەن قوناق­تاردى كۇتىپ, زىر جۇگىرىپ جۇر­دىك. جاكەڭ اقساقال ماعۇرلانىپ «مەنىڭ جاۋىنگەر­لەرىم!» دەپ ماڭدايىمىزدان سيپادى. مىنا ءبىر ەگىز شۋ­ماق سول ءبىر جىلداردان قالعان تابارىك ەدى. جاكەڭ اقساقالعا ارنالعان...

كوتەرسەم كوشەلى جىر, ءسوز بايراعىن,

ءسىز كەشكەن تار جول تايعاق كەزدى ويلادىم...

قاتەپتى قارا نارداي قايران جاكە,

قوسىلدى ۇلى كوشكە بوزتايلاعىڭ.      

اقيقات ءنارىن جيىپ تال-قايىڭنان,

جىر تۇما تامشىلاسىن تاڭدايىمنان.

ساكەننىڭ قولىن العان الاقانىڭ,

سيپايدى بۇگىن مەنى ماڭدايىمنان...

ەندى بىرەر جىلدا جايىق كاگەن ۇلىنىڭ ءجۇز جىلدىق مەرەيتويى بولادى. تۇتاس ءبىر ءداۋىر­دىڭ ەنتسيكلوپەدياسى ىسپەتتەس, جازۋشى, تاريحشى, پۋبليتسيست جايىق بەكتۇروۆ اقساقال­دىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى قازاق حالقى جىلناماسىنىڭ شەجىرەلى پاراقتارى. بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى, ونەگە بولارلىق «سوقپاقتى, سوق­تىقپالى» تاريحىمىزدى تانىپ بىلۋگە, تاعى­لىم الۋعا تۇرارلىق قازىنالى دۇنيە. وسى ەستە­لىكتى جازۋ ماقساتىمىز دا «جاقسىنىڭ اتى, قالامگەردىڭ حاتى ولمەيدى» دەگەن قاعيدانى تاعى دا ءبىر ەسكە سالۋ تۇرعىسىنان ەدى...

قويلىباي اسان ۇلى,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,

ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى