جامبىل وبلىسىندا 10 ايدىڭ ىشىندە 1326 جول-كولىك وقيعاسى بولىپ, 272 جولاۋشى قازا تاپتى. سونداي-اق 2143 ادام زارداپ شەكتى.
داڭعىل جولدىڭ بويىندا اۆتوكولىكتەرىمەن جارىس «ۇيىمداستىراتىن» داڭعويلار ءۇشىن ساباق بولسىن دەپ اسان-قايعى بابامىزدىڭ «ارعىماققا ءمىندىم دەپ, ارتقى توپتان اداسپا! ارتىق ءۇشىن ايتىسىپ, دوستارىڭمەن ساناسپا! عىلىمىم جۇرتتان استى دەپ, كەڭەسسىز ءسوز باستاما!» دەپ كەلەتىن تەرمەسىنىڭ العاشقى جولىن ءسال-ءپال «وڭدەپ», تاقىرىپقا شىعاردىق. وعان ۇرپاعى رەنجىمەس. ويتكەنى, اشتىقتان ەمەس, توقتىقتان, ياعني «تەمىر تۇلپاردىڭ» تىزگىنى قولىما ءتيدى ەكەن دەپ تاسىراڭداپ شىعا كەلۋدىڭ سالدارىنان ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا قىرىلىپ جاتقان جۇرگىزۋشىلەر مەن جولاۋشىلاردىڭ سانىن ءسال دە بولسا ازايتۋ ءۇشىن حالىققا ەڭ الدىمەن اقىل-ەس قاجەت ەكەنىن ايتپاق ەدىك. «ساقتانساڭ – ساقتايمىن!» دەگەن ءسوزدىڭ ءمانى دە وسى ەمەس پە؟!.
جامبىل وبلىسىندا 10 ايدىڭ ىشىندە 1326 جول-كولىك وقيعاسى بولىپ, 272 جولاۋشى قازا تاپتى. سونداي-اق 2143 ادام زارداپ شەكتى.
داڭعىل جولدىڭ بويىندا اۆتوكولىكتەرىمەن جارىس «ۇيىمداستىراتىن» داڭعويلار ءۇشىن ساباق بولسىن دەپ اسان-قايعى بابامىزدىڭ «ارعىماققا ءمىندىم دەپ, ارتقى توپتان اداسپا! ارتىق ءۇشىن ايتىسىپ, دوستارىڭمەن ساناسپا! عىلىمىم جۇرتتان استى دەپ, كەڭەسسىز ءسوز باستاما!» دەپ كەلەتىن تەرمەسىنىڭ العاشقى جولىن ءسال-ءپال «وڭدەپ», تاقىرىپقا شىعاردىق. وعان ۇرپاعى رەنجىمەس. ويتكەنى, اشتىقتان ەمەس, توقتىقتان, ياعني «تەمىر تۇلپاردىڭ» تىزگىنى قولىما ءتيدى ەكەن دەپ تاسىراڭداپ شىعا كەلۋدىڭ سالدارىنان ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا قىرىلىپ جاتقان جۇرگىزۋشىلەر مەن جولاۋشىلاردىڭ سانىن ءسال دە بولسا ازايتۋ ءۇشىن حالىققا ەڭ الدىمەن اقىل-ەس قاجەت ەكەنىن ايتپاق ەدىك. «ساقتانساڭ – ساقتايمىن!» دەگەن ءسوزدىڭ ءمانى دە وسى ەمەس پە؟!.
قاراڭىزدارشى, وتكەن ون ايدىڭ ىشىندە جامبىل وبلىسى جولدارىنىڭ بويىندا 1326 جول-كولىك وقيعاسى بولىپ, سونىڭ سالدارىنان 272 ادام قازا تاپقان. ال, ون ەكى مۇشەسى ساپ-ساۋ ادامنان تابان استىندا كەمتار, مۇگەدەك جانعا اينالعانداردىڭ سانى 2143 ادامعا جەتكەن.
جول-كولىك وقيعاسىنىڭ جامبىل وڭىرىندە ءجيى ورىن الۋىنىڭ سەبەپتەرى بار ما؟ بار بولسا, ول نە؟ وبلىستىق ءىىد قىزمەتكەرلەرى بۇل سەبەپتەردىڭ ءبىرىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى مەن وزبەكستان, قىرعىزستان ەلدەرىنەن كەلەتىن اۆتوترانسپورتتار لەگىنىڭ كۇرت كوبەيىپ كەتۋىنەن كورەدى. «جامبىل جولدارى ارقىلى ءبىر سوتكەدە 2500 تارانسپورت قۇرالدارى وتەدى» دەيدى ولار. ودان كەيىن «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» جولىنىڭ بويىنداعى ۋاقىتشا قولايسىزدىقتارعا (ترانسپورتتاردى ۋاقىتشا ءبىر باعىتتاعى جولمەن جۇرگىزۋگە ماجبۇرلەۋ, قارسى باعىتتاعى ەكى جولدىڭ اراسىندا قورشاۋدىڭ بولماۋى جانە, ت. ب.) سىلتەمە جاسايدى. جول بويىنداعى ءولىم-جىتىمگە اكەلىپ سوعاتىن اپاتتاردىڭ ەندى ءبىر سەبەبى – جول-باقىلاۋ پوليتسەيلەرى شتاتىنىڭ ازدىعى-مىس ەكەن. بۇل «كەمشىلىكتى» تۇزەتۋ ءۇشىن وبلىستىق ءىىد باسشىلىعى جول-باقىلاۋ پوليتسەيلەرى شتاتىنىڭ سانىن الداعى ۋاقىتتا تاعى 200 ادامعا كوبەيتۋدى سۇراپ ءىىم-ىنە ۇسىنىس ازىرلەپ تە قويىپتى.
بىراق جول-كولىك وقيعاسىنىڭ جيىلەپ, سونىڭ سالدارىنان ادام قازاسى كوبەيۋىنىڭ سەبەبى, بۇل عانا ەمەس ەكەنىن دە مويىنداۋ كەرەك. وبلىستىق ءىىد-ءنىڭ شتاتتا بار قازىرگى جول-باقىلاۋ پوليتسەيلەرىنىڭ كۇشىمەن دە جول بويىنداعى اپاتتاردىڭ الدىن الۋعا بولادى. مىسالى, وبلىستىق ءىىد-ءنى باسقارعان جىلدارى گەنەرال م. جامانباەۆ جول-باقىلاۋ پوليتسەيلەرىنىڭ شتات سانىن 50 ادامعا كوبەيتكەن. ەگەر جول اپاتىنىڭ كولەمىن جول-باقىلاۋ پوليتسەيلەرىنىڭ شتاتىن كوبەيتۋ ارقىلى ازايتۋعا بولاتىن بولسا, وندا ول سول كەزدە-اق ازايار ەدى. بىراق ول ازايعان جوق. «قويشى كوپ بولسا, قوي ارام ولەدى» دەگەندەي, شتات وسكەن سايىن قايتا جول-كولىك وقيعاسى مەن ودان قازا تاپقان ادامدار سانى بۇرىنعىدان دا كوبەيىپ كەتتى.
سوڭعى ون-ون بەس جىلدىڭ بەدەرىندە وبلىس اكىمدىگى ءىىد قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن باستارىنا بار يگىلىكتى ءۇيىپ-توگىپ تاستاماسا دا, قولدارىنان كەلەتىن كومەكتەرىن اياپ جاتقان جوق. مىسالى, م.جامانباەۆتىڭ تۇسىندا كوشە قيىلىستارىنداعى كولىك قوزعالىسىن باقىلاپ وتىراتىن تەحنولوگيانى ورناتۋ ءۇشىن تاراز قالاسىنان عيمارات سالىپ بەردى. ونى قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتتى. وبلىستىق ءىىد-نە ب. ايماعامبەتوۆ باستىق بولىپ كەلگەلى بەرى دە جەرگىلىكتى بيلىك جول-باقىلاۋ پوليتسەيلەرىن ارنايى جابدىقتالعان جاڭا اۆتوكولىكتەرمەن, زاماناۋي قۇرالدارمەن تولىقتىرىپ وتىرۋدى جاقسى جولعا قويدى. ەندەشە, نە جەتپەيدى ولارعا؟ «الماقتىڭ دا سالماعى بار» ەمەس پە؟ ول سالماق, ول قايتارىم جول بويىنداعى اپاتتاردى ازايتۋ ەمەس پە؟ «وڭىمىزدان دا, سولىمىزدان دا كەلەتىن كولىك لەگى كوبەيىپ كەتتى» دەگەن مىسال ءىىد باستىعى ءۇشىن اقتالاتىن ءسوز بە؟ ەل مەن ەلباسى تالابى دا سىلتاۋ ىزدەگەنشە, ءىستىڭ كوزىن تاباتىن جول ىزدەۋ ەمەس پە؟ جول بويىنداعى باقىلاۋ جۇمىسىنا نەگە جاڭالىق ەنگىزبەسكە؟
مىسالى, الماتى وبلىسى مەن جامبىل وبلىسى شەكاراسىنىڭ اراسى 1500 نەمەسە 2000 شاقىرىم ەمەس, ارى كەتسە 400 شاقىرىمعا جۋىق. وسى ارالىقتى 100 شاقىرىمنان 4 بولىككە ءبولىپ, جول-كولىك باقىلاۋ پوليتسەيلەرىنەن قۇرالعان بريگادانى نەگە تۇراقتى قىزمەتكە جەكپەسكە؟!. ويتكەنى, جاعا ۇستاتار جول-كولىك اپاتتارى دا, نەگىزىنەن, وسى اۋماقتاردا كوپ ورىن الادى. تاراز قالاسىنان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شەكاراسىنا دەيىن (جەرگىلىكتى تۇرعىندار «رۋبەج» دەپ اتايدى) كوپ بولسا 150-200 شاقىرىم بولاتىن شىعار. بۇل ارالىققا دا جول-باقىلاۋ پوليتسەيلەرى بريگاداسىنىڭ تۇراقتى كۇزەتىن ۇيىمداستىرىپ, ولاردىڭ اۋىسىم ۋاقىتىن رەتتەسە, جۇمىس ءتارتىبى – شەڭگەل مەن بۇتانىڭ تۇبىندە بۇعىپ جاتۋ ەمەس, جول بويىندا ارى-بەرى ءجۇرۋ, جول ەرەجەسىن ساقتاماعان, جىلدامدىقتى ارتتىرعان جۇرگىزۋشىلەردى زاڭ شەڭبەرىندە تارتىپكە شاقىرۋ ەكەنىن تالاپ ەتسە, كوپ ۇزاماي بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ناتيجە دە بىلىنە باستار ەدى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, اقتالۋدىڭ «ءاپ-ادەمى» ءادىسىن مەڭگەرىپ العان سالا باسشىسى مۇنداي ەكسپەريمەنتكە كەلگەندە باستاما كورسەتپەيدى. «باياعى جارتاس, سول جارتاس», جامانباەۆتىڭ كەزىندەگى جۇمىس ءستيلى ايماعامبەتوۆتىڭ كەزىندە دە جاڭارماعان.
اندا-ساندا استاناعا, الماتىعا جانە شىمكەنتكە بارۋ ءۇشىن اۆتوكولىككە مىنەمىز. سوندا جول بويىنداعى ءتارتىپتى قاداعالاپ جۇرگەن جول-باقىلاۋ پوليتسەيلەرىن كورمەيسىڭ. كورەتىنىڭ تەك قانا باسىپ وزىپ بارا جاتقان كولىكتەر. كەيبىرەۋلەرى, ءتىپتى, تاقالىپ وتكەندە جۇرەگىڭ توقتاپ قالا جازدايدى. قارسى كەلىپ, سوعىپ كەتە جازداپ وتەتىندەرى دە بار. ال «باۋىرلار-اۋ, بۇل قالاي؟» دەپ ايتايىن دەسەڭ, اينالاڭدا ەبەلەكتەن باسقا ەل جوق. ىزدەگەن جول-باقىلاۋ پوليتسەيلەرىڭ بولسا, اۆتوكولىكتەردىڭ جىلدامدىعىن باقىلايتىن بەينەجازبا قۇرالدارىن جول شەتىنە شوشايتىپ قويىپ, وزدەرى جارتاستار مەن جىرالاردىڭ, شەڭگەلدەر مەن بۇتالاردىڭ تۇبىندە تىعىلىپ تۇرادى. ون, جيىرما جىل بولدى, وسى ءبىر سۇرقاي كورىنىسكە ەش وڭدى وزگەرىس ەنگىزىلمەي-اق قويدى. مىنە, وسىنداي كوپە-كورنەۋ مىسالداردان كەيىن «كولىكتەر تاسقىنى كوبەيىپ كەتتى» دەپ قالايشا اقتالۋعا بولادى.
بەيجىڭ وليمپياداسى كەزىندە قىتاي ەلىنە جولىمىز ءتۇستى. ال ءبىر بەيجىڭ تۇرعىندارىنىڭ سانى ءبىزدىڭ بۇكىل ەل حالقىنىڭ سانىنان الدەقايدا كوپ. مىنا تۇرعان ءۇرىمجىنىڭ وزىندە 3,5 ميلليونعا جۋىق تۇرعىن بار. مىنە, وسى قالالاردا بولعان كەزىمىزدە ءبىر-بىرىنە جول بوساتپاي نەمەسە ءبىزدىڭ اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرى سياقتى «جارىسامىز» دەپ سوقتىعىسىپ قالعان كولىكتى كورسەك, كوزىمىز شىقسىن. جول-باقىلاۋ پوليتسەيلەرى دە, جۇرگىزۋشىلەر دە جاراسىمدى ۇيلەسىم تاپقان. جۇزدەرىنەن ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەت بايقالادى. سوندىقتان جامبىل وبلىستىق ءىىد-ءنىڭ باستىعى ءىىم-گە جامبىل وبلىسىنداعى جول-باقىلاۋ پوليتسەيلەرىنىڭ شتات سانىن كوبەيتۋ كەرەك دەپ حات جولداعانشا, «بارىمەن بازار» دەگەندەي, قازىرگى شتاتىمەن-اق كوپ تىرلىك تىندىرۋعا كۇش سالۋى كەرەك دەپ ويلايمىز. ال ەلىمىزدىڭ ءىىم, ءوز كەزەگىندە, حالقىنىڭ سانى مەن كولىگى كوپ قىتاي سياقتى الىپ ەلدەردىڭ جول-باقىلاۋ پوليتسەيلەرى قىزمەتىنەن ۇيرەنەتىن ۇلگى بولسا نامىستانباي ۇيرەنىپ, تاجىريبە الماسىپ تۇرسا وتە ابزال ءىس بولار ەدى.
تاجىريبە دەمەكشى, وتكەن جىلدار مىسالىن ەسكە الىپ وتىرساق, بۇرىن وبلىستىق, اۋداندىق مەملەكەتتىك اۆتوينسپەكتورلارمەن بىرگە جول بويىندا «شتاتتان تىس جول-باقىلاۋ ينسپەكتورى» دا تۇرۋشى ەدى. كوشەدە اۆتوكولىكپەن كەلە جاتىپ جول ەرەجەسىن بۇزۋعا بايلانىستى نەشە ءتۇرلى سوراقى وقيعالارعا كۋا بولعان جۇرگىزۋشىلەردىڭ, «شىركىن-اي, قالتامدا «شتاتتان تىس جول-باقىلاۋ ينسپەكتورى» دەگەن كۋالىگىم بولعاندا مىنالاردى تارتىپكە شاقىرار ەدىم» دەپ وكىنبەيتىنى جوق. ويتكەنى, قارسى جولعا شىعا سالىپ, ءبىر-بىرىمەن جارىسىپ بارا جاتقان اۆتوبۋس ءجۇرگىزۋشىسى سەنىڭ «اينالايىن-اۋ, مۇنىڭ قالاي» دەگەنىڭە مويىن دا بۇرمايدى. «شتاتتان تىس جول-باقىلاۋ ينسپەكتورى» دەگەن كۋالىك, مىنە, وسىنداي ءىش قازانداي قايناپ تۇرعان كەزدە كەرەك-اق. قازىرگىدەي كەز كەلگەن جۇرگىزۋشى اۆتوكولىگىنە بەينەباقىلۋ تەتىگىن ورناتىپ, جول ءجۇرۋ ەرەجەسىن ساقتاماعان جۇرگىزۋشىلەردى بەينەگە جازىپ الۋ مۇمكىندىگى تۋعان ۋاقىتتا قولىندا ارناۋلى كۋالىگى مەن قۇقى بار ادام جول ەرەجەسىن بۇزۋشىنى تاباندا تارتىپكە شاقىرا الار ەدى. سوندىقتان بۇل دا ەلىمىزدىڭ ءىىم باسشىلىعى ەسكەرەتىن ەڭ ءبىر وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىز.
«بالە قايدا دەمە, تابان استىندا». «قاندى باسىڭ بەرى تارت» دەپ, جول بويىندا باسپالاپ قاراپ تۇرعان مىڭ بالەنىڭ ءبىر بالەسى قاي تۇستان سوراڭ ەتىپ شىعا كەلەرىن اقىل-ەستەن جۇرداي جۇرگىزۋشى ەشقاشان ويلامايدى. سول اقىل-ەستەن ادا جۇرگىزۋشىلەردىڭ «الامان جارىسىندا» ءجۇز قارالى جولاۋشىنى «تيەپ» العان اۆتوبۋستاردىڭ دا جوڭكىلىپ بارا جاتقانى قىنجىلتادى. «ءا» دەگەن ادامعا «ءما» دەپ, تاپ بەرەتىن جولاۋشىلار دا «بالەدەن ماشايىق قاشىپتى» دەگەندەي سايتانمەن جارىسقان جۇرگىزۋشىگە كەلگەندە موماقان, ۇندەمەيدى.
مايلىقوجانىڭ «سابىر – اقىلدىڭ سەرىگى» دەگەن ءسوزى بار. شورتانباي جىراۋ دا كەزىندە «سابىر قىلساڭ جەتەرسىڭ – قۇدايدىڭ بولسا بەرەرى» دەمەپ پە ەدى؟!. قايدا اسىعاسىڭدار؟!. جىن قۋعانداي جىلدامدىقتى نەگە ۇدەتەسىڭدەر؟!. «اسىققان سايتاننىڭ ءىسى» ەكەنىن شىنىمەن-اق بىلمەگەندەرىڭ بە, اعايىن؟!.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
جامبىل وبلىسى.
–––––––––––––
سۋرەتتە: قورداي اسۋى. 2013 جىلدىڭ 25 تامىزى. 182-شاقىرىم. تۇنگى ساعات 04:00 شاماسى. سوقتىعىسقان «اۋدي-100» ماركالى ەكى اۆتوكولىك. جۇرگىزۋشىلەرى قورداي جانە شۋ اۋداندارىنىڭ تۇرعىندارى. ەكى كولىك ىشىندە 3 ايەل جانە 7 ەر ازامات بولعان. جول-كولىك اپاتىنان اۆتوكولىكتەردەگى ادامداردىڭ بارلىعى وقيعا ورنىندا قازا تاپتى.