بوكس الەمىنە وزىندىك مانەرىمەن قۇبىلىس بولىپ كەلگەن اركادي توپاەۆتاي تالانتتى بىلعارى قولعاپ شەبەرىنىڭ سپورتتىق تاعدىرى تاماشا جەڭىستەر مەن توسىن وقيعالارعا تولى بولدى. «توپاەۆ» دەسە, بوكسسۇيەر قاۋىمنىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەلەڭ ەتە قالاتىنى دا سودان بولسا كەرەك. «بوكستاعى باستى ماقساتىما جەتپەگەن شىعارمىن. بىراق مەنىڭ سپورتتىق تاعدىرىما دەگەن وكپەم جوق. مەن ءوزىمدى بىلىكتى باپكەرگە جولىعىپ, بوكس تاريحىندا وزىندىك قولتاڭبا قالدىرعان بوكسشىنىڭ ءبىرى رەتىندە سانايمىن», دەيدى كسرو-نىڭ ءۇش دۇركىن چەمپيونى, ازيا چەمپيوناتىنىڭ جەڭىمپازى, الەم كۋبوگىنىڭ يەگەرى اركادي توپاەۆ.
– اركادي, بوكسشى بولۋ بالا كەزىڭىزدەگى ارمان با ەدى؟ جالپى, بوكستى تاڭداۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟
– مەن بۇعان بىلايشا جاۋاپ بەرەر ەدىم: مەنى بوكسقا الىپ كەلگەن 1980 جىلعى ماسكەۋ وليمپياداسىنداعى سەرىك قوناقباەۆتىڭ ونەرى ەدى. ول كەزدە اۋىلدا ءتورت-بەس ۇيدە عانا «ۆەسنا» دەگەن اق-قارا ءتۇستى تەلەديدار بولاتىن. سول تەمىر جاشىككە تەلمىرىپ, سەرىك اعامىزدىڭ جەكپە-جەكتەرىن جۇرەگىمىز تۋلاي وتىرىپ تاماشالاعانىمىز ەسىمدە. بويىمداعى بوكس ونەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سول كەزدە پايدا بولدى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. ونىڭ ۇستىنە, ءدال سول كەزدەرى اۋىلىمىزداعى مەكتەپكە سەرعازى باكەەۆ دەگەن جاس مۇعالىم كەلىپ, بوكس سەكتسياسىن اشقان بولاتىن. سول ۇيىرمەگە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ جازىلعان مەن ەدىم. بوكستىڭ الىپبيىمەن تانىسقاننان كەيىن, 1984 جىلى سەرعازى اعامىز مەنى قاراعاندىعا, ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى سپورت مەكتەبىنە الىپ كەلىپ, قانات جاقسىباەۆتاي بىلىكتى باپكەرگە تابىستاعان بولاتىن. مىنە, مەنىڭ بوكسقا كەلۋىمنىڭ قىسقاشا تاريحى وسىنداي...
– دەمەك, ءسىزدىڭ بويىڭىزداعى بوكسقا دەگەن يكەمدىلىك بالا كەزىڭىزدە بايقالعان عوي...
– راسىن ايتقاندا, بالا كەزىمدە تەنتەك بولدىم. مەكتەپتە, دالادا كوپ نارسەنى ءبۇلدىرىپ ءجۇردىم. توبەلەسكە جاقىن بولاتىنمىن. ال ەگەر, شىنداپ كەلسەم, ارعى اتام ماتاق دەگەن كىسى وڭىرگە اتى ءماشھۇر, باتىر بولعان ادام ەكەن. كەنجەبي دەگەن اتام دا ارقاداعى اتاقتى بيلەردىڭ ءبىرى بولىپتى.
– بوكستاعى ەڭ العاشقى قول جەتكىزگەن تابىسىڭىز ەسىڭىزدە مە؟
– 1984 جىلدىڭ جازىندا پەتروپاۆل قالاسىندا وتكەن قازاقستان چەمپيوناتىنا قاتىستىم. سول جارىستا بەس كەزدەسۋ وتكىزىپ, ونىڭ تورتەۋىندە ايقىن جەڭىسكە جەتىپ, چەمپيون اتاندىم. مەنىڭ جەڭىستى جولىم وسى قىزىلجار قالاسىنان باستاۋ العان ەدى.
– ۇلكەن سپورتتا جۇرگەن كەزىڭىزدە ءوزىڭىزدى جولى بولعىش بوكسشى رەتىندە سەزىندىڭىز بە؟ جالپى, فورتۋنا دەگەننىڭ سپورتشى ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزى بار؟
– البەتتە, ساتتىلىك, فورتۋنا دەگەنىڭىزدىڭ سپورتشىنىڭ ومىرىندە ايتارلىقتاي ءرول وينايتىنى راس. ءبىر عانا جەرەبە ماسەلەسىن الساڭىز دا كوپ جايتقا قانىعاسىز. سوندىقتان دا بۇعان ءاتۇستى قاراۋعا بولمايدى. جالپى, ءار سپورتشىنىڭ ماڭدايعا جازىلعان تاعدىرى بار. ودان قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ. ال ءوز باسىما كەلسەم, ۇلكەن سپورتتاعى تاعدىرىما وكىنبەيمىن.
– شارشى الاڭدا ونەر كورسەتىپ جۇرگەن كەزىڭىزدە ەل ىشىندەگى باستى قارسىلاستارىڭىز كىمدەر بولدى؟
– قانات شاعاتاەۆ پەن ۆاسيلي جيروۆ ەدى. قانات وتە مىقتى بوكسشى بولدى. ەكەۋمىز رينگتە ءتورت رەت قولعاپ تۇيىستىردىك. سونىڭ بارىندە دە مەن باسىم ءتۇسىپ ءجۇردىم.
– ۆاسيلي جيروۆتى نوكاۋتقا تۇسىرگەنىڭىز راس پا؟
– ءيا. جاتتىعۋ كەزىندەگى سپاررينگ جەكپە-جەگى بولاتىن. باستان تيگەن سوققىدان كەيىن ۆاسيا 12 سەكۋندتاي «ۇيىقتاپ» جاتتى...
– جالپى, اركادي توپاەۆ قانداي مانەردەگى بوكسشى ەدى؟
– مەنىڭ رينگتەگى باستى تاكتيكام – الداپ ۇرۋ بولاتىن. ءبىرىنشى راۋندتا قارسىلاسىمنىڭ ءالسىز تۇستارىن ىزدەيتىنمىن. جەكپە-جەك كەزىندە ول شىركىن كوزگە بىردەن تۇسەتىن. سونان كەيىن «قاسقىردى اياعى اسىرايدى» دەگەن ماتەلدى ءسال وزگەرتىپ ايتار بولساق, بوكسشىنى دا اياعى اسىرايدى. ياعني شارشى الاڭدا بوكسشىنىڭ اياعى جەڭىل بولىپ, لىپىپ تۇرۋى كەرەك. مەنىڭ قولايىما وسىنداي بوكس جاعاتىن.
– قازىرگى بوكستىڭ تىلىمەن ايتقاندا, ءسىز پانچەر بولدىڭىز با؟
– ءوزىمنىڭ سپورتتىق كارەرامدا نوكاۋتتى كوپ جاساعانىم راس.
– ءوزىڭىزدىڭ نوكاۋتقا تۇسكەن كەزىڭىز بولدى ما؟
– وندايدان قۇداي ساقتادى. ال نوكداۋن العان كەزىم بولدى. رينگتە مۇنداي جاعدايدى باستان كەشپەيتىن بوكسشى بولمايدى.
– ەندى 1992 جىلعى بارسەلونا وليمپياداسىنداعى العاشقى جانە سوڭعى جەكپە-جەگىڭىزدى ەسكە الساق...
– بارسەلونا وليمپياداسىنىڭ الدىندا سەرگەي سامويلوۆ, اتاقتى يسراەل اكوپكوحياندى جەڭدىم. ال وليمپياداداعى العاشقى جەكپە-جەگىمدە كۋبالىق بوكسشى, الەم چەمپيونى حۋان كارلوس لەمۋسقا تاپ بولدىم. ول مەنى تورەشىنىڭ «توقتا!» دەگەن كومانداسىنان كەيىن ۇردى. شىنىن ايتقاندا, وسى سوققىدان كەيىن ءوز-وزىمە كەلە المادىم. سول جەكپە-جەكتە جەڭگەندە, جۇلدەگەرلەر قاتارىندا بولاتىنىم انىق ەدى...
– سول سوققىنى العاننان كەيىن جەكپە-جەك بىتكەنشە ەس-ءتۇسسىز ءجۇرىپ, اۆتوماتتى تۇردە جۇدىرىقتاسا بەرىپسىز. سول راس پا؟
– سوققىنىڭ وتە جويقىن بولعانى راس. سوندا ءبىر عانا وي – قانشاما قازاق قاراپ وتىر, قۇلاپ قالماۋ كەرەك دەگەن وي سانامدى اياۋسىز وسقىلاعان ەدى! نامىستىڭ كۇشىمەن جەكپە-جەكتىڭ سوڭىنا دەيىن ايقاسىپ شىققانىم دا سودان دەپ ويلايمىن.
نەگىزى, زاڭ بويىنشا ەرەجەنى ورەسكەل بۇزعانى ءۇشىن كۋبالىق بوكسشى جارىستان شەتتەتىلۋى كەرەك ەدى. بىراق ول كەزدە كسرو ىدىراپ, ونىڭ ورنىندا پايدا بولعان تمد-مەن ەشكىم ەسەپتەسپەيتىن زامان بولدى. ءسوزىڭدى سويلەيتىن ادام بولماعان سوڭ, بۇل جاعداي جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالا بەرگەن بولاتىن.
– بۇگىنگى كۇندە الەمدىك دەڭگەيدەگى دودالاردا توپ جارعان سپورتشىلارىمىز مول سىي-سياپاتتان كەندە بولمايدى. ءسىز ءوز زامانىڭىزعا ساي مۇنداي قوشەمەت-قۇرمەتتى كوردىڭىز بە؟
– تاۋبە دەۋ كەرەك, وسى سپورتتىڭ ارقاسىندا قالادان ءۇي الدىم. 1992 جىلى وليمپياداعا بارار الدىندا سول كەزدەگى وبلىس اكىمى پەتر نەفەدوۆ پەن قاراعاندىداعى سوۆەت اۋدانىنىڭ اكىمى بولعان سەرىك اشلياەۆ اعامىزدىڭ كومەگىمەن ءۇش بولمەلى پاتەرگە يە بولدىم.
– كاسىبي بوكسقا تالاي مارتە شاقىرتۋ الىپسىز. وعان نە سەبەپتى اۋىسپادىڭىز؟
– 1994 جىلى الەم كۋبوگىن جەڭىپ العاننان كەيىن امەريكادان كاسىبي بوكستىڭ پروموۋتەرلەرى بىرنەشە رەت تەلەفون شالىپ, كەلىسىمشارت ۇسىندى. بىراق ول كەزدە مەن 1996 جىلعى وليمپيادانى كۇتىپ جۇرگەنمىن. ءتورت جىل تىنباي تەر توگىپ, اتلانتا وليمپياداسىنىڭ قارساڭىندا ناعىز سپورتتىق بابىما ەنگەن بولاتىنمىن. سول كەزدەگى الەمدىك رەيتينگتەگى مىقتى دەگەن بوكسشىلاردى جەڭىپ, تمد بويىنشا ءبىرىنشى ءنومىرلى بولىپ تۇرعانمىن. بىراق امال قانشا, تۋرا وليمپيادانىڭ الدىندا اۋىرىپ قالدىم...
– وسى جايىندا نەشە ءتۇرلى قاڭقۋ ءسوز بار. انىق-قانىعىن ايتپايسىز با؟
– بۇل جەردە اڭگىمە دەگەن كوپ. ونى قازىر بىقسىتىپ جاتۋدىڭ قاجەتى دە جوق دەپ ويلايمىن. بۇيرىق بولماعان سوڭ وليمپياداعا جول تۇسپەدى. تاعدىر دەگەن وسى شىعار...
– اركادي, ۇلكەن سپورتتا «جاقسى سپورتشىدان جاقسى باپكەر شىقپايدى» دەگەن ۇعىم بار... وسىنى ءسىز بۇرىنعى بوكسشى, بۇگىنگى باپكەر رەتىندە جوققا شىعارا الاسىز با؟
– سپورتتا جۇرگەن كەزدە كوپ نارسەنى باپكەردىڭ ايتقانىمەن ىستەيسىڭ. ال باپكەرلىك قىزمەتتىڭ قامىتىن كيگەندە ءبارى دە كەرىسىنشە. ياعني بۇل جەردە شەشىمدى ءوزىڭ قابىلداپ, جاۋاپكەرشىلىكتى دە ءوز موينىڭا الاسىڭ. ودان بولەك, باپكەرلەر ۇجىمىمەن, اينالاڭداعى كوپتەگەن ادامدارمەن ءتىل تابىسا جۇمىس ىستەۋىڭ كەرەك. قىسقاشا ايتقاندا, سپورتشى بولۋ مەن باپكەرلىك قىزمەتتىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي. سپورتتا ۇزاق ۋاقىت ءجۇرىپ, الەمدىك بيىك دەڭگەيدە ونەر كورسەتكەن سپورتشى كەيىن باپكەر بولعانىندا, ءوزىنىڭ بار بىلگەنىن شاكىرتىنە بەرۋگە مىندەتتى. مەنىڭشە, باپكەرلىك قىزمەتكە جۇرەگىنىڭ قالاۋىمەن كەلگەن سپورتشىدان جاقسى باپكەر شىعادى دەپ ويلايمىن.
– باپكەرلىك قىزمەتكە كەلۋىڭىزگە نە تۇرتكى بولدى؟
– بۇل سالاعا كەلۋىمە سەبەپشى بولعان ادام – ءوزىمنىڭ جەكە باپكەرىم قانات قاماي ۇلى جاقسىباەۆ.
جاسىراتىنى جوق, ۇلكەن سپورتپەن قوشتاسقاننان كەيىنگى ۋاقىتتا مەن ءۇشىن جۇمىسقا ورنالاسۋ وڭايعا تۇسپەدى. جۇمىس سۇراپ بارعان كەزدەرىمدە سول كەزدە وبلىستىڭ سپورتىن باسقارىپ وتىرعان كىسىلەر ءتۇرلى سىلتاۋ ايتىپ, سىپايى شىعارىپ سالىپ ءجۇردى. ءسويتىپ جۇرگەندە, 2005 جىلى جاتتىقتىرۋشىم قانات جاقسىباەۆ شەتەلگە باپكەرلىك قىزمەتكە كەتەتىن بولىپ, ءوزىنىڭ ورنىن ماعان ۇسىندى. باسىندا باس تارتقانىممەن, قانات اعا تاقىمداپ قويمادى. سودان ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى سپورت ينتەرناتىنا جۇمىسقا تۇرۋ باقىتى بۇيىرعان ەدى.
باپكەرىم قانات قاماي ۇلىنىڭ سول كەزدەگى ايتقان سوزدەرى ءالى ەسىمدە. «اركادي, – دەگەن بولاتىن ول كىسى, – سەن كەزىندە ەلگە تانىمال سپورتشى بولدىڭ, تاجىريبەڭ دە جەتكىلىكتى. ەندىگى سەنىڭ مىندەتىڭ – ءوز بىلگەنىڭدى ورتاعا سالىپ, بوكستى ونەر دەپ تانىعان ورەندەردى تاربيەلەۋ. ەگەر وسى ۇدەدەن شىعا بىلسەڭ – ومىردە وكىنبەيسىڭ».
– ۇلكەن سپورتتا جۇرگەن كەزىڭىزدە قانداي بوكسشىنى ۇلگى تۇتتىڭىز؟ ال باپكەرلىك قىزمەتتە كىمگە ۇقساعىڭىز كەلەدى؟
– بۇل اڭگىمە تالاي جازىلىپ, ايتىلعان دا, قازىر دە ايتامىن: مەنىڭ ۇلگى تۇتقان بوكسشىم – سەرىك قوناقباەۆ. ينتەرنەتتى اشىپ, بۇل كىسىنىڭ كەزىندەگى جەكپە-جەكتەرىن ءالى كۇنگە دەيىن دەمىمدى ىشىمە تارتىپ, قىزىعا تاماشالايمىن. قاراي بەرگىم كەلەدى, كوزىم تويمايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سەرىك اعامىز قازاقتىڭ باتىرى عوي!
ال باپكەرلىك قىزمەتتە ءوزىمنىڭ جاتتىقتىرۋشىم قانات جاقسىباەۆتى ۇلگى تۇتامىن. سول كىسىنىڭ جولىن بەرسە, مەن ومىردە ءوزىمدى باعى جانعان باپكەر رەتىندە سانار ەدىم.
وسى ورايدا قاراعاندى وبلىسىنىڭ سپورتىنا تەمىرحان ابىلاەۆ سىندى جاڭا باسشى كەلگەلى سپورتشىلار مەن باپكەرلەرگە جاقسى جاعداي جاسالىپ جاتقانىن ايتقىم كەلەدى. جەتەكشى سپورتشىلاردىڭ ستيپەندياسى مەن جاتتىقتىرۋشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسى كوتەرىلدى. ال ءبىزدىڭ ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى سپورت مەكتەپ-ينتەرناتى كوللەدجگە اينالىپ, ءورىسىن كەڭىتتى. وسى شارۋانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن باسشىمىز ەردەن ءحاليليننىڭ بىلىكتىلىگى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن اتاپ وتكەننىڭ دە ارتىقتىعى جوق دەپ ويلايمىن.
– باپكەر رەتىندەگى باستى ماقساتىڭىز قانداي؟
– ءبىر عانا ماقسات بار, ول – وليمپيادا چەمپيونىن دايارلاپ شىعارۋ. ءبىزدىڭ مەكتەپتە 60-تان استام بالا بوكسپەن اينالىسادى. مۇنىڭ بارىنەن وليمپيادا چەمپيونىن شىعارام دەۋ بوس اڭگىمە, ارينە. الايدا وسىلاردىڭ اراسىنان ءبىر-ەكەۋى سەرىك ساپيەۆ سياقتى ءوليمپتىڭ شىڭىن باعىندىرىپ جاتسا, ءبىز ءۇشىن بۇل ۇلكەن مارتەبە بولار ەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قايرات ءابىلدا,
«Egemen Qazaqstan»
قاراعاندى