الىستان ءۇزىلىپ جەتكەن قوڭىر ءۇن بىردە اياڭداپ, بىردە جىلدامداتا كوك شولاقتىڭ شابىسىنا باسادى. كونەنىڭ كۇمبىرىن قۇلاققا جەتكىزۋگە اسىققانداي دومبىرا دا قاعىسىنان جاڭىلماستان, كومەيدەن شىققان اۋەزبەن جارىسا سايىن دالانى جاڭعىرتىپ, جىرشىنىڭ كوڭىل كۇيىن ءدوپ باسۋعا اسىعاتىنداي...
«مىنگەنىم استىمداعى كوك شولاق-تى,
جالى جوق, قۇيرىعى جوق
شوپ-شولاق-تى.
اي, قىزدار, قويشىسىنباي
ولەڭىڭدى ايت,
تۇسىڭا بىزدەي قۇربىڭ كەلىپ قاپتى»...
جەتىسۋ-ارقا مەكتەبىنەن ءنار العان ءانشى تىلەۋلەس قۇرمانعاليەۆ كونەدەن جەتكەن حالىق اندەرى مەن قازاقتىڭ سال-سەرىلەرىنىڭ, جىراۋلار مۇراسىن ناقىشىنا كەلتىرە ورىنداپ جۇرگەن ءداستۇرلى انشىلەردىڭ قاتارىنان. ءبىر مەكتەپتىڭ ءان مۇراسىمەن شەكتەلىپ قالماۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويعان داۋلەسكەر ونەر يەسى «انشىگە ءان قورى اۋداي قاجەت», دەيدى. حالىق مۇراسىن ناسيحاتتاۋدا ءان تالعامايتىن, جانىنا جاقىن, جۇرەگىنىڭ قىلىن تەربەتكەن, قالاۋىنان شىققان اندەردى ورىنداۋعا ىنتىزار تىلەۋلەستىڭ ءان قورىندا جەتىسۋ, ارقا, ماڭعىستاۋ, سىر مەن باتىس مۇرالارى بار. بۇگىندە ءانشىنىڭ رەپەرتۋارى 400-دەن استام ءان-جىرمەنەن تولىققان.
«قازاق اندەرىنىڭ ءيىرىمىن, قايىرىمىن, مىڭ قۇبىلمالى داۋىستىڭ سيقىرىن كەلتىرۋدە ۇلكەن ىزدەنىس قاجەت» دەپ بىلەتىن تىلەۋلەس قۇرمانعاليەۆ ۇلتقا قىزمەت ەتۋگە, ەلىنىڭ جوعىن تۇگەندەۋگە كەز كەلگەن ونەر ادامى مۇددەلى ەكەندىگىن ايتادى. «ۇلتتىق مۇرالارىمىزدىڭ ىشىندە شاڭعا كومىلگەن دۇنيەلەر وتە كوپ. زۇلماتتى, ۇركىن بولعان جىلداردا حالقىمىزدىڭ ءان مادەنيەتىن, ونىڭ ىشىندە جەتىسۋدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى, حان ءتاڭىرىنىڭ ەتەگىندەگى ەلدىڭ جىر ايتۋ مادەنيەتىن جوعالتىپ الدىق. اسىرەسە ءان سالۋ مادەنيەتىندە تەكپەن داريتىن گەندىك داۋىستان الىستاپ كەتتىك» دەگەن پىكىرىمەن ءبولىستى. بۇگىندە جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسى مەن باتىسىنداعى اندەر ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. اۋەندىك قۇرىلىمى دا, ايتىلۋى دا باسقا. ال ءان سالۋ مادەنيەتىنىڭ تالدىقورعان وڭىرىندە وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى ءبىر بولەك.
الماتى وبلىسىنىڭ كەگەن اۋدانى شىرعاناق اۋىلىندا تۋىپ-وسكەن تىلەۋلەستىڭ بالا كۇنگى ۇستازى – اجەسى تۇرىمحان شوتىنقىزى «اجەم ءان سالعاندا اۋىلدا الدىنا شىعار جان بولماعان. ايتىسقا دا تۇسەتىن ءارى قارا ولەڭگە دە جۇيرىك بولدى. بالالىق شاعى سوناۋ قيىن-قىستاۋ جىلدارمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن اجەم م ۇلىك تاركىلەۋ, اشارشىلىق, سوعىس جىلدارىن باسىنان وتكەردى. تىلدا ەڭبەك ەتىپ, بەس جىل جىلقى باقتى. ساۋىنشى دا بولدى, ەگىنشىلىكپەن دە اينالىستى. سوندا اۋىلعا وراز جاندوسوۆ, ىدىرىس كوشكىنوۆ, عالي ورمانوۆتىڭ كەلگەنى جايىنداعى اڭگىمەلەرى, وراز جاندوسوۆ پەن اۋىلىمىزداعى التىن اپايىمىزدىڭ ايتىسقانى تۋرالى دەرەكتەر مەنىڭ ونەر جولىن تاڭداۋىمداعى العاشقى تۇسىنىك-پايىمىمدى تەرەڭدەتە تۇسسە كەرەك-ءتى. داناگوي اجەم كوكىرەگىنە تولعان قازىناسىمەن ءبولىسىپ وتىرۋدان ەش جالىققان ەمەس», دەيدى تىلەۋلەس قۇرالباي ۇلى ءوزىنىڭ حالىق اندەرىن جادىنا ءتۇيىپ وسكەندىگىنىڭ توركىنىن تۇسىندىرە كەلە. اجەسىنەن العاش قىرعىزدىڭ «جىلقىشى» ءانىن ۇيرەنىپ, ارقادان جەتكەن «باياناۋىلدى», «ەكى-اي بالا» مەن «ۋگاي-اي», «ەكەۋىڭ-اي», تاعى سول سياقتى كوپتەگەن ءاندى مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەن كەزىندە-اق شىرقاپ, كەيىننەن ۇلكەن ساحنالاردى تامساندىرىپ, بەرتىن كەلە ءوزىنىڭ ء«تاڭىرتاۋ اۋەندەرى» ءان-جىر جيناعىنا ەنگىزگەن.
جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ اتىنداعى ەسترادا-تسيرك كوللەدجىنىڭ جەتىسۋ ءان-جىر مەكتەبىندە ە.قوسبارماقوۆتان, قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ حالىق ءانى كافەدراسىندا ب.تىلەۋحاننان ءتالىم العان تىلەۋلەس قۇرمانعاليەۆ حالىق اندەرىن ارعى بەتتەن ورالعان اعايىننىڭ اراسىنان, كونەكوزدەردەن ىزدەيتىنىن ايتادى. «اتامەكەنىنەن اجىراپ, تۋعان جەردەن جىراققا كەتكەن حالىقتىڭ باسىنان وتكەن ناۋبەت جىلداردا ءان مادەنيەتىن ساقتاپ قالۋ وڭايعا سوقپادى. دەسەك تە, تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ وزىندە ءان مادەنيەتىمىزدىڭ ورنىن تولىقتىرا المادىق. مىسالى, وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنا دەيىن اتىن ەستىگەنىمىز بولماسا, كودەك اقىننىڭ ءان مۇراسىنىڭ جارىققا شىقپاعانى بەلگىلى. بازارالى مۇپتەكەەۆ نوتاعا تۇسىرگەن اندەر س.مەدەۋبەك ۇلىنىڭ قۇراستىرۋىمەن «جەتىسۋ اۋەندەرى» اتاۋىمەن 1998 جىلى جارىققا شىققان بولاتىن. وسى جيناققا كودەك اقىننىڭ ءبىر عانا ءانى ەندى. الايدا اقىن ءانى كىتاپ بەتىندە نوتا كۇيىندە قالىپ قويدى. 2000 جىلداردا كودەك اقىننىڭ «قىزدار-اي يگاۋ» ءانىن مەن ورىندادىم. وسى ءاندى ورىنداۋ ءۇشىن كوپ ىزدەنە ءجۇرىپ, جەتكىزۋشىسى قاناعات قاراشەۆپەن ەتەنە جاقىن تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. تانىستىعىمىز جالعاسىپ, ءان جاناشىرىنىڭ كوكىرەگىندە اشىلماي جاتقان قازىنانىڭ بار ەكەنىن اڭعاردىم. قاسىنا ەرە ءجۇرىپ, ىشىندەگىسىن سۋرىتپاقتاي, كىلتىن تابۋعا تىرىستىم. ناتيجەسىندە, كودەك اقىننىڭ «قوس قۇداشا», «ويلانشى ءوزىڭ», تاعى دا باسقا اندەرىن ۇيرەندىم», دەيدى ءانشى.
تىلەۋلەس قۇرالباي ۇلىنىڭ وتكەن جىلى جارىققا شىققان ء«تاڭىرتاۋ اۋەندەرى» ءان جيناعىنا ەنگەن 25-تەي حالىق اندەرى مەن حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ شىعارمالارىنىڭ قاتارىنا كودەك اقىننىڭ «قوس قۇداشا», «قايعىلى قايران حالىق» تولعاۋى, «ال داريعا», «قىزدار-اي يگاي» سياقتى ءتورت ءانى ەنگەن. سونىمەن قاتار اقىن-جىرشىلاردىڭ جىر-سارىندارى, ياعني البان اسان, قۇلايان قۇلمانبەتتىڭ, بولتىرىك اتىحان ۇلىنىڭ, شارعىن العازى ۇلىنىڭ دا اندەرى مەن تەرمە-تولعاۋلار دا كىردى. كودەك اقىننىڭ «ال داريعا» ءانىن قىتايدان كەلگەن قازاقتاردى جاعالاي ءجۇرىپ, قۇرالبەك بولسانبەك ۇلىنان ۇيرەنگەنىن ايتقان تىلەۋلەس قۇرمانعاليەۆ اتامەكەننەن ءان مۇراسىن ارقالاي كەتكەن اعايىن ارعى بەتكە وتكەندە البان, قىزاي بولىپ قاناتتاسا بىرگە وتىردى. سول جىلداردا ءانى دە ارالاس-قۇرالاس بولىپ, اسەرىنەن حالىق ءانى بولىپ كەتكەن اۆتورلىق اندەر پايدا بولعاندىعىن العا تارتادى. مىسالى, سادىقوجا موشان ۇلىنىڭ كوپ ءانى ەل اراسىنا حالىق ءانى بولىپ تارالدى. كەيىننەن ءوز يەسىن تاپتى. سادىقوجا موشان ۇلىنىڭ ءومىرى ارعى بەتتە وتكەندىكتەن ءالى دە ايتىلماعان, حالىق اراسىندا جۇرگەن اندەرى بارشىلىق, دەيدى ءانشى. ال سادىقوجانىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى حاقىندا ءداستۇرلى ءانشى رامازان ستامعازيەۆ ءوز ديسسەرتاتسياسىندا كەڭىنەن تارقاتىپ جازدى دا.
بۇگىنگى قوعامدا ەسترادا بەلەڭ الىپ تۇر. ناسيحاتتاۋدىڭ ءبىر قۇرالى رەتىندە ەستراداعا سالۋدىڭ نە دۇرىس, نە بۇرىس ەكەنى ەش قاداعالانباستان, بۇرىنعىداي كوركەمدىك كەڭەستىڭ تالقىسىنان وتپەستەن ەفيرگە شىعىپ جاتقان حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرى كوپ. وسى ورايدا تىلەۋلەس قۇرمانعاليەۆ كوپتەگەن انشىلەر ءۇنتاسپادا كەنەن ازىرباەۆتىڭ ءوز ورىنداۋىنداعى اندەرىنىڭ ساقتالعاندىعىنا نازار اۋدارماي جۇرگەندىگىنە قىنجىلىسىن ءبىلدىردى. ءۇنتاسپادان ءاندى تىڭداۋداعى باستى سەبەپتەردى اتاپ وتكەن ول بىرىنشىدەن, ءانشىنىڭ ەستۋ قابىلەتىنىڭ وتە جوعارى بولۋىمەن, ەكىنشىدەن, دومبىرا قاعىسىنداعى ەرەكشەلىكتەرگە اسا ءمان بەرۋى كەرەكتىگىمەن تۇسىندىرەدى. ويتكەنى دومبىرا سۇيەمەلىندەگى قاعىس مانەرى ءاننىڭ ىرعاقتارىنا كوپ اسەر ەتەدى. سونى اجىراتا الماعاندىقتان, ءارى زاڭدىلىقتارى ساقتالماعاندىقتان, كوپتەگەن انشىلەرىمىز قاتەلىككە بوي الدىرىپ, كەنەننىڭ ءان سالۋ مانەرىن, ونىڭ ورىنداۋشىلىق مەكتەبىن جۇتاڭ, جۇپىنى كورسەتۋدە. وسى باعىتتا كەنەن اندەرىنىڭ ىشىندە «بوزتورعاي», «كوكشولاقتى» زاماناۋي ەستراداعا سالۋشىلار كوپ كەزدەسەدى. بىراق ءدال سايات مەدەۋوۆتاي ەشكىم ۇقساتا العان جوق, دەيدى. ءانشى اتاپ وتكەندەي, بۇگىندە جەتىسۋ مەكتەبىندەگى كەنەننىڭ ءان مەكتەبى ءۇش باعىتتا – حالىق اندەرىنىڭ ناقىشىندا, اقىندىق اۋەندىك ءيىرىمنىڭ نەگىزىندە, ءۇشىنشى ارقا اندەرىنىڭ ىقپالىمەن شىققان اندەر. سول سەبەپتى دە اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ كۇردەلى ەكەنىن اڭعارامىز. كەنەننىڭ ارقا اندەرىنە جاقىن بولاتىنى بالۋان شولاقپەن جەتىسۋ جەرلەرىن ارالاي ءجۇرىپ, اندەرىن ۇيرەنۋىمەن تىعىز بايلانىستى. ون شاقتى ءانىن جازدىرۋ بارىسىندا تاڭدانىسىن بىلدىرگەن بوريس ەرزاكوۆيچكە كەنەن اتامىز «بالۋان شولاق مەنىڭ ۇستازىم بولعان, ودان ءان سالۋ ناقىشىن الدىم» دەپ جاۋاپ بەرگەنى بەلگىلى. اندەرىن ءۇنتاسپادان ۇيرەنۋ ارقىلى كەنەننىڭ ءان سالۋ ناقىشىن ء(ستيلىن) الۋعا بولادى. ال نوتادان اندەردى شىعارعاندا ءبىزدىڭ انشىلەر كەنەننىڭ ءان سالۋ ناقىشىنا قاراي بەيىمدەپ سالۋ جاعىنا ورەسى جەتپەي جاتادى.
ءان كەنىشىن ىزدەۋدە ۇنەمى ىزدەنىستە جۇرەتىن تىلەۋلەس قۇرالباي ۇلى ءوزىنىڭ ءان قورىنداعى «اق جايلانى» اۋىز ادەبيەتىنە جەتىك, ولەڭ جىردىڭ كەنىشى ءورازالى دوسبوسىنوۆتان ۇيرەنگەندىگىن ايتادى. «ەسكى اۋەندەردى كوپ بىلەتىن ءورازالى مەنى جاقىن تارتۋشى ەدى. قاتار جۇرگەن جىلداردا بىرقاتار ءان ۇيرەندىم. بۇرىن ايتىلىپ جۇرگەنىنەن, وزگەرىسكە ۇشىراپ, ورىندالۋىندا كوپتەگەن قاتەلىكتەر ورىن العان اندەردىڭ تۇپنۇسقاسىنا قاتىستى ناقتى جاۋاپتار تاپتىم. ويتكەنى وندا قازاقى ناقىش, ءان سالۋ مادەنيەتىنە ءتان وزگەشەلىكتەردى بايقادىم. «اق جايلا», «اعاجاي پورىمدى», «سارىبيدايدىڭ» كەيبىر ءيىرىم, قايىرىمدارىن ورازالىدەن الدىم», دەپ اتاپ ءوتتى.
وسى ورايدا ءداستۇرلى بەس مەكتەپتىڭ ەرەكشەلىكتەرى جايىندا ءسوز قوزعاعان ءانشى كەز كەلگەن ماسەلەنى عىلىمي تۇرعىدان قاراۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جەتىسۋ ءان مەكتەبى 90-جىلداردىڭ ىشىندە عانا مەكتەپ بولىپ اشىلىپ, وقىتىلا باستاعان بولسا, ارقا مەكتەبى سوناۋ 60-جىلداردان بەرى قاراي وقىتۋ جۇيەسىنە ەنىپ, شاكىرت دايىنداپ كەلەدى. بۇگىندە تىلەۋلەس ارقا مەكتەبىندە كلاسسيكالىق ءان سالۋ مادەنيەتىنىڭ وتە جوعارى ەكەندىگىن مويىنداۋ قاجەتتىگىن ايتادى. وقىتۋ ءۇردىسى ەرتەرەكتە جولعا قويىلعاندىقتان دا كلاسسيكالىق ارقا مەكتەبىن نەگىزگە الىپ وتىرامىز. دەسەك تە, ارقا مەن جەتىسۋ ءبىر-بىرىنە ەتەنە جاقىن. ال باتىستا مۇحيت, عاريفوللا قالىپتاستىرعان مەكتەپتەردە ءان سالۋ مادەنيەتى, ۇستانىمى مۇلدە باسقا.
شاكىرت تاربيەلەپ, كونسەرۆاتوريادا ءدارىس بەرەتىن تىلەۋلەس قۇرمانعاليەۆ ءداستۇرلى انشىلەردى دايىنداۋدا ارقانىڭ ءان سالۋ مادەنيەتىندەگى قاليدىڭ, ماناربەكتىڭ, بايعابىلدىڭ, قوسىمجاننىڭ, تاعى باسقا مەكتەبى تۇراقتى وقىتىلادى, دەپ اتاپ ءوتتى. ساحنا ءتىلى, ساحنا شەبەرلىگىنەن باستاپ, ايتىلۋى مەن جازىلۋى دا ىلەسە جۇرەدى. داۋىس قويۋ مانەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە دە توقتالا كەلە, «دانەش راقىشەۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, ماناربەك ەرجانوۆ, بايعابىل جىلقىباي ۇلىنا ەشكىم داۋىس قويىپ بەرگەن جوق. ۇلتتىق بوياۋى بار ءۇندى شىعارۋ ءۇشىن كەنەندەي, بايعابىلداي دۇلدۇلدەردى تىڭداۋ كەرەك. حالىق ءانىنىڭ ءوز ۆوكالدىق جولى بار. ول حالىقتىعىنان اجىراماۋى ءتيىس», دەگەن ويلارىمەن دە ءبولىستى.
ونىڭ ويىنشا, قازاقتىڭ قارا ولەڭىنىڭ باي قورى بار ەكەنىن قاپەرگە الۋعا ءتيىسپىز. ونىڭ ءون بويىنان عىلىمنىڭ كەز كەلگەن سالاسىنا تەرەڭدەۋگە بولادى. قانشاما سوزدەرىمىز افوريزمدەرگە اينالىپ بارادى... مىنە, وسى تۇرعىدان العاندا ءداستۇرلى ءان ونەرىن باعالاۋدا, ناسيحاتتاۋدا مۋزىكا ساباقتارىن دۇرىس جولعا قويۋ قاجەتتىگىن العا تارتقان ءانشى-تالىمگەر مەكتەپتە حالىق اندەرىنىڭ, كۇيلەرىنىڭ تاريحى مەن اڭىزدارى تەرەڭ وقىتىلىپ, تەلەديداردان ۇلتتىق مۇرالارىمىزدى ناسيحاتتايتىن ومىرشەڭ باعدارلامالار كوپ بولسا دەگەن ويلارىمەن ءبولىستى. ال حالىق اندەرىن, حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن تەرەڭدەپ بولماسا دا مەكتەپ جاسىنان وقىتۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن ءىس.
الماتى