كونگرەسستىڭ اشىلۋ بارىسىندا ءسوز سويلەگەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى-حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى ج.تۇيمەباەۆ «بۇل جيىندى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاق ءتىلى بارشانى بىرىكتىرەتىن, جاستاردى جاقىنداستىراتىن تاتۋلىق تىلىنە اينالۋعا ءتيىس» دەگەن سوزىمەن باستاعىم كەلىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىرعى جىلى حالىققا ارناعان جولداۋىندا «قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولى كۇشەيىپ, ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىن كەزەڭى كەلەدى دەپ ەسەپتەيمىن» دەي كەلە, مەملەكەتتىك ءتىل مۇنداي دارەجەگە جەتۋ ءۇشىن ءبارىمىز داڭعازا جاساماي, جۇمىلا جۇمىس جۇرگىزۋىمىز كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى. وسى تاپسىرمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا ارنالعان ۇلى دالانىڭ ۇلتارالىق ءتىلى» رەسپۋبليكالىق فورۋمىن تۇراقتى ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. نۇر-سۇلتان قالاسىندا جۇزەگە اسقان العاشقى فورۋمعا بارلىق وبلىستان قازاق ءتىلىن جاتىق بىلەتىن, كۇندەلىكتى تۇرمىستا قولدانىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسىپ جۇرگەن جۇزدەن استام دەلەگاتسيا كەلدى. ناتيجەسىندە, ۇلت وكىلدەرى جاستارىنىڭ اراسىندا قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەندەردىڭ كوپتىگىنە كوز جەتكىزدىك», دەپ اتاپ ءوتتى.
كەلەسى كەزەكتە ءسوز العان اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى م.ءازىلحانوۆ «ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ قازاقستاندىق مودەلى تۋرالى ايتقاندا تۇڭعىش پرەزيدەنت-ەلباسى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا «قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولى كۇشەيىپ, ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىن كەزەڭى كەلەدى» دەگەن بولاتىن. ء«تىلى ءبىردىڭ – تىلەگى ءبىر» دەگەن حالقىمىز. ەل بىرلىگىنىڭ نەگىزى – ءتىل بىرلىگىنەن باستاۋ الاتىنى بەلگىلى» دەپ اتاپ ءوتىپ, اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى ەلىمىزدەگى ەتنومادەني بىرلەستىكتەرمەن قاشاندا تىعىز قارىم-قاتىناستا بايلانىس ورناتۋعا مۇددەلى ەكەندىگىن جەتكىزدى. م.ءازىلحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2014 جىلدان بەرى ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جانىندا مەملەكەتتىك ءتىل مەن ءار ەتنوستىڭ ءوز انا ءتىلىن وقىتۋ كۋرستارى ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەتنوس وكىلدەرىنىڭ 81 پايىزى وقىتۋ كۋرستارىنان وتسە, 2011 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك ءتىل وقىتۋ ورتالىقتارىندا جارتى ميلليوننان استام ەل ازاماتتارى ءتىل ۇيرەنگەن.
رەسپۋبليكا وڭىرلەرىنەن كەلگەن ەتنوس وكىلدەرىنىڭ جاستارى قازاق تىلىنە دەگەن قۇرمەتىن بىلدىرە وتىرىپ, ءتىل ۇيرەنۋدەگى وزىندىك تاجىريبەلەرىنە توقتالدى. ءوزىن «ازەربايجان وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن قازاقپىن» دەپ تانىستىرعان الماتى وبلىستىق «وگني الاتاۋ» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ەميل كۋربانوۆ تالدىقورعان قالاسىنىڭ تۋماسى. «بالا كەزىمنەن قازاقشا سويلەپ, قازاقتاردىڭ ورتاسىندا وسكەندىكتەن, ءوزىمدى ازەربايجان سەزىنگەن جوقپىن. سۇراعان ادامعا ۇنەمى «قازاقپىن» دەپ جاۋاپ بەرەتىنمىن. 3 جاسىمدا قازاق بالاباقشاسىنا باردىم. جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسەردە قۇجاتتارىمدى قازاق توبىنا تاپسىردىم» دەگەن ە.كۋربانوۆ اتاسىنىڭ جەر ءجانناتى جەتىسۋعا باۋىر باسىپ, بۇگىنگى ۇرپاعىمەن قازاقستانعا قىزمەت ەتىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
ء «تىل مەڭگەرۋدە ادىستەمەلىك توپتامالاردى جيناقتاۋ كەرەك» دەگەن ۇسىنىسىن ورتاعا سالعان الماتى وبلىسى, قاراساي اۋدانى, قوشمامبەت مەكتەبىنىڭ باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى, «قازاق ءتىلى ساباعىن مەڭگەرۋدە ۇستەل ويىندارىن قولدانۋ» ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىعىن دايىنداعان ەلنارا تاشتانوۆا ءتىل توڭىرەگىندە ونلاين توپتاردىڭ قاجەتتىگىن ۇسىندى. ال اقسۋ اۋدانى قاپال اۋىلدىق وكرۋگى اكىمى اپپاراتىنىڭ باس مامانى ۆلاديمير چەپەل «مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى ءتىل ۇيرەنۋ ءۇشىن اۋىلعا جىبەرۋ كەرەك» دەگەن ۇسىنىسىمەن بولىسە كەلە, «تۋعان ەلدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن ءبىلۋ مىندەت. ال قازاق ءتىلى – ۇلى دالانىڭ ۇلتارالىق ءتىلى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. حالقىمىزدىڭ «ىنتىماقتى ەلدە باق تۇرادى» دەگەن ماقالى ۇلى ابايدىڭ «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ» ايتقانىمەن ۇشتاسىپ جاتىر» دەپ اتاپ ءوتتى.
تاراز قالاسىنان كەلگەن جۋرناليست ۆيكتوريا ترەگۋبوۆا «ابايدىڭ ولەڭىنسىز ءومىرىمدى ەلەستەتە المايمىن» دەيدى. ء«وزىمدى ۇدايى «ورىستىڭ قازاق قىزىمىن» دەپ تانىستىرامىن. قازاق اۋىلىندا ءوسىپ, قازاق مەكتەبىن بىتىرگەندىكتەن, مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك بىلەمىن. انا ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋدا اسسامبلەيا مۇشەلەرى بولىپ قازاق ءتىلى ارقىلى جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدى كورسەتكەندە ءتىل ۇيرەنۋشىلەردىڭ قاتارى كوبەيەدى» دەپ سەنىم ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار تاراز قالاسىنداعى №34 ورتا مەكتەپتىڭ ديرەكتورى دينارا نۇراليەۆا, «كاسپي» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, «كۋياب» ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ مۇشەسى زۋلفيا تايپوۆا, الماتى وبلىستىق «تۋعان ءتىل» تاتار-مادەني ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, «جاڭعىرۋ جولى» رەسپۋبليكالىق جاستار قوزعالىسى ايماقتىق شتابىنىڭ توراعاسى رۋفينا ۋسانوۆا, تۇركىستان وبلىسى, كورەي ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ مۇشەسى سابينا پاك, ىلە اۋدانى, №18 قاراوي ورتا مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى ۆالەنتينا تاليۋس, ءوزىن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قىزىمىن دەپ تانىستىرعان سۆەتلانا كريۋگەر, «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانىنداعى نۇر-سۇلتان قالالىق «جاڭعىرۋ جولى» رجق شتابى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى نارگيزام ماحمۋدوۆا, تاعى باسقالار ءتىل ۇيرەنۋدەگى ءادىس-تاسىلدەرىن ورتاعا سالدى.
جاس دەلەگاتتاردىڭ جۇرەكجاردى پىكىرلەرىنە ريزاشىلىقتارىن بىلدىرگەن جازۋشى, س.ەلۋباي, «قازاق ءۇنى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ق.يسا, «الماتى» تەلەارناسىنىڭ باس ديرەكتورى ن.جالاۋقىزى, تاعى باسقالار مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ, ءتىل مارتەبەسىن ارتتىرۋ جولدارى تۋرالى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.
كونگرەسس قاتىسۋشىلارى ارنايى ۇندەۋ قابىلداپ, قازاق زيالىلارىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ناسيحاتتاۋ جونىندەگى قىزمەتىن ىلگەرىلەتۋگە, ونىڭ وسى باعىتتاعى جوبالارىن – «دانالىق الىپپەسى» جانە «اباي» ينتەراكتيۆتى كەشەندەرىن ەنگىزۋگە, «قازاقتانۋ» جانە «مىڭ بالا» رەسپۋبليكالىق مادەني-اعارتۋ جوباسى, «مامىلە» قازاق ءتىلى كلۋبتارى جانە تاعى باسقا جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا اتسالىسىپ, قولداۋ كورسەتۋگە شاقىردى.
الماتى