قازاق حالقى تولەرانتتىلىعىنىڭ تاريحي قىرلارى جانە وسكەلەڭ ۇرپاققا ەلىمىزدەگى ەتنوسارالىق قاتىناستار ۇلگىسىندە پاتريوتتىق, ادامگەرشىلىك تاربيە بەرۋ ماسەلەلەرى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى «قازاقستانداعى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتى: تاريحى مەن بۇگىنى» تاقىرىبىندا بىرلەسىپ وتكىزگەن دوڭگەلەك ۇستەلگە ارقاۋ بولدى.
سونىمەن بىرگە «قازاقستان حالقى» ينتەراكتيۆتى عىلىمي تاريحي كارتاسى جۇمىسىنىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىن كورسەتۋ, ەتنوستار تاريحىن, تاريحناماسىن, ومىرلىك مادەني جانە رۋحاني قۇندىلىقتارىن زەردەلەۋ ماسەلەلەرى دە عالىمدار نازارىنان تىس قالمادى.
«بۇگىندە قازاقستاندا الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ جوعارى باعاسىن الىپ وتىرعان ەتنوسارالىق كەلىسىمنىڭ وزىندىك مودەلى ورنىقتى. تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, ەتنوستاردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى, مادەنيەتى ءبىر-بىرىمەن تاتۋ-ءتاتتى تۇرۋىنا, ءتيىمدى بايلانىستار ورناتۋىنا ىقپال ەتىپ, دوستىق پەن رۋحاني جاقىندىعىنا ۇلاسىپ وتىر. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى جانە ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى اياسىندا «قازاقستان حالقى» ينتەراكتيۆتى عىلىمي تاريحي كارتاسىن اناليتيكالىق زەرتتەۋ, وزەكتەندىرۋ جانە اقپاراتتىق قولداۋ» زەرتتەۋ جوباسى جۇزەگە اسۋدا», دەدى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى زيابەك قابىلدينوۆ.
ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي 2017 جىلى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى, گەوگرافيا ينستيتۋتى مەن اقپاراتتىق جانە ەسەپتەۋىش تەحنولوگيالار ينستيتۋتى دەرەكتەردى جۇيەلەۋ جانە جىكتەۋ نەگىزىندە ۆيزۋالداۋ جانە بەينەلەۋ ارقىلى ەجەلگى داۋىردەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن 16 تاريحي كارتانىڭ ءۇش تىلدە IT فورماتىن تۇزگەن بولاتىن. وندا 53 ەتنوستىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى جونىندەگى مالىمەتتەر بازاسى جاسالىپ, قحا پلاتفورماسىنىڭ سايتىندا جاريالانعان-دى. ەلەكتروندى كارتا جىل سايىن جاڭا اقپاراتپەن تولىعىپ وتىرادى.
ينتەراكتيۆتى قازاقستان حالقى كارتاسىن جاساۋ جوسپارلى تۇردە ىسكە استى. ءىرى ەتنوستاردان كەيىن از ساندى ەتنوستار دا مۇقيات زەرتتەلدى. سونىڭ ارقاسىندا ەلدەگى ەتنوستىق احۋالدى ناقتى كورسەتۋگە قابىلەتتى اقپاراتتىق بازا جاساقتالدى. «قازاقستان حالقى» ينتەراكتيۆتى عىلىمي تاريحي كارتاسىنىڭ رەسپۋبليكا بويىنشا 50-دەن استام تانىستىرىلىمىن وتكىزىپ, كوپتەگەن ارحيۆتىك دەرەكتەر جيناقتالىپ, بارلىق وڭىرلەردىڭ ەتنومادەني بىرلەستىكتەر وكىلدەرىمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلدى. تالدامالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ عالىمداردىڭ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانە ەتنومادەني بىرلەستىكتەر وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن جالعاسۋدا.
ءسوز بولىپ وتىرعان دوڭگەلەك ۇستەلدە ينستيتۋتتىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ورازگۇل مۇحاتوۆا «قازاقستانداعى ليتۆالىقتاردىڭ رۋحاني الەمى» بايانداماسىندا كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەنىڭ تالكەگىنە ءتۇسىپ, قازاق جەرىنە قونىس اۋدارعان ليتۆالىقتاردىڭ ومىرىنە توقتالدى.
حح عاسىردىڭ 40-جىلدارىنان باستاپ قازاقستانعا قونىس اۋدارعان ليتۆالىقتار كوپتەگەن ۇلت وكىلدەرى تۇراتىن قازاقستاننىڭ تۇرعىلىقتى ەتنوستىق توبىنا جاتادى. قازىرگى ۋاقىتتا ليتۆالىق ۇلت وكىلدەرىنىڭ جانە ليتۆانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىنىڭ كومەگىمەن مادەني ورتالىق تىركەلگەن. رۋحاني جاڭعىرۋعا باعىتتالعان يگى باستاماعا قازاقستان مەن ليتۆا اراسىنداعى تىعىز ەكونوميكالىق, مادەني, رۋحاني, ەلشىلىك قاتىناستارى مۇرىندىق بولۋدا. «LITUANICA» قاۋىمداستىعى ليتۆالىقتاردىڭ شاعىن رۋحاني الەمى ىسپەتتەس. ەڭ باستىسى, ليتۆالىقتار قازاقستانداعى بىرەگەيلىك پەن بىرلىكتى, قوعامدىق كەلىسىمدى ساقتاپ, نىعايتۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى. ليتۆالىقتار ءۇشىن تۋعان جەر, قاسيەتتى مەكەن – قازاقستان. ولاردىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە وزدەرىنە كومەك قولىن سوزعان قازاق حالقىنا ايتار العىسى شەكسىز.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وكىلدەرى, قوعام قايراتكەرلەرى, ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىمەن قاتار القالى جيىندا ادىگەي رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى نالمەس شوۆگەنوۆا, اقتوبە وبلىسىنداعى «شاتلىق» تاتار جانە باشقۇرت ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ وكىلى ەلۆيرا حابيبۋللينا, الماتى قالاسىنداعى «يرنىحاس» وسەتين مادەني اعارتۋ ورتالىعىنىڭ وكىلى كازبەك مامسۋروۆ, تاعى باسقالار ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىردى.
مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان بۇل جوبانىڭ قولدانبالى سيپاتى كۇشتى. كوپ ساندى, از ساندى حالىق بولسىن, دامۋدى, ءوسىپ-وركەندەۋدى قالايدى. مىسالى, «بۋريات جانە قازاق حالىقتارىنىڭ زاماناۋي مادەني بايلانىستارى» تاقىرىبىنا بايانداما جاساعان ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت سالتانات اسانوۆا قازاقستانداعى از ساندى ەتنوستاردىڭ ءبىرى بۋرياتتار تاريحىنا توقتالدى. رەسپۋبليكادا تۇراتىن باسقا دا كوپتەگەن حالىقتارعا قاراعاندا بۋرياتتاردىڭ كەلۋى قانداي دا ءبىر ساياسي اكتسيالارعا قاتىستى ەمەس. ولار ءوز ەرىكتەرىمەن قونىس اۋدارعان. قازاق جانە بۋريات حالىقتارىنىڭ مادەني بايلانىستارى XXI عاسىردىڭ باسىندا جاڭا سەرپىنگە يە بولدى. بۋرياتيادان كەلگەن ەكى كورنەكتى سۋرەتشى داشي نادماكوۆ پەن زوريكتو دوردجيەۆتىڭ شىعارماشىلىعى قازاقستاندا كەڭىنەن تانىمال. ەكى شەبەر دە حالىقارالىق دارەجەدە مويىندالعان. بۇگىنگى تاڭدا ول ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇلكەن ءمۇسىن بولىپ تابىلاتىن داشي نادماكوۆتىڭ «جەر-انا» مۇسىندىك ەسكەرتكىشى 2008 جىلى ەلوردادا بوي كوتەردى. ال زوريكتو دوردجيەۆتىڭ جەكە كورمەسى قازاقستاننىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالىپ, ءا. قاستەەۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر مۇراجايىندا ءوتتى. وندا بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ءارتۇرلى مانەرىندە ورىندالعان 50-دەن استام جۇمىسى كورسەتىلدى.
ال «قازاقستان ايماقتارىنداعى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتى» ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور التىن ۋالتاەۆانىڭ بايانداماسىنا نەگىز بولدى. بۇگىندە ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ اقپاراتتىق-ەسەپتەۋ ورتالىعىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا رەسپۋبليكادا 130-عا جۋىق ەتنوس وكىلدەرى تۇرادى. بيىلعى جىلى ينستيتۋت عالىمدارى تاراپىنان سانى جاعىنان از موڭعول, تىۆا, ادىگەي, بۋريات, ليتۆا, ەستون, التاي سياقتى 7 ەتنوستىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى زەرتتەلىپ, كارتا تىڭ اقپاراتتارمەن تولىقتى. ينستيتۋت عالىمدارى ماتەريالداردى جيناۋ ماقساتىندا پاۆلودار, اتىراۋ, اقتوبە جانە ورال ارحيۆتەرى مەن كىتاپحانالارىنا ارحەوگرافيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى.
دوڭگەلەك ۇستەل جۇمىسى اياسىندا الماتى قالاسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ حاتشىلىعى, ەتنومادەني بىرلەستىكتەر وكىلدەرى كارتا بويىنشا جۇمىس قورىتىندىسىن جاساپ, پوليەتنوستىق مەملەكەتتى ودان ءارى نىعايتۋدا اتقارىلاتىن جۇمىستىڭ الداعى باعىتتارىن بەلگىلەدى. بايانداماشىلار ءتۇرلى دەرەكتى ماتەريالداردى پايدالانا وتىرىپ, قازاق ۇلتىنىڭ مەملەكەت قۇراۋشى ميسسياسى نەگىزىندە قازاقستانداعى كوپتەگەن ەتنوستاردىڭ پايدا بولۋى مەن ءومىر ءسۇرۋ تاريحىنا قاتىستى قىزىقتى مالىمەتتەردى ۇسىندى. ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ «قازاقستان حالقى» ينتەراكتيۆتى كارتاسىنا قاتىستى زەرتتەۋلەرى قازاقستانداعى ەتنوسارالىق قايشىلىقتاردىڭ التىن الۋعا, قوعامداعى حالىقتار تاتۋلىعىن نىعايتۋعا ۇلەس قوسادى دەگەن سەنىم زور.
الماتى