قۇتقارۋشىلار قىزمەتى زاماناۋي باعىتتا دامىپ كەلەدى - سەرىك اۋباكىروۆ

– سەرىك عابدول ۇلى, كەز كەلگەن اپاتتىڭ الدىن الۋدا, شۇعىل كومەك كورسەتۋدە قۇرىلىم ماماندارمەن, زاماناۋي تەحنيكامەن تولىققاندى جاراقتالعان با؟

– توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جانە بولدىرماۋ, ءورت قاۋىپسىزدىگى مەن ازاماتتىق قورعانىستى قامتاماسىز ەتۋ, زارداپ شەككەندەرگە شۇعىل مەديتسينالىق جانە پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ دەپارتامەنتتىڭ نەگىزگى جۇمىسى. مۇنىمەن قوسا ازاماتتىق قورعاۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋ, قالاداعى ازاماتتىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ءورت قاۋىپسىزدىگى جانە ازاماتتىق قورعانىس سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋ (تەكسەرۋ), ءورتتىڭ الدىن الۋ جانە ءسوندىرۋ دە مەكەمەنىڭ نەگىزگى مىندەتى. بۇگىندە دەپارتامەنت ءورت سوندىرۋشىلەردى, سۇڭگۋىرلەردى, الپينيستەردى, كينولوگتار مەن اپاتتار مەديتسيناسى, سەلدەن قورعاۋ بويىنشا مامانداردى, ازاماتتىق قورعانىس اسكەري قىزمەتكەرلەرىن بىرىكتىرىپ وتىر ءارى ءوز اۆياتسياسى بار. توتەنشە جاعدايدا قالا پوليتسياسى, ۇلتتىق ۇلان, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى, كوممۋنالدىق جانە قالانىڭ اۆاريالىق قىزمەتىمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەيدى.  وسى ورايدا الماتى ءبىزدىڭ كۇشىمىزبەن كوممۋنالدىق "109- قۇتقارۋ قىزمەتى" قۇرىلعان جالعىز قالا ەكەنىن ايتا كەتكىم كەلەدى.

– ءورت قاۋىپسىزدىگى تۋىنداعاندا قانداي قۇرالىلعىلار پايدالانىلادى؟ الماتى گارنيزونىندا زاماناۋي تۇرعىدان تەحنيكامەن جاراقتالعان با؟

– اتاپ وتەتىن باستى ماسەلە,  الماتىداعى توتەنشە جاعدايلاردىڭ 98 پايىزى ءورت سالدارىنان تۋىنداپ جاتادى. قالادا جىلىنا ورتا ەسەپپەن 600-گە دەيىن ءورت شىعادى. سالدارىنان ادام ءولىمى ورىن الىپ, جەكەلەگەن م ۇلىكتەر مەن قۇرىلىستار قيراپ جاتادى. ءورت ءسوندىرۋ قىزمەتىنىڭ الماتى گارنيزونى ەلىمىزدەگى ەڭ وزىق مەكەمە دەسەم ارتىق ەمەس. جابدىقتاۋ جانە دايىندىق تۇرعىسىنان گارنيزون ءبىر ۋاقىتتا ەكى نەمەسە ودان دا كوپ ءورت سوندىرە الادى. كەز كەلگەن ءىرى مەگاپوليس ارحيتەكتۋرالىق جاعىنان كۇردەلى قۇرىلىمدارمەن, ادامدار ءشوپ شوعىرلانعان بيىك عيماراتتارى, جولداعى كەپتەلىستەرىمەن ەرەكشەلەنەدى. وسى وراي حالىقارالىق تاجىريبەنى, زاماناۋي جەتىستىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, ءتيىستى مينيسترلىككە جانە قالا اكىمدىگىنە تەحنيكامەن جاراقتاندىرۋ بويىنشا ۇسىنىستار ەنگىزەمىز. گارنيزوندا كەز كەلگەن عيماراتتىڭ 30-قاباتىنان زارداپ شەككەندەردى قۇتقارا الاتىن (91 م) ەلىمىزدەگى ەڭ بيىك كوتەرگىش, بارلىق اۋداندارىنداعى ءورت ءسوندىرۋ بولىمشەلەرىندە جۇمىس بيىكتىگى كەمىندە 32 مەتر (10 قابات) بولاتىن اۆتوباسپالداقتارمەن قامتىلعان.  الماتىنىڭ شەت اۋداندارىنداعى سۋ تاپشىلىعى بار. سوندىقتان دا سىيىمدىلىعى 30 توننا اۆتوتسيستەرنا "جىلجىمالى رەزەرۆۋار" جۇمىس ىستەيدى. سۋ بۇركەتىن نەمەسە ۇساق ديسپەرستى كولىك قۇرالدارى دا بار. كەي جاعدايلاردا قالا كوشەلەرىنىڭ تارلىعى شۇعىل قىزمەتكە كەدەرگى بولىپ جاتادى. سوندىقتان دا الماتى  موتوتسيكلدى ءورت ءسوندىرۋ ەكيپاجى ەنگىزىلگەن ەلىمىزدەگى العاشقى قالا بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ ازىرگە 6-ۋى جۇمىستار قولدانىستا. ءۇش جىلدا موتوەكيپاج قۇتقارۋشىلارى 328 باعىتقا شىعىپ, 6 ادامنىڭ ومىرىنە اراشا ءتۇستى.  سونىمەن بىرگە گارنيزون بالشىق سورعىلارىمەن جابدىقتالۋدا. گارنيزون ماماندارى كوپفۋنكتسيونالدى ءورت ءسوندىرۋ كولىكتەرىمەن جابدىقتاۋ كۋرسىنان ءوتىپ جاتىرمىز. مىسالى, گارنيزوندا ەكى اۆتوكولىك بار, ولار ءورتتى سوندىرۋمەن قاتار, جىلۋ جۇيەسىندە اپات بولعان جاعدايدا, كوممۋنالدىق بريگادالار ءورتتى سوندىرگەن ۋاقىتتا ورتاشا كوپ پاتەرلى ورتاشا ەكى ءۇيدى ءوزىنىڭ جىلۋ جۇيەسىنە اۋىستىرىپ, بالاباقشاعا نەمەسە شاعىن مەكتەپكە ۋاقىتشا ەلەكتر قۋاتىن بەرە الادى. قالامىزدا كۇن سايىن دايىن كۇيىندە تىك جانە كولدەنەڭ ءسوندىرۋ جۇيەلەرىمەن جابدىقتالعان 3-تەن 5-كە دەيىن اسكەري كەزەكشىلىكتەگى تىكۇشاقتار بار. سوڭعى بەس جىل ىشىندە گارنيزون 60-تان استام ءورت ءسوندىرۋ جانە ارنايى اۆاريالىق-قۇتقارۋ تەحنيكالارىمەن تولىقتىرىلدى.

– گەوگرافيالىق جاعدايىنا بايلانىستى قالادا جەر سىلكىنىسى مەن سەل قاتەرىنىڭ قاۋپى جوعارى. قاۋىپسىزدىك بولىمشەلەرى سەلگە قارسى تۇرۋعا دايىن با؟

– الماتى ءۇشىن سەيسميكالىق قاۋىپ پەن سەل ءجۇرۋ قاتەرىنىڭ بولۋى  تاۋلى اۋماقتا ورنالاسقاندىعىمەن بايلانىستى. كۇشتى جەر سىلكىنىسى الماتىدان جوعارى ءتورت شاتقالدىڭ جوعارعى اعىسىندا ورنالاسقان مورەنا كولدەرىنىڭ تۋىنداۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ تاۋلاردا وسىنداي 47 كول بار, ونىڭ 7-ءۋى "قازسەلدەنقورعاۋ" مەكەمەسىنىڭ مۇقيات قاداعالاۋىندا. بۇل بولىمشەنىڭ ماماندارى جىل سايىن سۋدىڭ تولىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋىن باقىلايدى. درەناجدى ارنالار تازارتىلىپ, تەرەڭدەتە جانە كەڭەيتىلەدى. جاز بويى ەرىپ اعىپ جاتقان قاردىڭ مولشەرىن قاداعالاپ, اعىن سۋدىڭ ءتۇسۋ قارقىندىلىعىن دا باقىلايدى. مىسالى, بيىلعى جىلدىڭ جاز ايىنىڭ باسىندا بارلىق 7 كولدىڭ جالپى كولەمى 1,2 ميلليون تەكشە مەتر سۋدى قۇراسا, 5 ميلليون تەكشە مەتردەن استامى توگىلدى. ەگەر مۇزدىقتاردىڭ ەرۋىنەن بولاتىن سالالار بولماسا, بارلىق كولدەردى 5 رەت قۇرعاتۋعا بولاتىن ەدى. بۇگىندە ماۋسىمدىق جۇمىستارمەن قاتار, الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن سەل قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرى جۇيەلى تۇردە شەشىلۋدە. "ايۋساي" مەن "اقساي" شاتقالدارىندا سەلدەن قورعايتىن سەل جۇرەتىن بوگەتتەر تۇرعىزۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, اقساي شاتقالىندا ەشقاشان بوگەت بولعان ەمەس, سەل قاۋپى قالانىڭ ناۋرىزباي, اۋەزوۆ جانە الاتاۋ اۋداندارىنىڭ ەداۋىر بولىگىن قامتۋى مۇمكىن. دەپارتامەنت ءۇش جىل بويى ۇلكەن جانە كىشى الماتى, قارعالى جانە اقساي وزەندەرىنىڭ باسسەيندەرىندە سەل قاۋپىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان مونيتورينگىن جۇزەگە اسىرادى. الدىمەن گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي الەۋەتىنە سۇيەنە وتىرىپ, باقىلاۋلار جۇرگىزۋگە ارنالعان پارامەترلەر مەن اسپاپتار (ادىستەر) انىقتالعان جانە عىلىمي نەگىزدەلگەن, ستانسانىڭ ورنالاسقان جەرلەرى, ولشەۋ كەزەڭى مەن جيىلىگى تەكسەرىلگەن ءادىس جاسالدى. جوبالىق بولىگى جاسالىپ, ءبىرىنشى كەزەڭدە بىلتىر جانە اعىمداعى جىلى 31 باقىلاۋ بەكەتتەرىنىڭ 10-ى پايدالانۋعا بەرىلدى. وتكەن جىلدىڭ تامىزىندا قارعالى شاتقالىنداعى № 1 كول بەكەتىنىڭ باقىلاۋشىسى سۋدا ەرنەۋىندەگى وزگەرىستى تاڭعى ساعات 6-لاردا بايقاعان. كول 7 مەترگە دەيىن تومەندەگەن. بۇل سۋدىڭ قىسىممەن توپىراقتى بۇزىپ, ەرنەۋىنەن اساتىنىن بىلدىرەدى. مۇنداي اعىندار جول بويىندا تاستار مەن اعاشتاردى اعىزا وتىرىپ جيناپ كۇش الىپ, كولەمى 10-20 ەسەگە دەيىن ۇلعايادى. وسى كەزدەن باستاپ سەل 1-1,5 ساعاتتا ەلدى مەكەنگە جەتۋى بولجانادى.

– تسيفرلاندىرۋ كەزەڭى قالاداعى بارلىق جۇيەلەردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرۋدە. بۇرىندارى ساعاتتاپ كۇتەتىن اقپاراتتاردى شۇعىل الۋعا بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە قۇتقارۋشىلار قىزمەتىن دە جەڭىلدەتكەن بولار.

– ارينە. بۇگىندە باقىلاۋ جۇيەسى اۆتوماتتى رەجىمدە ونلاين باقىلاۋ جاسايدى. ءاربىر پارامەتر جازىلىپ, مالىمەتتەر بازاسىنا ەنگىزىلەدى, بۇل بولاشاقتا قاۋىپتى جاعدايلاردى بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وقيعا بولعان كەزدە, جۇيە "قازسەلدەنقورعاۋ" مەن تج دەپارتامەنتىنىڭ ديسپەتچەرلىك بولىمىندەگى ادامعا سيگنال بەرەدى جانە ەسكەرتۋ سيرەنالارىن قوسۋ تۋرالى ءوتىنىش جاسايدى. ەگەر ارنايى باعدارلانى "اقىلدى قالا" جۇيەسىنە قوسساق, سۋ باسۋى مۇمكىن جەرلەردە ەلەكتر قۋاتى مەن گازدى اۆتوماتتى تۇردە وشىرۋگە بولادى. سەيسمولوگيا ينستيتۋتىمەن بىرگە جەر سىلكىنىسى تۋرالى الدىن الا ەسكەرتۋ جۇيەسىن قۇرۋدىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسىن ازىرلەۋگە كىرىستى. جەر سىلكىنىسىن بولجاۋ مۇمكىن ەمەس. الماتىدا جىلىنا ەپيتسەنترى 500 شاقىرىمعا جەتەتىن 200-دەي جەر سىلكىنىستەرى بولىپ تۇرادى. ەپيتسەنتردەن شىققان ءاربىر تولقىن 8 سەكۋندتا 100 شاقىرىمدى قامتيدى دەپ ەسەپتەسەك, سەيسميكالىق داتچيكتەردى قالانىڭ اينالاسىنا دۇرىس ورنالاستىرۋ ارقىلى جەر دۇمپۋلەرىن جازىپ, بىرنەشە ونداعان سەكۋند ىشىندە ولاردىڭ جاقىنداعانىن ەسكەرتەدى. مۇنى اۆتوماتتى رەجىمدە "دارمەن" ءموبيلدى قوسىمشاسى ارقىلى جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. شارتتى تۇردە الساق, سمارتفون ارقىلى 30 سەكۋند ىشىندە 5 باللدىق جەر سىلكىنىسى بولاتىنى تۋرالى حابارلاما الادى. "اقىلدى قالا" جۇيەسىنىڭ ينتەگراتسيالانۋى مەتروداعى پويىزداردى بىرنەشە سەكۋند ىشىندە توقتاتىپ, قاۋپىن ازايتۋعا بولادى. سونىمەن قاتار گازبەن جابدىقتاۋدى ءوشىرىپ, ۇيىندىلەر اراسىنداعى ءىرى ورتتەن ساقتانۋعا بولادى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.