ادەبيەتتە ءوزىن «ۇلكەن ادامعا» بالامايتىن, ماقتاۋ-ماداق, جاعىمپازدىق سىندى «شىعارماشىلىق» عادەتتەردەن ادا جازۋشىلاردى كەزدەستىرۋ وتە قيىن. قازاق پروزاسىنا «اسپانقورا», «شال مەن جىلقى», «قۇرالايدىڭ سالقىنى» سىندى كلاسسيكالىق شىعارمالاردى سىيلاعان جازۋشى جۇماباي شاشتاي ۇلى – سول ساپتاعى ازداعان قالامگەردىڭ ءبىرى. ومىردە دە, جازۋدا دا تىم شىنايى قالامگەرمەن جاتتاندى سۇراقتارىمىزدى جيىپ, ادەبي ءومىردىڭ سوقپاعى مەن سۇرلەۋى ءھام ازىن-اۋلاق باقىتى جونىندە شىن سويلەسۋگە نيەتتەندىك.
– ادەبيەتكە كەلۋ جولىن ولەڭمەن باستاعان كورىنەسىز. ولەڭ ولكەسىنەن قاراسوزگە اۋىسۋىڭىزدىڭ سەبەبى نە دەپ ويلايسىز؟
– ولەڭنىڭ جۇرەكتەگى ءبىر-ەكى اۋىز قورى تاۋسىلعانشا جەلىگىنىڭ باسىلۋى قيىن ەكەن. اۋداندىق گازەتكە باسىلا باستاعاندا نە اكەم, نە شەشەم «مىنا جازعان ولەڭ جازىپ, ەلدىڭ نازارىنا ءتۇسىپ ءجۇر-اۋ» دەپ زەر سالىپ قاراعان ەمەس. قاعازعا ونە بويى شۇقشيىپ وتىراتىنىمدى جاقتىرماعان شەشەم بىردە: ء«الىن بىلمەگەن الەك» دەپ قويىپ قالعاندا جۇرەككە سالماق تۇسىرەتىن اۋىر ءسوز ەكەنىن ءتۇسىندىم, «ارباعا تاڭىلىپ سابالسا دا, ارسالاڭداپ ارسىزدىققا باسقاننان» ساۋ ەمەس شىعارمىن, ءسىرادا. ۇزدىكسىز جولداعان جازعان-سىزعانىڭنىڭ اۋداندىق گازەتتەن باسقا ەش جەرگە جاراماسا دا, سونىڭ ءوزى ادامعا اجەپتاۋىر دەم بەرەتىنىن جەتە ويلاعان جوق شىعارمىن. «لەنينشىل جاستا» جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ تىلدەي ءبىر جولاق قاعازعا جازعان جاۋاپ حاتىندا: «سىزدە قابىلەت بار, بىراق ءالى كوپ ىزدەنە ءتۇسۋ كەرەك» دەگەن ءسوزى قولتىعىمنان دەم بۇركىپ, ءبىراز ۋاقىت جەلپىنتكەنگە جاراپ ەدى.
جايلاۋدان قىستاۋعا قاراي قوي ايداپ بارا جاتىپ جول-جونەكەي كەزىككەن ۇيگە اكەم ەكەۋمىز شاي ءىشۋ ءۇشىن بۇرىلعانبىز. شاڭىراق يەسى اكەمدى تاني ما, ەمەن-جارقىن امانداسقان سوڭ ماعان ۇزاقتاۋ ءۇڭىلىپ بارىپ: «سەن ولەڭ جازاتىن بالا ەمەسسىڭ بە؟» دەدى. ء«يا», دەپ جاۋاپ قاتقانىما: «سوڭعى كەزدە كورىنبەي بارا جاتسىڭ با, قالاي ءوزى؟» دەگەنىنە: «كورىنبەيسىڭ گازەت پەن جۋرنالداردان» بەتەر اسەرلەنگەنىم سونشا, تولقىنىسىمدى باسا الماي داعدارىپ قالدىم. سوندا «مۇنىڭ ءالى كەلمەي قالعان سىڭايلى عوي», دەدى اكەم كۇتپەگەن جەردەن. وسى ءسوز ويىما تۇسسە ءبىتتى اكە بالاعا سىنشى دەگەننىڭ راستىعىنان بۇرىن رۋحاني نازىكتىكپەن تورەلىك جاساعانىنا ءالى كۇنگە دەيىن تاڭمىن. شىنىندا دا ىشكى جان دۇنيەنىڭ قۇلشىنىس ەكپىنىنىڭ قۇيىلىسى ازايىپ, سولعىن تارتىپ بارا جاتقانىن ءوزىم دە سەزەتىنمىن.
ولەڭدى تاستاپ, پروزاعا اۋىسۋدىڭ جانتالاسىندا ءوزىمشىل كەمباعالداۋ سەزىم قاباتتاستى. «ولەڭدى تاستاعان ادامنىڭ پروزادا نەسى بار ەكەن دەپ كۇلەتىن بولدى-اۋ» دەپ قۋىستانۋدىڭ ءوزى بالاڭدىق شىعار. سويتسە دە سەنىڭ ولەڭىڭنىڭ قۇنى اسپانداپ, جىرسۇيەر قاۋىمنىڭ جۇرەگىن تەربەپ تۇرماعان سوڭ نامىستانۋدىڭ ءوزى جوسىقسىز ەكەن عوي.
– كوپ جىلداردى اراعا سالىپ بارىپ «قىزىل قاردى» قايتا جازعان ەكەنسىز, ەستۋىمىزشە. ديناميكاسى جاقسى, بىراق ءا دەگەننەن «جولى بولماعان» بۇل شىعارماعا ورالۋدىڭ قاجەتى بار ما ەدى؟
– دوس ءارى باۋىر رافات دەگەن ادەبيەتشىنىڭ ماقسۇت دەگەن بىرگە وقىعان جىگىتى كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى حابارلاسىپ: «جۇمەكە, «قىزىل قاردى» نەگە ۇلعايتپايسىز؟ رافات تولىق كورىنۋ كەرەك قوي دەپ ويلايمىن», دەپ بازىناعا ۇقساس ۇسىنىسىن ايتىپ قالدى. وتىز جاسىنان ماشينا مىنگەن رافات ومىرگە يكەمدى كورىنەتىن. الدىمىزعا مىڭعىرتىپ مال ايداساق تا, بىزدە كولىك دەگەن اتىمەن بولعان جوق. ەسكىلىكتى سالت بويىنشا ءومىر سۇرگەن اكەم ءبارىمىزدى اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇمىرىعىندا ۇستايتىن. قىستاۋ مەن جايلاۋداعى مالىنىڭ جۇمىسىنا رافات اپاراتىن, اراقاشىقتىعى ەكى ءجۇز, ءۇش ءجۇز شاقىرىمنان كەم ەمەس. جازۋىما دا شاراپاتى كوپ ءتيىپ, كەمشىلىكتەردى كوزىمدى باقىرايتىپ قويىپ بۇكپەسىز ايتىپ سالاتىن. بىراق «قىزىل قاردا» ءوزىنىڭ پروتوتيپ ەكەنىن بىلسە دە, ول تۋراسىندا ءبىراۋىز ءتىس جارىپ, ءتىل قاتقان ەمەس.
ونىڭ ومىردەگى ورنى اسا قىمبات كورىندى مە, كۋرستاس دوسىنىڭ قولقاسى سەبەپكەر بولدى ما, ايتەۋىر قولىما قالام العىزعان ەدى. ونى ەشكىمگە ايتپاي-اق قويايىن, ءومىر بارىسى كورسەتەر دەپ ىشتەي ۇيعارىم جاساعانمىن. بىردە نۇر-سۇلتان قالاسىندا دارحان قىدىرالىگە جولىعىپ, اينالىسىپ جۇرگەن شارۋامدى ايتتىم دا, سونىڭ جارىق كورۋىنە رەتى كەلسە, باسپا باسشىلارىمەن سويلەسىپ بەرۋىن ءوتىندىم. «70 جاسقا تولۋىڭىزدىڭ قۇرمەتىنە مەن شىعارىپ بەرەيىن», دەگەن ەدى سول كەزدە. قازىر باسىلىپ باسپادان شىعىپ جاتقان كورىنەدى. ەندى 16 قازان كۇنى الماتى قالاسىندا «قىزىل قاردىڭ» كىشىگىرىم تۇساۋكەسەرىن وتكىزبەكشى. باستىسى, ەڭ العاشقى قولتاڭبام «قىزىل قار» ءبىراز جاپا شەگىپ بارىپ ەندى جەتپىسكە كەلگەندە رومانعا اينالىپ, كىتاپ بولىپ باسىلىپ جاتقانىنىڭ ءوزىم ايتىپ جەتكىزە المايتىن ومىرلىك ءمانى بارداي كورىنەدى.
– ءسىزدىڭ ءداۋىردىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ادىلدىگى بولعان دا سياقتى. قازىر باسپادان نەشە ءتۇرلى كىتاپ شىعىپ جاتسا دا ءبارىبىر. كوركەمدىكتەن مۇلدە ادا شىعارمالاردى وتكىزبەي, ءدۇبارا دۇنيەلەرگە توسقاۋىل قوياتىن تاعى ەشكىم جوق. ال ءسىزدىڭ ۋاقىتتا ءار كوركەم شىعارما ەكشەلىپ, سارالاناتىن.
– ءوز باسىم قازىلىق ەتۋ دەگەن نارسەدەن قاتتى قورقامىن. قازىلىق جاساۋ مەن ۇكىم شىعارۋ دەگەننىڭ قاۋىپتى ەكەنىن كەشتەۋ تۇسىنگەنىمە وكىنەتىن ۋاقىتتارىم بار. ويتكەنى وتە ساۋاتتى, كوپ وقيتىن ادامداردىڭ ءوزى كەيدە وسى ۇكىم شىعارۋدا قاتەلەسەتىنىن بايقادىم. ادامدى الالاۋ دەگەن جامان نارسە, ايتسە دە ادەبيەتكە كىم كورىنگەن كەلىپ الدەنەنى تىندىرعانداي ءوزىن شالقاق ۇستاسا, عافۋ قايىربەكوۆشە ايتقاندا: «كىسىنىڭ كەلەدى ەكەن جىلاعىسى».
– ءسىز جاساعان اكە وبرازدارىندا ورتاق ءبىر مىنەز بار: ءبارى دە ەڭبەكسۇيگىش, ۇستامدى, «بالام» دەپ ەمىرەنبەيتىن سالقىن ادامدار. (اسىرەسە «قىزىل قار», «شال مەن جىلقىدا»). ارينە بۇل جەردەن بۇرىنعى قازاق اكەلەرىنىڭ مىنەزىن كورەمىز. الايدا وسى اكە مەن بالانىڭ اعىنان جارىلىپ سويلەسە الماۋى, ەكەۋارا جاقىندىقتى تەك ءۇنسىز ۇعىسۋى نەمەسە بالانىڭ اكە الدىندا اقتارىلا الماۋىنىڭ (ماسەلەن, رايىستىڭ حيكاياسى) سالدارى ۇلكەن ءبىر تراگەدياعا ۇلاسپاسا دا, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە مىنەز كەمباعالدىعىنا اكەلۋى مۇمكىن بە؟
– بەك, مۇمكىن. 1968-1969 جىلعى كورگەن قىستى ومىردە مەنەن باسقا ەشكىم كورمەگەن جۇت سياقتى قابىلدادىم. ال اكەم وتە قيىن قىس ەكەنىن بىلسە دە, «كورمەگەنىمىز جوق قوي» دەپ جان بالاسىنا مۇڭىن شاقپايتىن. بۇل – قازاقى مىنەزدىڭ سونشالىقتى ايتا قالارلىقتاي ىرىلىگى ەمەس, سان عاسىردان بەرى قالىپتاسقان ءومىر سالتىنان اجىراي المايتىن ۇستانىم. مۇنى تاپ سول كەزدە جەتە تۇسىنە قويعان جوق ەدىم. اكە مەن شەشە اراسىنداعى قارىم-قاتىناستارعا قۇرىلعان «شال مەن جىلقىداعى» جاعداي باسقاشالاۋ. بالالارىنىڭ الدىندا شەشە ءوزىنىڭ دەربەستىك قاسيەتىن, بەدەلىن ساقتاعىسى كەلەدى. بىراق نەگىزگى كىلت اكەدە جاتىر. جالپى, قازاق ايەلدەرى بالالارىنا اقجارقىن, شەشىلىپ سويلەي الاتىن قاۋىم بولسا, اكەلەر سول جارىلماعان كۇيى جۇمباق بولىپ قالدى. وسى نارسەنى بەرگىم كەلدى.
حەمينگۋەيدىڭ «شال مەن تەڭىزىندەگى» كەڭىستىك – سۋ, تەڭىز. ونداعى شال دا ءولىم قاۋپىنىڭ الدىندا تۇر. ال «شال مەن جىلقىداعى» شال دالانىڭ تەڭىزىندە كەتىپ بارادى. وسى ءبىر ۇقساستىقتى رافات (ابدىعۇلوۆ) الپىس جىلدىعىمدا ايتىپ ەدى. بىلاي قاراساڭ, قىستىڭ قاقاعان سۋىعىندا 75-78-دەگى قاريا ءجۇز شاقىرىم جەر جۇرەدى. ونداي قاشىقتىقتى اتتىڭ ۇستىندە وتكەرۋ – قيامەتتىڭ قيامەتى جانە بۇل ءبىر ەرلىك ەمەس, تۇرمىس سالتىنىڭ ەرەكشەلىگى ەكەن. ماسەلەن, كوشپەلى حالىق وكىلدەرىنىڭ ءبارى بىردەي ءدال وسىنداي قادامعا بارا المايدى. كونە داۋىردەگى اتقا مىنگەندەردىڭ ءوزى بۇل قاشىقتىقتى الا الماۋى مۇمكىن. اۋەزوۆتىڭ «اباي جولىنداعى» جۇت – قاتتى قىستا جىلقىلاردىڭ بوسۋى سياقتى كورىنىس. تەك اۋەزوۆ باسقاشا سۋرەتتەدى, ال مۇندا باسقا سيۋجەت بار.
رايىسقا كەلسەك, بۇل دا ءبىر وزىنشە تراگەديا. اكەسىنەن سوعىستا وپاسىزدىق جاساعان-جاساماعانىن سۇراۋ, شىنىندا وتە قيىن عوي. ماسقارانىڭ تاڭباسىن اكە تۇرماق بالانىڭ ءوزى قابىلداعىسى كەلمەيدى. بۇل – ۇلكەن قورقىنىش.
– ءبىز ءسىزدىڭ اكەيدى شىعارماداعى جايلاۋدىڭ اكەسى دەپ تانىدىق. ءومىردىڭ ءار كەزەڭىندە ادام ءارتۇرلى ويلايدى عوي. اكەڭىزدىڭ جاسىنا كەلىپ وتىرعان وسى ۋاقىتتا تۆورچەستۆوڭىزعا وزەك بولعان سول اياۋلى جاندى قالاي ەسكە الاسىز؟ جالپى, اكە بولمىسىن شىعارماعا ەنگىزۋدە ەداۋىر جەتىستىككە جەتتىڭىز عوي.
– جازۋشىلىققا بىرگە ۇمتىلعان تۇرعىلاستىڭ ءبىرى: «نە سەن مەنىڭ اكەمدى قولىڭمەن جاراتىپ الىپ پا ەدىڭ» دەپ دۇرسە قويعانى بار. ول شاشتايدى بۇرىندارى قۇددى قۇرداسىنداي باتتيتىپ تۇرىپ اتايتىن. ءبىراز جىلداردى وتكەرىپ بارىپ سونىڭ ەسەسىن وزىمشە قايتارعانىما شالا ءب ۇلىنىپ اشۋلانعانىنا تاڭعالۋمەن قاتار, وتكەن-كەتكەن قىلىقتارىن ۇمىتا قالاتىن جادىنىڭ قىسقالىعىنا كوز جەتكىزگەن ەدىم. اكەسىنە كوشەگە دەيىن ءتىپتى, اتىن الىپ بەردى. ايتسە دە ونىڭ اكەسى مەن مەنىڭ اكەمنىڭ ايىرماشىلىعى وتە كوپ ەدى, بۇكىل عۇمىرىن ات ۇستىندە وتكىزگەن اكەم سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستاندى. تابيعاتقا تاعى ەتەنە جاراتىلىسى وسىمدىك دۇنيەسى مەن جان-جانۋارلاردى ءبولىپ-جارماي تۇتاس كۇيىندە قابىلدايتىن, ءبىرىنسىز ءبىرىنىڭ ءسانى جوقتىعىن ومىرلىك تاجىريبەسى ارقىلى ورتاعا جايىپ سالاتىن. قالىڭ ءشيدى كورسە, سيىردىڭ جەرى ەكەن دەيتىن. تۇتاسقان ەبەلەك تۇسىنان ءوتىپ بارا جاتىپ ءبىراز كۇن جىلقىنىڭ جايلايتىن ورنى ەكەن دەپ قيماي-قيماي بۇرىلىپ قاراي بەرەتىن. سوسىن ءوزىنىڭ جاسىن بۇلداپ, تەتكۋ دەگەندى اتىمەن بىلمەيتىن. انا جىلدارى اكەم جۇرگەن دالاعا بارۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى. سويتسەم ول جەردە اكەم تۋرالى ەل اراسىنا جايىلعان اڭىزداردى ءوز قۇلاعىممەن ەستىدىم. مەنىڭ اكەم ماشينامەن قاتارلاسا شىققاندا «مىنا شال تيتىقتاپ جەتكەنشە شارۋامىزدى تىندىرىپ كەتە بەرەمىز عوي» دەيتىن كورىنەدى ىشتەگىلەر. بەس-التى شاقىرىم جەرگە ەكپىندەتىپ جەتسە, توردە شاشتاي اقساقال شاي ءىشىپ وتىرادى ەكەن. ءومىرىنىڭ سوڭىنا قاراي «ەندى مەندە نە قالدى دەيسىڭگە» ساياتىن سوزگە ۇيىرسەكتەي باستاپ ەدى. شىنتاعىنىڭ ۇرشىعىن ستالينگراد مايدانىندا ج ۇلىپ اكەتىپ, ەلگە جارتىلاي مۇگەدەك بولىپ ورالعان ونىڭ التى باۋىرىنىڭ بىرەۋى اشارشىلىقتا, ەكەۋى قاماۋدا كوز جۇمعان. سولاي بولا تۇرا اكەم بىردە-ءبىر رەت «مەن وسىنداي كەپتى باسىمنان كەشىپ ەدىم» دەپ جان جازعىرىپ-جاسىپ, جان بالاسىنا جالباقتاپ-جالتاقتامايتىن, كوڭىلى بۇزىلىپ, تەبىرەنگەنىن استە سەزدىرمەيتىن سابىر يەسى ەدى.
– «اسپانقورانى» جازۋعا شىڭىراۋدان تۇيەمەن سۋ الاتىن قولى شولاق كىسىنىڭ تاعدىرى سەبەپ بولعان ەكەن. وسىنى تارقاتىپ ايتايىقشى.
– بالا كەزىمدە قوي باعاتىن ۇلكەن اعاما كومەككە بارعانمىن. سوعىستا ءبىر قولىنان ايىرىلعان, قاباعى وڭايشىلىقپەن اشىلمايتىن ءوڭى سۇپ-سۇر كىسى قونىستاس. كوپ جىلدار بويى پەرزەنتسىز ءومىر كەشكەن وتباسى ءىنىسىنىڭ قىزىن اسىراپ العان سوڭ ايەلى بالا كوتەرسە كەرەك. ۇلكەن قۋانىشقا كەنەلسە دە, سول قويشىنىڭ سابىرلى ۇستامى ادامدى تاڭىرقاتپاي قويمايتىن. ال ايەلى وتە جايدارى. قازىر جىگىتتەرمەن اسپانقورانىڭ ماڭىنا بارساق, ء«سىزدىڭ اسپانقوراڭىز وتە بيىك ەمەس قوي», دەيدى. نەگىزى, اسپانقورا بيىك. تاۋدىڭ وزىنە شىعۋ وتە قيىن. ەتەگىندە تۇرساڭ, تاۋدىڭ بيىكتىگى بىلىنبەيدى عوي. اتپەن شىقساڭ, ءتىپتى قيىن. ات بولدىرىپ قالادى. سوندا شىڭىراۋداعى بۇلاقتان سۋ الىپ ىشەمىز. اعا-جەڭگەم جۇمساعان سوڭ الگى قويشىمەن ىلەسىپ شىڭىراۋعا سۋعا باردىم. ءبىر ۋاقىتتا سىركىرەپ جاۋىن جاۋىپ كەتتى. جالعىزاياق جول ەدى. قايتاردا انا كىسى ءوزى جالعىز قولىمەن كۇرەكپەن جولدى اشىپ شىقتى. سوندا شامامەن, از دەگەندە ءبىر شاقىرىم جەر. وندا بالامىن – مەنەن ەشقانداي كومەك بولعان جوق. ونىڭ جالعىز قولىمەن تەرگە مالشىنىپ, قينالعانىن كوزىم كوردى. بىراق ول شىعارماداعى اتاننىڭ جاعدايىنا ۇشىراعان جوق, ارينە. بۇل كورىنىس كوپكە دەيىن ويىمنان كەتپەي قويدى. جيىرما بەس جاسىمنان ءارى قاراي وسى تاقىرىپتى قاۋزاي باستادىم. مۇندا رافاتتىڭ وتە ۇلكەن ۇلەسى بار. جازام دا رافاتقا كورسەتەمىن, ول: «بۇل ناشار, ۇيات بولادى. سەن نەگە بىلاي جازاسىڭ؟» دەيدى. ەكى-ءۇش رەت قايتا جازدىم. سوندا مەندە ءبىر كىشكەنە ولەرمەندىك بار ما دەيمىن. سوڭعى جازعانىمدى رافاتقا وقىتقاندا: «مىناۋىڭ تولىق شىعىپتى», دەدى. رافاتتان وتكەنىمە قۋانعانىمدى ايتساڭشى. سوڭعى كۋرستا وقىپ جۇرگەن كەزدە وسى «اسپانقورانى» رىمعالي اعامىزعا بەردىم. كوپ ۋاقىت وقىماي ءجۇردى. ءبىر كۇنى جولىققاندا: «سەن كوپ جازبا. تۋرا وسىنداي ون شىعارما جاز. سول جەتەدى. «اسپانقوراڭدى» كينوعا تۇسىرسە عوي, شىركىن», دەدى. سوسىن «اتاننىڭ ءبىرىنشى ايەلى حانىمكۇلمەن قايتىپ كەزدەستىرسەڭ, ءتىپتى قاتىپ كەتەدى. بالا-شاعاسى بار ەكەنىن كورسەتە الساڭ, تەگى كەرەمەت بولار ەدى», دەدى. كەيىن ونى قوستىم دا. قازىر ويلاپ قاراسام, رەكەڭنىڭ ۇسىنىسى وتە دۇرىس ەكەن.
– كينو ءتۇسىرۋدى ويلانعان جوقسىز با, شىنىندا؟
– جىگىتتەر ءبىر رەجيسسەرگە اپارىپ كورسەتكەن. ۇناتپاپتى. اجەپتاۋىر رەجيسسەر بولاتىن.
– «جالا مەن نالا» – داۋىرلىك قاسىرەتتى بايانداعان پسيحولوگياسى وتە تەرەڭ شىعارما. دەسەك تە پوۆەستە اشىلا الماعان سياقتىسىز. تولىق اياقتالعان شىعارما دەپ ويلايسىز با, ءوزىڭىز؟ رومانعا تاتيتىن تاقىرىپ ەدى عوي, نەگىزى. الدە شىعارما كەيىپكەرلەرىنىڭ كوزى ءتىرى بولعان سوڭ تارتىنشاقتاندىڭىز با؟
– وسى شىعارمانى جازعان سوڭ ءپروتوتيپى (رافات ابدىعۇلوۆ) ءوزى ادەبيەتشى بولا تۇرا ءبىراۋىز پىكىرىن اشىپ-جارىپ ايتقان ەمەس. ۇناتپاعان شىعار دەپ ويلادىم دا قويدىم. كوپ جىلداردان كەيىن بالامىز ساناتتاعى ارمان المەنبەت «جالا مەن نالاعا» وزگەشەلەۋ تۇرعىدا ءۇڭىلىپ جازعان ماقالاسىن گازەتكە جاريالاپتى. مىنە, سول كەزدە كەيىپكەرىم: «مەن ودان دا تەرەڭ عىپ جازامىن», دەدى. ويىڭا كەلگەندى ىرىكپەي ايتا الماۋدى اباي «ونەرسىزدىككە» بالايدى ەمەس پە. «باياعىدان بەرى اي قاراپ ءجۇردىڭ بە؟» دەگەندى تىكە ايتا المادىم. سوسىن ول اۋىرىپ, قايتىس بولارىنان ەكى كۇن بۇرىن «جالا مەن نالا» تۋرالى جازعان ماقالاسى «انا ءتىلى» گازەتىنە باسىلدى. پوۆەستەگى «اكەسى دە, بالاسى دا سورلى» دەگەنى كوپ ويعا باتىردى. قاراماعىندا التى ءجۇز جاۋىنگەرى بار اكەسى باتالون كومانديرى, بۇل ول كەزدە قازاق اراسىنان وتە سيرەك ۇشىراساتىن جاعداي. باۋكەڭ سياقتى پولك, ديۆيزيا باسقارىپ كەتەر مە ەدى, ەگەر ءوزىن بارلىق قىرىنان كورسەتە العاندا.
– «جالا مەن نالاداعى» «اكەسى دە, بالاسى دا سورلى. ەكەۋى دە ءوزىن كورسەتە الماي قالعان ادامدار» ەكەن. ال ءسىز ومىردە, ءسوز ونەرىندە ءوزىڭىزدى تولىقتاي كورسەتە الدىم دەپ ويلايسىز با؟
– اقىل دەگەن نارسەنىڭ ءوز باسىمدا كوپ ەمەس ەكەنىنە سوڭعى ۋاقىتتا انىق كوزىم جەتىپ ءجۇر. ۇلكەن دۇنيە جازىپ وتىرعان كەزدە ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن سالماعىن سەزىنە تۇسكەن سايىن وزىڭنەن-ءوزىڭ شوشىناسىڭ, ءتىپتى. شاماڭ كەلمەيتىن نارسەگە ۇمتىلعان دەگەن وتە قيىن بولادى ەكەن. جالپى, ۇلكەن شىعارمانىڭ اياعىنا شىعۋدىڭ ماناقاسىندا سابىر مەن شىدام جانە تىڭعىلىقتى مىنەز, تاۋەكەلدەن قورىقپايتىن جۇرەكتىلىك كەرەك سياقتى. جاۋاپكەرشىلىكتى بارىنشا سەزىنگەن ء«جۇز جىلدىق جالعىزدىقتىڭ» اۆتورى رومانىن اياقتاپ بولعان كەزدەگى قۋانىشىن ايتاتىن ءساتى كوڭىلگە ءتۇرلى وي سالاتىن جاقسىلىعى مول سەزىنىستەردى ايتپاۋشى ما ەدى. قازاقتا وسىنداي جاقسىلىقتى اۋەزوۆ قانا سەزىنگەن. ول ءوزىنىڭ جاساعان ۇلكەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن كوردى. ال بىزدە ۇلكەن نارسەنىڭ قايتىمى جوق بولىپ بارا جاتقانى الاڭداتادى. قايتىمى دەگەن – ونىڭ وقىلىمى, ەلدىڭ ءىلتيپاتى جانە ازداعان تيىن-تەبەنى ەمەس پە. وسى جاعىنان بىزدە قازىر قامقورلىقتىڭ ادىلەت ۇيلەسىمى جوق.
– ومىرگە بەيىمدەلۋ جاعىنان وزىڭىزگە قانداي باعا بەرەسىز؟
– باسىلىپ شىققان كىتابىمدى قولتاڭبا جازىپ اعالار مەن باسشىلارعا ۇسىنا المايتىن مىنەزىم ۇياڭدىققا جاتاتىن شىعار. «ايازبي» رومانىمدى كەزىندە جىگىتتەر ماعان ايتپاستان الاش سىيلىعىنا ۇسىنىپتى. ءبىراز ادامدار قارسى شىعىپ, داۋىس جەتپەي الا الماي قالدىم. بۇل ماعان قاتتى اسەر ەتكەنى سونشا, كۇيزەلىسكە ءتۇستىم, پەندەشىلىك جامان ويلارعا باردىم. ارادا ءبىراز جىلدار ءوتىپ ءبارى ۇمىتىلعان ەدى. جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ وتىرىسىندا الاش سىيلىعىن الاتىن ماسەلە قارالىپ, وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن جازىلعان شىعارمانىڭ توبەسىندە جەرلەسىمنىڭ ەسىم-سويى باتتيىپ تۇر ەكەن. شىعارماسىنىڭ دەڭگەيىن دە بىلەتىنمىن. سول وسىنداي شارۋالاردى ۇيىمداستىرا الاتىندىعىنىڭ ارقاسىندا الاش سىيلىعىن مەنەن بۇرىن يەلەنبەك. «مەن ءبىر رومان جازىپ الا الماي قالعاندا مىنانىكى نە مازاق» دەدىم ىشىمنەن كۇيىنىپ كەتىپ. وسى ءبىر پەندەشىلىگىمدى جەڭە الماي قىزعانىشتىڭ قىزىل يتىنە دەستىك بەرگەنىمدى ويلاسام, كادىمگىدەي ۇيالامىن. سول جىگىتتى قۇلاتتىم سوسىن. ول مەنى جەك كورگەنى سونشا اتارعا وعى جوق بولعان شىعار. ادامدى ادام ءتۇسىنۋدىڭ قيىندىعىندا ونىڭ دا وڭىپ تۇرعان جەرى شامالى ەدى. دارەجەسى جوعارىلاردىڭ الدىندا سەنى قولما-قول تومەن ساناپ, كىسى ەكەن دەمەيدى دە, انالار كەتكەن بەتتە ارادا تۇك بولماعانداي جالپاڭداپ جەتىپ كەلەتىن ادەتى. قازاقى ورتانىڭ بەتكە ايتۋ ونەرى جوقتىعىن ول ءسويتىپ ءتيىمدى پايدالانا ءبىلدى.
– كۇندەلىكتى اڭگىمەدە قازاقتىڭ مىنەزىن ءجيى سىنايسىز. ياعني, كوڭىلىڭىز تولمايدى. بىراق قازىر بۇرىنعىداي ەمەس, قوعام وزگەردى دەپ ويلايمىن. بۇگىنگى ادامداردان, اقىن-جازۋشى, يا وقىرماننان جاقسى ءبىر وزگەرىس بايقالا ما؟
– قازاقتىڭ مىنەزىن وڭدىرماي سىناعان ابايدىڭ سوزدەرى ءالى كۇنگە دەيىن كوكەيكەستى. ايتسە دە ابايعا عانا جاراساتىن جاعداي جوق ەمەس. ابايدىڭ ءبىر ورامىنا تاتىمايتىن سوزگە ءۇيىر پەندەلەر قازاقتى جازعىرعاندا تيسە تەرەككە, تيمەسە بۇتاققا دەپ اۋزىنا كەلگەندى ايتاتىنى بار. وسالدىق بىتكەننىڭ بەينەسىن ابايشا مەرگەن جاساماسا دا, ءوستىپ ءجۇرىپ حالىق بوپ كەتەمىز دەپ ءوزىن قازاقتان جوعارى سانايتىندار جەتىپ-ارتىلادى. اباي سىناعان سول حالىق بولمىسىنان كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە تۇتاستاي ايىرىلىپ قالىپ جۇرمەيمىز بە دەگەن وي جازاتايىم يەكتەگەن كەزدە عىلىمي توقتامنىڭ كورىپكەلدىگى قالاي ەدى دەگەنگە ەرىكسىز تىرەلەسىڭ. ءبىزدىڭ حالىق تابيعاتپەن ەتەنە ارالاسقاندىعىنىڭ ارقاسىندا ونىڭ بۇكىل سىنىن جۇرەكسىنبەي كوتەردى. مۇحيت پەن تەڭىزدە تىرشىلىك ەتەتىن حالىقتار وزدەرىن جوعارى قوياتىن داعدى بار. دالا تابيعاتىنداعى قۇبىلىستارعا تەڭىزدە مەكەن ەتكەندەر توتەپ بەرە الا ما, بۇگىنگى ۇرپاعىنا ءتورت ت ۇلىك مالىنىڭ شاشاۋىن شىعارماي اماناتتاعان قازاقتىڭ دا جان الەمىنىڭ نازىك پەرنەسىن تابۋ دا وڭاي ەمەس-اۋ.
– قاسىم اقىندى اركىم ءارتۇرلى جاقسى كورەدى. ال ءسىز, ءوز تىلىڭىزبەن ايتقاندا, سۇمدىق قاتتى جاقسى كورەسىز. «قازاق ولەڭىنىڭ عاجايىپ قۇبىلىسىنا» بالاعان امانجولوۆ اقىندىعىنان بولەك رۋحاني بايلانىستى سەزەسىز بە؟
– بالا كەزىمدە قاسىمدى قاتتى وقيتىن اعالارىم كوپ ەدى. ماعان سولاردان جۇقتى ما, قاسىمدى اكەمنەن ءبىر كەم كورمەيتىن سياقتىمىن. سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنىڭ: «قاسىم امانجولوۆتىڭ بالاسى ەمەسسىڭ بە؟» دەپ سۇرايتىنى بار. قاسىم – پورترەتتەر جاساۋ جونىنەن ابايدىڭ تىكەلەي ءىزباسارى. جاراتىلىسىنىڭ شىنايىلىعى قاپىسىز سەندىرەدى. پارتيانىڭ جابىق جينالىسىندا وقىعان قاسىم ولەڭى, ءوز تىلىمەن ايتقاندا, ءولىم مەن ءومىردىڭ تەكەتىرەسى, ءالى كۇنگە دەيىن تەبىرەنتەرلىك قۋاتى جەتەرلىك. قازىر پارلامەنت دەپۋتاتى, بۇرىن مينيستر لاۋازىمىن يەلەنگەن جىگىت «اعا» دەپ مەنى سىيلايتىنداي كورىنەتىن. قاسىمنىڭ تويىندا جاڭاعى ءمينيسترىم ء«اي, سەن» دەپ سويلەگەنىنە ابدىراپ, ابىرجىدىم دا قالدىم. مەن سوندا قاسىم سىيلىعىن الىپ وتىرىپ, بەتىن قايتارۋعا شامام جەتپەدى. ءبىراۋىز ءتىل قاتپاعانىما ءالى كۇنگە دەيىن وكىنەمىن. مىنە, وسى جاعىنان بويىمدا قاسىم مىنەزىنىڭ جوقتىعىنا وپىناتىنىم بار.
– جازۋشىعا تالعام ەكىباستان كەرەك. ىشكى تسەنزۋرا, ىشكى رەداكتور اۆتوردىڭ ەڭ ادال تارازىسى. بىزدە وزگەنىڭ جازۋىنا قاتاڭ تالاپ قوياتىن تالعامپازدار كوپ. ال وزىنە كەلگەندە تىم «جومارت». جۇماباي شاشتاي ۇلى وزىنە ساراڭ, وزگەگە جومارت جانداردىڭ قاتارىنا جاتا ما؟
– چەحوۆتىڭ ەڭ قاتال سىنشىسى ءوزى بولىپتى. شىعارماداعى كەمشىلىك دەگەندە, اسىرەسە ايتاتىن وي اياعىنا دەيىن جەتپەي, ىلعي شولاق قايىرىلاتىنى سياقتى نەمەسە تەبىرەنىستەردىڭ ازدىعى سەزىلەدى. سەن ونى بۇكىل جان جۇرەگىڭمەن سەزىنگەندە عانا جازىلاتىن دۇنيە كەمشىلىكسىز شىعۋى مۇمكىن. بىزدە العان سىيلىق, اتاعىمىزدى ايتقان كەزدە سالماعىمىز ارتاتىنداي كورىنەتىن ءبىر ادەت بار. ال ءساتتى شىعارما ارقىلى تانىلۋ نەمەسە جازۋعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن ءۇڭىلىپ, كەمشىلىكتەرىن, ياكي جەتپەي جاتقان تۇستارىن سەزىنۋ جوقتىڭ قاسى سياقتى جانە بۇل ەتەك الىپ بارا جاتقان وتە قاۋىپتى قۇبىلىس. بۇرىن ءبىزدىڭ اقساقالدارىمىز ءبىر-ءبىرىن قاتتى سىنايتىن جانە سودان شىققان سوڭ جايراڭداسىپ كەتە بەرەتىن دەيتىنگە كەيدە سەنىڭكىرەمەيتىن سياقتىمىن. ويتكەنى سىن ادىلەتتى بولسا, ءمىنىمىز ازداۋ بولاتىنداي ەدى عوي.
– جۇماباي شاشتاي ۇلى دەگەن قالامگەردىڭ اتىن بولىمسىز عانا شىعارعان العاشقى شىعارماڭىزدىڭ جازىلعانىنا دا, مىنە قىرىق جىلعا تاقاۋ ۋاقىت بولىپتى. قاراساق, ادەبيەتتەگى جولىڭىز تىم جەڭىل بولعان جوق. بىراق بىزگە بەيمالىم نارسە كوپ قوي. قىرىق جىلعى تۆورچەستۆودا نە ىستەلمەدى؟ نە جازىلمادى؟ وكىنىش بار ما؟
– رومان جازىپ وتىرعاندا ەندى ءارى قاراي كوركەمدىك تالداۋعا كوشەمىن دەپ ويلايسىڭ. بىراق كەيدە وزىنەن-ءوزى شىعارماعا نۇكتە قويۋ كەرەك بولادى. چەحوۆ ء«سوزدى نەعۇرلىم كوپ قىسقارتىڭىز» دەيدى عوي. ماسەلە سويلەمدى كوپ قىسقارتۋدا ەمەس, ىشكى شەبەرلىكتى جەتىكتىرۋدە. ال ادام شەبەرلىكتىڭ اياعىنا جەتە المايدى ەكەن. كەيدە ءبىز ەسكىرمەۋدىڭ, كونەرمەۋدىڭ جولىن ىزدەۋدىڭ ورنىنا ءبىر كۇندىك سيپاتقا, ءبىر كۇندىك ماقتاۋعا ءزارۋمىز. وسى نارسەدەن ارىلۋ ۋاقىتى كەلگەن سياقتى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. شىعارماشىلىق تابىس تىلەيمىز.
اڭگىمەلەسكەن
مارجان ءابىش,
«Egemen Qazaqstan»