ءوز جانازاسىنا قاتىسقان جاۋىنگەر

ەفرەيتور قاسىم شايكەنوۆ پولوتسسكي موتورلى پونتون-كوپىر باتالونىنىڭ قۇرا­مىندا بولاتىن. كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ىرگە­سىندەگى قىزىلسايا اۋىلىنىڭ تۇلەگىن زۇلمات سوعىس قيانداعى مايدان وتىنە ءۇيىرىپ اكەلگەن. ەرلىكپەن شايقاستى. بوز دالادا تاعدىردىڭ سالعان ىسىنە بولاتتاي بەرىك بولۋدى ۇيرەنگەن قازاق جاۋىنگەرى ەپتى دە ەر ەدى. سول ەرلىگى لايىقتى باعالانىپ, وسى جىلدىڭ 26 قىركۇيەك كۇنى 43-ارميا قولباسشىسىنىڭ بۇيرىعىمەن ءۇشىنشى دارەجەلى «داڭق» وردەنىمەن ناگرادتالدى. ماراپاتى جالعىز ول عانا ەمەس, ءور كەۋدەسىندە جارقىراعان «قىزىل جۇلدىز» وردەنى جانە كوپتەگەن مەدالدارى بار. ەردىڭ ەرلىگىن ايعاقتايتىن وسى ماراپاتتار قاسىم شايكەنوۆكە نە ءۇشىن بەرىلدى؟ ەندى وسى ارادا ۆيلنيۋس قالاسىنىڭ تۇرعىنى, ليتۆا كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى پ.فرولوۆتىڭ ەستەلىگىنەن دەرەك كەلتىرەلىك. قاسىم اعا قارۋلاستارىمەن بىرگە كەڭەس ارمياسى قۇرامالارىنىڭ ليەلۋپس, مەمەلەس, نيامۋنەليس, مينيا مەن نەمان وزەندەرىنىڭ ۇستىنەن ءوتۋىن قامتاماسىز ەتتى. پونتون كوپىرلەرمەن بىرگە اعاش كوپىرلەر دە سالىندى. مۇنداي قاربالاس شاقتا تابيعاتتىڭ تىنىسىن جاقسى بىلەتىن قاسىم شايكەنوۆ الدىمەن ينجەنەرلىك بارلاۋ جاساپ, وزەن اڭعارىنىڭ قاشىقتىعىن, سۋدىڭ تەرەڭدىگىن زەرتتەيتىن. ماڭايداعى ورماننان جۋان-جۋان بورەنەلەر دايىنداپ, تاقتاي تىلەتىن. ەكپىندەپ كەلگەن قۇرامالاردىڭ جاۋدىڭ اۋە شابۋىلىنا ۇشىراماي, ىركىلمەي وتۋىنە كوپ سەپتىگىن تيگىزدى.

مايدان اياقتالعان سوڭ ەڭبەك مايدانىنا ارالاسقان. ال مايدانداعى ەرلىگىن ۆيلنيۋس قالاسىنداعى №37 ورتا مەكتەبىنىڭ ءىز كەزۋشىلەرى كسرو قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ارحيۆىندە ساقتالعان قۇجاتتاردان تاپقان. ءسويتىپ, باتىر قازاقتىڭ مايدان دالاسىنداعى ەرلىگى ءمالىم بولدى. قاسىم اتامىز تۇرعىزعان ونداعان كوپىر سوعىستان كەيىن دە حالىقتىڭ قاجەتىنە جاراپتى. بۇل جايىندا ەردىڭ ەرلىگىن ايگىلەگەن ليتۆالىق مۇعالىم پ.فرولوۆ جان-جاقتى دەرەكتەر مەن دايەكتەردى كەلتىرە وتىرىپ, سيپاتتاعان ەكەن.

ەندى ءبىر ءاۋىزسوز مايدانعا دەيىنگى با­لالىق شاعى تۋرالى. مايدانگەر اكەسىنەن ەكى جاسىندا جەتىم قالادى. جالعىز ەمەس, توعىز جاسار اعاسى قامي بار. بۇلاردان باسقا ايتجامال, ساقىپجامال, قاينيجامال ەسىمدى ءۇش قىز. قيىن-قىستاۋ كەزىندە جەسىر قالعان انانىڭ بەس بالانى باعۋى وڭاي شارۋا ما؟ قاسىم جەتىمدىكتىڭ زاپىرانىن اب­دەن جۇتقان. جاستايىنان ەڭبەككە ارالاستى. ءسويتىپ, قاتال تاعدىر اياۋسىز شىڭداعان. قىزىلسايا باستاۋىش مەكتەبىنىڭ العاشقى تۇلەكتەرىنىڭ ءبىرى ەدى. ول كەزدە بۇل جەردەگى مەكتەپ باستاۋىش قانا بولاتىن. 1930 جىلى كوكشەتاۋ قالاسىنداعى جۇمىسشىلار فا­كۋل­تەتى دەپ اتالاتىن وقۋ ورنىنا ءتۇستى. انا­­سى بالالارىمەن كوكشەتاۋ قالاسىنا كوش­كەن بولاتىن. دايىن تۇرعان پاتەر قاي­دا, باۋىرىنا باسقان بالالارىن تاعدىر­دىڭ سۋىق جەلىنە توڭدىرماۋ ءۇشىن پاتەر جال­داپ كۇنەلتكەن.

– العاشقى كۋرستى بىتىرگەن سوڭ ءبىر توپ بالانى قاراعاندى وبلىسىنداعى نۇرا تەمىر جول ستانساسىنا ۆوكزال سالۋعا اتتاندىردى. وسى جەردە شيەتتەي جاس بالالار ءسىڭىرىمىزدى سوزىپ ەڭبەك ەتتىك. قۇرىلىس جۇمىستارى بىتكەن سوڭ كوكشەتاۋعا قايتىپ ورالسام, ءبىز جالداپ تۇراتىن پاتەردە ەشكىم جوق. بۇل 1931 جىل بولاتىن. توڭىرەكتى اياۋسىز اشتىق جايلاعان. انام بالالارىن ءولتىرىپ الماۋى ءۇشىن قالاداعى بالالار ۇيىنە تاپسىرىپتى. قامي اعام ەكەۋىن قىزىلساياداعى ەت جاقىن تۋىستار الىپ كەتسە كەرەك, – دەيدى ەكەن ءوزى.

اناسىن ىزدەپ جولعا شىققان قاسىم تۋعان توپىراقتان 25 شاقىرىمداي جەردەگى ليتوۆوچنوە سەلوسىنان اكەسىنىڭ اعاسى كار­مەندى تاۋىپ الادى. ءمان-جايدى سۇراستىرسا, اناسى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بۋلاەۆ اۋدانىنا قاراستى قاراعاندى ەل­دى مەكەنىندە ەكەن. مۇنداعى تىرشىلىك اش­تىق جايلاعان كوكشەتاۋ توڭىرەگىنە قارا­عاندا ءبىرشاما ءتاۋىر. قامي اعاسى جۇمىس ىستەپ, ءوز قولدارى ءوز اۋىزدارىنا جەتىپ وتىر ەكەن. قاسىم دا كەلە سالا جۇمىسقا ورنا­لاسقان. تاڭدايتىن دانەڭە جوق, اۋىل شارۋا­شىلىعىنىڭ اۋ-جايى ەجەلدەن بەلگىلى. ءدان ءوسىرۋ, ءشوپ شابۋ, مال باعۋ ءتارىزدى تاۋسىلىپ بىتپەيتىن قارەكەت. وسى جەردە ەل قاتارلى ءومىر سۇرە باستاعان. ءبارى وڭعارىلعان ءتارىزدى بولىپ كورىنگەنىمەن, انانىڭ اق ءجۇزىن قاي­عىنىڭ قارا بۇلتى تورلاپ تۇراتىن. ول قايعى ءبىر كەزدە امالسىزدان ءوز قولىمەن بالالار ۇيىنە تاپسىرىپ كەتكەن ءۇش قىزىنىڭ جايى. تۋىستارىنا حابارلاپ, تاپسىرىپ ىزدەۋ سالعانىمەن, ءبىر دەرەگى شىقپادى. وسى قايعى جانىن جەگىدەي جەگەن قايران انا ەكى جىلدان سوڭ سىرقاتتانىپ, دۇنيەدەن ءوتتى. شىن جەتىمدىك ەندى باستالدى. امالدارى تاۋسىلعان قامي اعاسى ەكەۋى ءبىرىن-ءبىرى جەتەلەپ تۋعان توپىراققا قايتا ورالدى. ايتەۋىر, داتكە قۋاتى اكەسىنىڭ اعاسىنىڭ قامقورلىعى. قاراپ وتىرعان جوق, مەحانيزاتور بولىپ ەڭبەك ەتتى. 1938 جىلى 21 جاسىندا كەڭەس ارمياسىنا شاقىرىلدى. پولشا شەكاراسىندا تۇرعان اسكەري بولىمدە قىزمەت ەتتى.  وسى جەردە ەڭ العاش اۋەلى پولياكتارمەن, كەيىن رۋمىندارمەن بولعان قارۋلى قاقتىعىستاردا سوعىس دەگەننىڭ قانداي سۇراپىل ەكەندىگىن ەت جۇرەگىمەن  تۇيسىنگەن. 1940 جىلى اق فيندەرمەن بولعان سوعىسقا قاتىستى. اسكەر قاتارىنان انە-مىنە بوسايمىن دەپ جۇرگەن كەزىندە ۇلى وتان سوعىسى باستالدى.

– 1942 جىلعى قىستا قارا تەڭىزدىڭ كاۆكاز جاعالاۋىندا اسكەري كاتەرمەن بارلاۋعا شىقتىق. كۇن سۇمدىق سۋىق. كاتەرىمىز جاعا­دان ءبىرشاما الىستاعان كەزدە, جاۋ سامو­لەتتەرى شابۋىل جاسادى. ءبىر كەزدە كاتەر ءدال ۇستىنە تۇسكەن بومبادان تاس-تالقان بولدى. ەسىمدى جيسام كوك تەڭىزدىڭ ۇستىندەمىن, قولتىعىمدا سىنعان تاقتاي ما, ءبىر نارسە بار. جان-دارمەنمەن شامام جەتكەنشە مالتىعانىمدى بىلەمىن. ءبىر كەزدە ەسىمنەن تانىپ كەتىپپىن, – دەۋشى ەدى مايدانگەر وتكەن كۇندەردىڭ ەلەسىن ويشا ءتىرىلتىپ, – ەسىمدى جيناسام گوسپيتالدا جاتىر ەكەنمىن. كىم جەتكىزدى, قالاي جەتكىزدى, تۇك تە بىلمەيمىن. ارتىنان سۇراستىرسام, كەڭەس جاۋىنگەرلەرى مەنى مۇزعا ءىلىنىپ تۇرعان جەرىمنەن تاۋىپ الىپ, گوسپيتالعا اكەلىپتى. كاتەردەگى 45 جاۋىنگەردەن ءتىرى قالعان جالعىز مەن عانا ەكەنمىن. العاشقى كۇنى مەنى ولدىگە ساناپ ەلگە قارا قاعاز سالىپ جىبەرگەن ەكەن.

بۇل دا سۇم سوعىستىڭ ازابى. الگى ازاپ سوعىس بىتكەن سوڭ دا جويىلا قويماعان. ما­سەلەن, قاسىم اعامىز 1946 جىلدىڭ قاراشا ايىندا ەلگە امان-ەسەن ورالعان. مىنە, تۋ­عان جەردىڭ توپىراعىن باسىپ, كوكىرەگى قۋا­نىشقا تولىپ, اسىعا باسىپ كەلە جاتىر. ال اۋىل ىشىندە كوزگە ىلىنەتىن ەشكىم جوق. اپىر-اي, بۇلار قايدا كەتكەن دەپ تە ويلاپ قويادى. ءوزىن مايدانعا اتتاندىرىپ سالعان كاترەن اعاسىنىڭ ۇيىنە جەتىپ, ەسىكتى اشىپ جىبەرسە, ەل ادامدارىنىڭ ءبارى وسىندا وتىر ەكەن. توبەدەن جاي تۇسكەندەي بولىپتى. ءبارى اڭتارىلا قاراپ قالىپتى. جىم-جىرت. جاڭا عانا مايداننان ورالعان قاسىم دا, قاۋمالاعان قالىڭ ەل دە اڭتارۋلى. تەك توردە وتىرعان مەيرام مولدا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ:

– استاعىفىراللا, مىناۋ قاسىم عوي! –دەپ ورنىنان اتىپ تۇرىپتى.

وسى كەزدە عانا ەسىن جيعان جۇرتتىڭ بىرەۋلەرى جىلاپ, بىرەۋلەرى ءالى دە سەنبەي, ءوڭ مەن ءتۇستىڭ اراسىندا جۇرگەندەي. مۇنشاما تاڭىرقاۋدىڭ سەبەبىن قاسىم اتامىز كەيىن بىلگەن, مىنا جۇرت ءوزىنىڭ جانازاسىنا جينالعان ەكەن. قاسىمدى الدەقاشان ولدىگە ساناپتى. ويتكەنى, اعايىن-تۋىستىڭ وتىز ومىرتقاسىن وپىرىپ, قىرىق قابىرعاسىن قاقىراتىپ قايعى ارقالاتقان قارا قاعاز كەلگەن. ءسويتىپ, جانازانىڭ سوڭى تويعا ۇلاسقان. مايدان كەزىندە دە, ودان كەيىن دە ادام سەنگىسىز وسىنداي وقيعالار بولىپ تۇرعان. 

بەيبىت ءومىر باستالدى. مايدانگەر اعا ىرگەدەگى وسكەن اۋىلىنىڭ بويجەتكەنى قا­ناش­قا ۇيلەندى. دۇنيەگە سەگىز پەرزەنت اكەلدى. ول كەزدە ەل تۇرمىسى وتە قيىن بولاتىن. سوعىستان كەيىنگى قاۋساپ قالعان شارۋاشىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. وت-جالىندا شىڭدالعان جاۋىنگەر قىزىلسايا كولحوزىنىڭ وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىقتى. ەش جۇمىستان تارتىنعان جوق. ەلىنە ادال ەڭبەگىن سىڭىرگىسى كەلدى. لوبانوۆ سەلوسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەسىندە وقىپ, ءبىلىم العان سوڭ بۇلاق ماشينا-تراكتور ستانساسىندا مەحانيك بولىپ قىزمەت اتقاردى. ەلگە تەحنيكانىڭ ەندى-ەندى كەلە باستاعان كەزى. ون ساۋساعىنان ونەر تامعان, تەحنيكا ءتىلىن جاقسى بىلەتىن قاسىم اعا كولحوز تەحنيكالارىنىڭ توقتاۋسىز جۇرۋىنە قيساپسىز, كوپ ەڭبەگىن ءسىڭىردى. كۇزگى دالا جۇمىستارى اياقتالعان سوڭ بارلىق تەحنيكانى جوندەۋگە قوياتىن. مايتالمان مەحانيزاتورلارعا ءوزى باسشىلىق جاساپ, اقاۋىن جوندەيتىن. كەيىن كولحوزدىڭ تەحنيكا جوندەۋ شەبەرحاناسىن باسقاردى.

استىق جورىعىندا القاپتان جەتكىزىلگەن بيدايدى تازالاۋ ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن. قاي ءدان تۇقىمعا ساقتالادى, قاي استىق ساتىلادى, مال ازىعىنا جارامدىسى قايسىسى, مىنە, وسىنداي سۇرىپتاۋ جۇمىستارىن قىرماننىڭ باسىندا جۇرگىزەتىن. بۇل ءبىر كوپتەگەن ادام كۇشىن قاجەت ەتەتىن, ءونىمسىز جۇمىس ەدى. ويتكەنى, ول كەزدە ەلەۋىشتەردى قولمەن اينالدىراتىن. قاسىم اعا قىرمانعا تۇسكەن بارلىق استىقتى تاۋارلىق قالىپقا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جەڭىلدەتتى. ول ءۇشىن قولمەن اتقارىلاتىن جۇمىستاردى مەحانيكالاندىردى. ەلەكتر دۆيگاتەلدەردىڭ كۇشىمەن ءبىر اگرەگات جاساپ, ونەرتاپقىشتىق تالانتىن كورسەتتى. سول جاڭاشىلدىعىنىڭ ارقاسىندا بۇرىن بەس-التى ادام قولمەن اتقاراتىن اۋىر جۇمىستى ەندى ءبىر عانا ادام ۇرشىقشا ۇيىرەتىن بولدى. ماڭداي تەرى سىڭگەن قىرمان ەندىگى ارادا «قاسىم توعى» دەپ اتالاتىن بولدى. جاقسى جاڭالىق جەردە قالمايدى عوي, ىرگەدەگى ساكەن سەيفۋللين اتىنداعى كەڭشاردىڭ ديرەكتورى تالاپ توقمۋرزين كەلىپ كورىپ, ءوز شارۋاشىلىعىنا دا ءدال وسىنداي استىق سۇرىپتاعىشتى قاسىم اعامىزدى ارنايى شاقىرىپ, ورناتتىرىپ الدى.  

كەشەگى مايدانگەر ەندى ەڭبەكتەرى ەرلىگى ءۇشىن «وكتيابر رەۆوليۋتسياسى» وردەنىمەن, بىرنەشە مەدالمەن ماراپاتتالدى. ەڭبەكسىز قاراپ جۇرە المايتىن ەدى. توڭىرەكتە شاشىلىپ جاتاتىن ءارتۇرلى تراكتور تەتىكتەرىن جيناستىرىپ, وعان ءارتۇرلى تىركەمەلەر دايىنداپ, ەلدە جوق كىشكەنتاي تراكتور قۇراستىرىپ الدى. كورگەن ادامنىڭ ءبارى تاڭعالاتىن الگى كىشكەنتاي تراكتور ءشوپ شابۋعا, جيناۋعا, تاسۋعا, باسقا دا جەڭىل-جەلپى شارۋالارعا تاپتىرمايتىن كولىك بولدى. كەيىن اۆتوموبيل ۇلگىسىمەن ادام تاسۋعا دا قولايلى ەتىپ قايتا جاسادى. 

مىنە, وسىلايشا بار عۇمىرىن ادال ەڭبەككە ارناعان مايدانگەر ءوزىنىڭ جەكە ىسىمەن, ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىمەن, ەڭ­بەككە دەگەن ىنتاسىمەن ءوز پەرزەنتتەرىنە عانا ەمەس, بارلىق اۋىلداستارىنا ۇلگى بولدى. وتان ءۇشىن وت كەشكەن, مايداننان سوڭ تۋعان ولكەدەگى شارۋاشىلىقتىڭ شىرايىن كەلتىرگەن قاسىم اعا 1997 جىلى سەكسەن جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. ارتىندا ولمەس ەرلىگى, ەرەن ەڭبەگى جايلى تاماشا تاعىلىمى قالدى.