تاريح – بولاشاققا جولبەلگى. وسى ءبىر وزەكتى ويدان تاعان تارتساڭىز, بابا مۇراسىن باۋىرعا باسقان ارحيۆتەردىڭ الدىندا تىزەرلەيسىز. سوسىن ساناڭىزعا ماكسيم گوركيدىڭ: «وتكەندى بىلمەستەن, قازىرگى ۋاقىتتىڭ شىنايى ماعىناسىن جانە بولاشاق ماقساتتارىن ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس» دەگەن ءپالساپاسى ورالادى. ورىس قالامگەرىنىڭ اقىلىن قوناق قىلماساڭىز, ءداۋىر ىزگىلىگىن مەڭگەرە الماسىڭىز كادىك. نەگە دەيسىز عوي؟ سەبەبى مۇراعاتتار سەنىڭ تامىرىڭا ءنار بەرەر دارۋمەندەردىڭ التىن قورى.
بۇل اڭگىمە كورشىمىز رەسەي مەملەكەتىندەگى ي.ا.گونچاروۆ تاريحي-مەموريالدىق ورتالىق-مۇراجايىندا وتكەن XVII ايماقارالىق تاريحي-ارحيۆتىك كونفەرەنتسياسىندا باستاۋ العان بولاتىن. «داۋىردەگى ادامدار. ادامداعى داۋىرلەر» اتتى جيىندا باسقوسقان مادەنيەت سالاسىنىڭ ماماندارى مۇراعاتتاردى قۇندى اقپاراتتاردىڭ قاينار بۇلاعىنا بالاپ, ونى قادىرلەۋ كەرەكتىگىمىزدى باسا ايتقان ەدى.
– ءار مەملەكەتتىڭ رۋحاني ومىرىنە ازىق بولار ماڭىزدى ماعلۇماتتار ارحيۆتەردە جاسىرىنعان. ءداۋىر الماسسا دا ءبىز ءوزىمىزدىڭ وتكەنىمىزدى سول جەردەن ىزدەيمىز. اقيقاتى سول. قانشاما الىپ تۇلعالاردىڭ ومىرىنەن سىر شەرتەر دەرەكتەر قوردالانىپ جاتىر. ولاردىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتسەڭىز تاريحي وقيعالارعا ساپار شەگەسىز. الماعايىپ زاماندا ءارتۇرلى جاعداي بولدى. بىراق وعان ءبىز بىرەۋدى كىنالاي المايمىز. جاڭا ءداۋىردىڭ باسپالداعىن نىق باسۋ ءۇشىن وتكەن عاسىرلاردىڭ جاڭعىرىعى جانىڭا جىگەر بەرەرى داۋسىز, – دەيدى ۋليانوۆ وبلىسىنىڭ ونەر جانە مادەنيەت باسشىسى ەۆگەنيا سيدوروۆا.
جالپى, ورىس حالقىنىڭ مۇراعاتتارى XVIII عاسىردان باستاۋ الادى ەكەن. بايىرعى كيەۆ ءرۋسى زامانىندا-اق ءəرتۇرلى جازبا ەسكەرتكىشتەر ۋاقىت ساندىعىندا ساقتالسا كەرەك. بۇل تۋرالى قارىمدى قالامگەر ساپار بايجانوۆ «ارحيۆ – ايعاق» زەرتتەۋ ەڭبەگىندە ايتىپ, تولىققاندى قامتىپ وتكەن ەدى. جازۋشى: «ەرتە كەزدەردە ءəرتۇرلى ءىس قاعازدارى مەن جازبالارى كنياز قويمالارىندا, ياكي ءدىني عيباداتحانالاردا اقشا جəنە باسقا اسىل م ۇلىكتەرمەن بىرگە قازىنا ەسەبىندە ساقتالىپ كەلگەن. XVIII-XIX عاسىرلاردا ۇكىمەت تاراپىنان جارلىقتار شىعارىلىپ, سەنات, سينود سەكىلدى باسقارۋ ورگاندارى مەن نەگىزگى əكىمشىلىك مينيسترلىكتەرىنىڭ جانىنان ارحيۆتەر قۇرىلعان. بىراق ءبىر ورتالىقتان باسقارۋدىڭ بولماۋى, جۇيەسىزدىك پەن بىتىراڭقىلىق ارحيۆ قازىناسىنىڭ رەتتەلىپ ساقتالۋىنا دا, ەل مۇددەسى ءۇشىن ءتيىمدى پايدالانىلۋىنا دا قاتتى كەدەرگى كەلتىرەدى», دەپ تولعانا جازادى.
شىنىندا, ارحيۆ تازا تاريحي ماتەريالدار مەن وتكەن ءومىردىڭ دەرەكتى ەسكەرتكىشىندەي. ول ءبىر نە ەكى ءداۋىر بۇرىن كۇن كەشكەن ءتالىمدى تۇلعالاردىڭ عۇمىرناماسىنان ساباق بەرىپ, سول كەزەڭنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن, ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستاردى, ساياسي-قوعامدىق, ەكونوميكالىق ءومىردىڭ سان الۋان قۇبىلىستارىن زەرتتەۋ ءۇشىن ساقتالادى. مىنە, سول سەبەپتى مەكەمەلەردەگى ءىس قاعازدارىن ارحيۆكە الاردا بىلىكتى مامانداردان كوميسسيا قۇرىلىپ, قابىلداناتىن ىستەر مۇقيات سۇرىپتاۋدان وتكىزىلۋى ءتيىس, جارامسىز دەيتىن ىستەر كوميسسيا قاۋلىسى نەگىزىندە ارحيۆ وكىلىنىڭ قاتىسۋىمەن تىزبە بويىنشا جويىلادى. مۇنداي سۇرىپتاۋ بارىسىندا قالىڭ ءىستىڭ ىشىندەگى تۇراقتى, ساقتالۋعا جاتاتىن جەكەلەگەن قۇجاتتار, سونداي-اق اۆتوگرافتار, ءمور, گەرب قاعازى, باسپادان شىققان بلانك ۇلگىلەرى ولشەنىپ الىنۋى قاجەت. ال جارامسىز دەپ تابىلعان ىستەر مەن بۋما قاعازدار ارحيۆ ىستەرى باسقارماسى وكىلىنىڭ قاتىسۋىمەن قاعاز ونەركəسىبى مەكەمەسىنە وتكىزىلەدى. بۇل بۇگىنگى جالعاسقان بۇرىنعىنىڭ ءجون-جورالعىسى.
رەسەيدەگى مازمۇندى جيىنعا بارىپ قايتقان نۇر-سۇلتان قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى مەيرام بەكتەمباەۆ قۇندى قۇجاتتاردى قاراپايىم حالىق تا كورسە دەگەن ىزگى ويدا.
– مۇراعات ءىسىن دامىتۋ پەرسپەكتيۆاسىندا قازىرگى زامانعى اقپاراتتىق قوعامنىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن رەسەيلىك ارحيۆتەر دەڭگەيىنە جەتۋ مىندەتى تۇر. قازىرگى زامان تەحنولوگياسى ارحيۆتەردەن يننوۆاتسيالىق ونىمدەر مەن تەحنولوگيالاردى بەلسەندى ەنگىزۋدى, جاڭا تاسىلدەردى قولدانۋدى, ارحيۆتىك جۇمىس تۇرلەرىن جەتىلدىرۋ مەن وڭتايلاندىرۋ جولدارىن ىزدەۋدى تالاپ ەتەدى. مۇراعات ءوز قىزمەتىن ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرۋى كەرەك, تۋىنداعان پروبلەمالار مەن سىن-قاتەرلەرگە يكەمدى جانە تەز جاۋاپ بەرۋى كەرەك. مۇراعات اقپاراتتارىن پايدالانۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا ۇمتىلىپ, جۇمىس ادىستەرىن ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرۋعا مىندەتتىمىز, – دەيدى م.بەكتەمباەۆ.
ءيا, ارحيۆتەگى ايعاقتاردى قازاقتىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىنىڭ جاڭعىرىعى دەسە دە بولادى. وعان ۇڭىلگەن سايىن كوزىڭ اشىلىپ, جان دۇنيەڭ ءبىر ىسىنىپ, ءبىر سۋىنارى حاق. مۇراعاتتار مۇحيتىنا قارماق سالساڭىز, كۇرشەگىڭىز كونە جازبالارعا ىلىنەدى. وندا ارعى اتاڭىزدىڭ ايتىپ كەتكەن سارا ءسوزى مەن عيبراتتى عۇمىرىنىڭ ۇزىگى بار. قاسيەتتى قۇجاتتارعا ءتىل ءبىتىپ سويلەيدى, جان ءدىرىلى مەن ايعاقتى سىرىن ايقارا اشىپ, تىلدەسەدى. ارحيۆ – كەنىش. سول كەنىشتى بىرگە يگەرگەنىمىز ابزال.