گازەتىمىزدىڭ كوكشەتاۋداعى تىلشىلەر قوسىنىنا ساعادات قابىلدينا اتتى كەيۋانا كەلدى. قولىندا ءبىر قورا قۇجات سالىنعان پاپكە. ايتپاعى – جەر تەلىمىن بولۋگە قاتىستى وكپە-رەنىش ەكەن. ءبىز اپامىزدىڭ بەتىنە قارايمىز. ول دا ءبىزگە قارايدى. جانارىندا: «بولمايتىندى سۇرايتىنداردان ەمەسپىن, ءومىردىڭ تىرەگى ادىلدىك ەمەس پە؟» دەگەن سۇراق تۇردى.
تاعى دا وقىدىم. نە جازعانى بەلگىسىز حاتتار سياقتى ەمەس, فاكتىلەرى انىق, دالەلدەرى مىعىم دۇنيە كورىندى. ەلباسىمىزدىڭ تۇنەۋكۇنگى ۇكىمەتتى سىناعان سوزدەرىنەن كەيىنگى شيرىعۋ, باياعىدا ءسونىپ قالعان ءۇمىت وتىن قايتا جاندىرۋ نيەتى دە جوق ەمەس. سوندىقتان, استاناعا ىرگەلەس كوكتال اۋىلدىق ارداگەرلەر ۇيىمى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى س.قابىلدينانىڭ ءوز باسىنداعى تاۋقىمەت وزگەلەرگە دە قاتىستى دەگەن پايىم جەتەگىمەن تسەلينوگراد اۋدانىنا جول تارتقانبىز. وبلىس ورتالىعى كوكشەتاۋ مەن اۋدان ورتالىعى اقمولدىڭ اراقاشىقتىعى 400 شاقىرىمدى جاعالاتىپ قالادى. تاياق تاستام جەردەگى كوكتال تۇرعىنى توعىز جىل بويى سەرگەلدەڭگە تۇسكەنى نەسى؟
گازەتىمىزدىڭ كوكشەتاۋداعى تىلشىلەر قوسىنىنا ساعادات قابىلدينا اتتى كەيۋانا كەلدى. قولىندا ءبىر قورا قۇجات سالىنعان پاپكە. ايتپاعى – جەر تەلىمىن بولۋگە قاتىستى وكپە-رەنىش ەكەن. ءبىز اپامىزدىڭ بەتىنە قارايمىز. ول دا ءبىزگە قارايدى. جانارىندا: «بولمايتىندى سۇرايتىنداردان ەمەسپىن, ءومىردىڭ تىرەگى ادىلدىك ەمەس پە؟» دەگەن سۇراق تۇردى.تاعى دا وقىدىم. نە جازعانى بەلگىسىز حاتتار سياقتى ەمەس, فاكتىلەرى انىق, دالەلدەرى مىعىم دۇنيە كورىندى. ەلباسىمىزدىڭ تۇنەۋكۇنگى ۇكىمەتتى سىناعان سوزدەرىنەن كەيىنگى شيرىعۋ, باياعىدا ءسونىپ قالعان ءۇمىت وتىن قايتا جاندىرۋ نيەتى دە جوق ەمەس. سوندىقتان, استاناعا ىرگەلەس كوكتال اۋىلدىق ارداگەرلەر ۇيىمى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى س.قابىلدينانىڭ ءوز باسىنداعى تاۋقىمەت وزگەلەرگە دە قاتىستى دەگەن پايىم جەتەگىمەن تسەلينوگراد اۋدانىنا جول تارتقانبىز. وبلىس ورتالىعى كوكشەتاۋ مەن اۋدان ورتالىعى اقمولدىڭ اراقاشىقتىعى 400 شاقىرىمدى جاعالاتىپ قالادى. تاياق تاستام جەردەگى كوكتال تۇرعىنى توعىز جىل بويى سەرگەلدەڭگە تۇسكەنى نەسى؟جول ۇزاق, ويلانىپ كەلەمىن. وقىرمان دا ويلانسىن, بيلىك وكىلدەرى دە ويلانسىن. حاتتى قىسقارتىپ وقىپ بەرەيىن:
«2004 جىلى ءبىزدىڭ وتباسىمىز, وزگەلەر سياقتى تالاپكەر, قاراوتكەل اۋىلدارىنان جەر تەلىمىن الۋ جونىندە ءوتىنىش بەرگەنبىز,– دەيدى س.قابىلدينا. – سول كۇننەن قيامەت باستالدى. اقىرى, وبلىس اكىمدىگىنە جازىپ, تالاپكەردەن 10 سوتىق جەر ءبولىندى. بىراق, ويپاڭ سايدان, باتپاق جەردەن بەرىلگەن ەكەن. بارىپ كورسەم, كورشىلەردىڭ ۋاقىتشا ءۇيى (ۆرەميانكا) بەلۋاردان سۋدا تۇر, قابىرعالارى كەرتىلىپ قۇلاۋ الدىندا. قۇتىلا سالايىق دەگەنى عوي. مەن ول جەردەن باس تارتتىم. كوپ جىل سارساڭعا ءتۇسىپ, قۇرعاق جەردەن باسقا ۋچاسكە بەرىلەتىن بولدى, ايتەۋىر. قۋانىپ ءجۇرىپ, اۋىل اكىمى ا.يسابەكوۆانىڭ قانداي شەشىم شىعارعانىنا ءمان بەرمەپپىن. ول 2003 جىلى قابىلدانعان «جەر كودەكسىنىڭ» 32-بابىن قولدانىپ, ءبىر جىلعا جالعا بەرگەن ەكەن».
بىراق, اكىم سول كودەكستىڭ 23-بابى بويىنشا الدىمەن جەرگە مەملەكەتتىك اكت بەرۋى قاجەتتىگىن ەسكەرمەگەن. جەر ازاماتتارعا ءبىر-اق رەت بەرىلەدى. ال, يسابەكوۆانىڭ پارمەنى بويىنشا ءبىر جىلدا ءۇي سالىپ كىرىپ الماساڭ, ارماندارىڭنىڭ كۇل-تالقانى شىعادى. بۇل ەندى تۇلكىنىڭ تىرنانى قوناققا شاقىرعانىنداي كۇلكىلى تىرشىلىك. ءتيىستى قۇجات دايىنداۋعا كۇنى-ءتۇنى كوز ىلمەسەڭ دە ءبىر جىل ءبارىبىر جەتپەيدى. جۇيكە توزۋ, قارجى شىعىنىن ايتپاعاندا, 5-6 جىل ءۇي سالا الماعاندار قانشاما. وسىندايدا جەر تەلىمىن ءبولۋ, وعان قۇجات دايىنداۋدى قيامەتكە اينالدىرۋ باسشىلارعا ءتيىمدى سياقتى دەگەن وي كەلەدى. بىرىنشىدەن, جىلدا قۇجات دايىنداپ, حالىق اۋدان بيۋدجەتىنە اقشا تۇسىرەدى. ەكىنشىدەن, زۋ ەتىپ وتە شىعاتىن ءبىر جىلدا ءۇي سالا الماعان ادامداردىڭ جەرىن باسقاعا بەرۋگە بولادى.
اپامىز قارتايعان شاعىندا قۇقىقتىق ساۋاتىن مىقتاپ كوتەرۋگە كوشكەنى قولىمىزدا ۇستاپ وتىرعان حاتتىڭ ءاربىر پاراقشاسىنان بايقالادى. مىنا جەرىن قاراڭىز: «...وعان دالەل كەلتىرەمىن. 2010 جىلى 10 ادامنىڭ جەر تەلىمىن قايتا الىپ قويۋ شەشىمى شىعارىلعان. سولاردىڭ ىشىندە د.كابەلدا عانا ءوز ۇلەسىن قايتارىپ الدى. دەمەك, بۇعان زاڭ جول بەرەدى ەكەن. قۋىنباعاندار كۇدەر ءۇزىپ قالا بەرەدى. قانشا جەردەن موراتوري بولسا دا وسى جىلدارى قاراوتكەل اۋىلىندا 7000 ادامعا جەر بەرىلگەنىن پروكۋراتۋرا انىقتاعان. كەزەك دەگەنىڭىز ساقتالمايدى. التىن القالى ك.ءالجانوۆا مەن م.قايىرجانوۆاعا 2004 جىلى كەزەككە تۇرسا دا تالاپكەردەن جەر بۇيىرماي-اق قويدى. ال, مەنىڭ جەرىمدى 2011 جىلى «جەر كودەكسىنىڭ» 94-بابىنىڭ 3-ءشى بولىگىن, 29-بابىنىڭ 2-ءشى بولىگىن, ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ 26-بابىنىڭ 3-ءشى بولىگىن ورەسكەل بۇزىپ, 2011 جىلى عانا كەزەككە تۇرعان ن.ەستەمەسوۆكە بەرە سالعان. مۇنى اۋداندىق پروكۋراتۋرا انىقتادى, تەكسەرىس تە جۇرگىزىپ جاتىر. ال, اۋداندىق قارجى پوليتسياسى وسى قياناتشىل ايەلدى قىزعىشتاي قورعايتىنى تۇسىنىكسىز».
وسى ورايدا, جوعارىداعى جەر تەلىمىن جالعا بەرۋدەگى استانا ماڭىنداعى اۋدانداردىڭ اركەلكى ۇستانىمى تاڭعالدىراتىنىن ەسكە سالا كەتەيىك. ساعادات قابىلدينانىڭ ايتۋىنشا, اقكول اۋدانىندا جەر تەلىمى مەملەكەتتىك اكتىمەن ءبىر اي ىشىندە بەرىلەدى. ارشالى اۋدانىندا جالعا بەرۋ 5 جىل مەرزىمدى قامتيدى. سوندا, تسەلينوگراد اۋدانى قاي زاڭعا سۇيەنەدى ەكەن؟ «جىل سايىن جالعا بەرۋ شارتىن ۇزارتۋ كەدەيلىكتى قولدان جاساۋمەن بىردەي» دەگەن ءوتىنىش يەسىنىڭ سوزىندە جان بار دەپ تۇيىندەۋگە بولاتىنداي.
ءيا, جەر ماسەلەسى قاي جەردە بولسىن وتە وزەكتى. ال, استانانىڭ ماڭىنداعى تسەلينوگراد اۋدانى ءۇشىن ايرىقشا نازاردا ۇستالاتىن جاعداي ەكەنىن بىلەمىز. بۇعان قاتىستى كوپتەگەن پايىم جاساۋعا بولادى. «جۇرتتىڭ ءبارى كوشە بەرسە, التىن بەسىك اۋىلدارىمىزدا كىم قالادى؟» دەۋشىلەر بار. جۇرەك جىليتىنداي بولعانىمەن, مۇنىڭ دۇرىس ەمەس دەپ كىم ايتادى. قانداي جاعدايدا بولسىن ازاماتتاردىڭ قۇقىعى زاڭمەن قورعالادى. ەل گازەتىنىڭ ۇستانىمى دا وسى. وقىرماندارىمىز «ەگەمەننىڭ» جەر تاراتاتىن ۇيىم ەمەستىگىن جاقسى بىلەدى. ادىلدىك اۋىلىنا اياعى ءتيىپ, داۋىسى جەتپەگەندىكتەن حابارلاسادى. دۇرىس بولسىن, بۇرىس بولسىن ونى ەسكەرۋسىز قالدىرۋعا ەشكىمنىڭ حاقىسى جوق.
سوندا جەرگىلىكتى بيلىك نە ءۇشىن دارمەنسىزدىك تانىتادى؟ اۋدان, اۋىل اكىمدەرى وسى ماسەلەگە قاتىستى نەگە تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇرگىزبەيدى؟ تۋراسىن ايتساق, اۋداننىڭ جىل سايىن اۋىساتىن اكىمدەرى وزىنەن بۇرىنعى بىلىقپايدى كوتەرۋگە, قوسىمشا جاۋاپكەرشىلىك الۋعا ق ۇلىقسىز. ونى اقمولعا ساپارىمىز بارىسىندا بايقاعانداي بولدىق. ءبىر كۇن بۇرىن تەلەفونمەن حابارلاسىپ, ساپار ماقساتىن ايتقانىمىزعا قاراماستان, اۋدان اكىمىنىڭ قابىلداۋىندا ءتورت ساعاتتان استام ۋاقىت وتىرىپ, ساعات 13.30-دا قابىلداۋ قۇرمەتىن يەلەندىك.
ءسويتىپ, اكىم مىرزا تۇسكى ءۇزىلىس كەزىندە اۋداندىق جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ باسشىسى ايزادا تولەگەنوۆانى شاقىرىپ, اپىل-عۇپىل تاپسىرما بەردى. اقىرى, كەشكى ءتورت كەزىندە, جەر باسشىسى قول قويعان نەبارى ءۇش اۋىز جاۋاپ الدىق. ماسەلەنى اشىق ءتۇسىندىرۋ, وسىنشاما ادامنىڭ ساندالىسقا ءتۇسۋ سىرىن اشۋ, وعان ناقتى باعا بەرۋ دەگەنىڭىز جوق. ءتىپتى, وسى ءۇش اۋىز جاۋاپتىڭ ونە بويىنان وركوكىرەكتىك پەن اشۋ-ىزا سالقىنى سەزىلەتىنىن قايتەرسىز؟! ونىڭ ورنىنا مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ حات ارتىندا ادام بارىن, اشىنعان تاعدىر بارىن ەسكەرگەنى, از عانا ۋاقىت ءبولىپ, ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىنا جەتۋگە تىرىسقانى ءجون ەمەس پە؟
باقبەرگەن امالبەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقمولا وبلىسى,
تسەلينوگراد اۋدانى.