وڭتۇستىك ولكەنىڭ شالعايىنداعى سوزاق اۋدانىنىڭ ءانۇرانىنا اينالعان, جاسى دا, كارىسى دە شابىتپەن ايتاتىن ۇلى سازگەر ءشامشى قالداياقوۆتىڭ ءانى اۋدان تاريحىمەن بىرگە جاساپ كەلەدى
سوزاقتاعى جىلدارىن ساعىنا ەسكە الادى
1985 جىلى سوزاق اۋداندىق «مولشىلىق ءۇشىن» (قازىرگى «سوزاق ءۇنى») گازەتىندە جاۋاپتى حاتشى بولىپ جۇرگەنىمدە وبلىس كولەمىندە لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان 37 جاستاعى جىگەرلى جاس دوسىباي ايتباي ۇلى شەرىمقۇلوۆ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ كەلدى. ول كىسىنىڭ كەزىندە پارتيا قاتارىنا قابىلدانىپ, وبلىستىق تەلەراديو كومپانياسىنىڭ باسشىسى باۋدۋللا قونىسبەكوۆ اعامىز ارنايى كەلىپ, دوسىباي ايتباي ۇلىنا جولىعىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان ارتتا قالعان اۋداندا جاڭادان اشىلعان راديو حابارى رەداكتسياسىنا جاۋاپتى رەداكتور ەتىپ تاعايىنداۋى, كەيىننەن «سوزاق تەلەديدارىنىڭ» نەگىزىن قالاپ, ەڭبەك ەتۋىم – جاستىق شاقتاعى ۇمىتىلماس كەزدەرىم ەدى. تاريحى باي شەجىرەلى ولكەدە قۇندى مالىمەتتەر جيناپ, كونەكوز قارتتاردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداۋىم شىعارماشىلىعىما ارقاۋ بولدى.
بۇل كۇندە ەلگە تانىمال مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى ءحىى شاقىرىلىمىنىڭ حالىق دەپۋتاتى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, «حالىقتار دوستىعى» جانە «قۇرمەت» وردەندەرىنىڭ يەگەرى دوسىباي شەرىمقۇلوۆ شالعايداعى سوزاق اۋدانىنا كۇردەلى قيىن كەزەڭدە كەلىپ, 1994 جىلعا دەيىن توعىز جىل بويى جەمىستى ەڭبەك ەتتى. «جاس كەلسە – ىسكە» دەمەكشى, اۋداندا ءىرى وزگەرىستەر جاسادى, كەڭشار ديرەكتورلارى مەن پارتكوم حاتشىلارىن, مەكەمە-ۇيىم باسشىلارىن جىگەرلى جاس ماماندارمەن اۋىستىردى. پارتيالىق جاۋاپكەرشىلىك تۇرعىسىنان وتكىزگەن تالاي جيىندارىنا قاتىسىپ, ساۋاتتى دا جىگەرلى ايتقان سوزدەرىنە سىرتتاي ريزا بولىپ جۇرەتىنمىن. جەرگىلىكتى جەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونيميكالىق دامۋىنا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ دوسەكەڭنىڭ ىسكەرلىك قابىلەتىن جان-جاقتى تانىتقان ەدى. ودان بولەك دوسىباي ايتباي ۇلى سوزاقتا قىزمەت ەتكەن جىلدارى تالاي تارلانبوز ادەبيەت جانە مادەنيەت قايراتكەرلەرىن, ساحنا ساڭلاقتارىن كۇتىپ الىپ, حالىقپەن كەزدەسۋ جيىنىن وتكىزگەنىنىڭ دە كۋاسى بولدىم. قازاقتىڭ تالانتتى جازۋشىلارى ساۋىربەك باقبەرگەنوۆ, تاكەن الىمقۇلوۆ, قۋاندىق شاڭعىتباەۆ, تولەگەن توقبەرگەنوۆ, تۇتقاباي يمانبەكوۆ, ورالحان بوكەي, اكادەميك ىسمەت كەڭەسباەۆ, ساحنا ساڭلاقتارى بيبىگۇل تولەگەنوۆا, روزا باعلانوۆا, شولپان جانداربەكوۆالارمەن كەزدەسۋدە ونەر مايتالماندارىنىڭ مەرەيىن كوتەرىپ سويلەپ, اسەرلى كەش وتكىزگەنى ەسىمنەن شىقپايدى. كۇيشى تولەگەن مومبەكوۆتىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىن دۇركىرەتىپ وتكىزىپ, توكەڭ «دوسىباي» اتتى كۇي شىعارعانىن دا بىلەمىن. دوسىباي ايتباي ۇلى سوزاقتا قىزمەت ەتكەن جىلدارى سول ەلدىڭ ىنتىماق-بىرلىگىن ساقتاپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن كوتەرۋدە, تالانتتارىن قۇرمەتتەۋدە ابىرويلى ەڭبەك ەتتى. ول كىسىنىڭ ءادىل دە ىسكەر باسشى بولعانىن سوزاق حالقى ءالى كۇنگە ايتىپ جۇرەدى. ءوز باسىم دوسەكەڭمەن وسى كەزگە دەيىن حابارلاسىپ, كەزدەسكەن سايىن قۋانىپ قالامىز. جاقىندا جولىققاندا سوزاقتا بىرگە قىزمەت ەتكەن جىلداردان سىر سۋىرتپاقتاعان ەدىك.
– دوسەكە, شالعايداعى تابيعات جاعدايى كۇردەلى, وبلىستىڭ وزگە وڭىرلەرىمەن سالىستىرعاندا حالقىنىڭ تۇرمىسى تومەن سوزاققا ءوز ەركىڭىزبەن بارماعان شىعارسىز؟
– مىنا ساۋالىڭ سوزاقتا وتكەن كەزدى ەسكە ءتۇسىردى. 1985 جىلى وبلىس باسشىسى اسانباي اسقاروۆ كابينەتىنە شاقىرىپ, سوزاق اۋدانىنىڭ بوس تۇرعان ءبىرىنشى حاتشىسى ورنىنا مەنىڭ كانديداتۋرامدى لايىق كورىپ وتىرعانىن ايتتى. ول كەزدە سوزاق اۋدانىنىڭ ەكونوميكالىق احۋالى, حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا كوپ ارتتا قالىپ كەتكەن, پروبلەمالارى شاش-ەتەكتەن, ونى شەشۋ ءۇشىن كوپ ۋاقىت جانە قارجى قاجەت ەكەنىن جاقسى بىلەتىنمىن. سوندىقتان ونشا اياعىم تارتا قويمادى. «اسەكە, سول اۋدانعا مال شارۋاشىلىعى ماماندارىنىڭ بىرەۋىن جىبەرگەنىڭىز دۇرىس بولار. مەنىڭ ماماندىعىم ەكونوميست قوي», دەپ جالتارىپ ەدىم, ول كىسى جاقتىرماي قالدى. ء«يا, ول اۋداننىڭ پروبلەماسى جەتكىلىكتى, تابيعاتى ەرەكشەلەۋ ەكەنىن بىلەمىن. بىراق سەن ءالى جاسسىڭ, كۇش-قۋاتىڭ جەتكىلىكتى. مۇنداي جۇمىستى قازىر ىستەمەگەندە قاي ۋاقىتتا ىستەمەكسىڭ؟ مۇنداي قيىندىقتاردى سەندەر جەڭبەگەندە كىم جەڭەدى؟ ءبىز وسى جۇمىس سەنىڭ قولىڭنان كەلەدى دەپ سەنىم ارتىپ وتىرمىز, سول سەنىمدى اقتاۋىڭ كەرەك!», دەپ كەسىپ تاستادى. ارتقا شەگىنەر جول جوق ەكەنى تۇسىنىكتى بولدى. ءارى مۇنداي ۇلكەن كىسى ەكىنىڭ بىرىنە قولقا سالا بەرمەيدى, بۇكىل وبلىس حالقى ءپىر تۇتقان اسەكەڭنىڭ ءوزى سەنىم ارتىپ وتىرسا, ونىڭ ءسوزىن قالاي اياقاستى ەتپەكپىن؟ سوندىقتان كەلىسپەسكە امالىم قالمادى. وبكومنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىن باسقارعان ەكى جىلدىڭ ىشىندە بارلىق اۋدانمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەگەندىكتەن, سوزاق اۋدانىنىڭ جاعدايىن جاقسى بىلەتىنمىن. سول جىلى اسانباي اسقاروۆ رەسپۋبليكا ورتالىق كوميتەتىنىڭ قاۋلىسىمەن قىزمەتىنەن بوساتىلىپ, وبلىسىمىزعا رىسبەك مىرزاشەۆ كەلگەندە اسەكەڭنىڭ ۇسىنىسى تاعى دا قوزعالىپ, سوزاقتاعى قىزمەتكە بارۋىما تۋرا كەلدى. سوزاقتا توعىز جىل قىزمەت ەتكەندە بايقاعانىم – حالقى تەكتى, مىنەز-جاراتىلىسى بولەك جاندار ەكەن.
– زامانىمىزدىڭ ۇلى سازگەرى, جەرلەسىڭىز ءشامشى قالداياقوۆپەن ۇزاق جىلدىق سىيلاستىق قارىم-قاتىناستا بولعانىڭىزدى بىلەمىز. ءشامشى اعامەن جاقىن تانىستىعىڭىز قالاي باستالىپ ەدى؟ ءسىز باسشىلىق جاساعان جىلدارى ءشامشى اعانىڭ سوزاققا ءجيى كەلەتىنىن كورەتىنبىز.
– سازگەر ءشامشى قالداياقوۆتىڭ اندەرىن بالا كەزدەن تىڭداپ, جاتقا ايتىپ جۇرگەن جاستار ءبىزدىڭ كەزىمىزدە از بولمادى. اسىرەسە, ستۋدەنت كەزىمىزدە باس قوسا قالساق, ءشامشىنىڭ اندەرىن ايتۋدان جالىقپايتىنبىز. ءشامشىنىڭ ءوزىن كورمەسەك تە, اندەرى ارقىلى ءبىز ءۇشىن قول جەتپەيتىن دارا تۇلعا, دانىشپان, تۋما تالانت بولىپ كورىنەتىن. ول كىسىمەن ەڭ العاش كەزدەسۋدىڭ ءساتى وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قىزمەتىندە جۇرگەن كەزىمدە, 1976 جىلى كوكتەمدە ءتۇستى. جۇمىستىڭ اياعىنا تامان كابينەتكە ءشامشى اعا كىرىپ كەلدى. مەن ونى بىردەن تانىپ, ورنىمنان تۇرىپ امانداسىپ, ورىندىق ۇسىندىم. ول كىسى ءوزىن تانىستىرا باستاپ ەدى, مەن ءسوزىن ءبولىپ:
– ءسىزدى بىلەمىن عوي, ءسىز ءشامشى اعاسىز عوي, – دەدىم. ول كىسى:
– بارەكەلدى, تانىعانىڭا راحمەت! – دەپ قۋانىپ قالدى. سوسىن: – مەن وسىندا كەلە جاتىپ سەندەرگە سوعا كەتەيىن دەپ ويلادىم. قازىر جامبىلدان كەلە جاتىرمىن, جامبىل وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ح.بەكتۇرعانوۆ ماعان سۋ جاڭا ماشينا سىيلادى, – دەپ بالاشا ءماز بولىپ, جەلپىنىڭكىرەپ قويدى. كوڭىلىنىڭ كوتەرىڭكى ەكەنىن بايقاپ, مەن دە قوسىلا قۋانىپ, قۇتتىقتاپ جاتىرمىن. ەلدىڭ ارداقتى پەرزەنتىنە اينالعان سازگەرگە وسىنداي قۇرمەت بىلدىرگەن ح.بەكتۇرعانوۆقا ىشتەي ريزا بولىپ تا وتىرمىن. سويلەسە كەلىپ, ول كىسى مەنى بۇرىننان سىرتىمنان بىلەتىندىگىن ايتىپ, اكەممەن دامدەس بولعان ساتتەرىن ەسىنە ءتۇسىردى. «جاقسى اكە جامان بالاعا قىرىق جىل ازىق» دەگەن وسى ەكەن-اۋ. تالاي جاقسى-جايساڭمەن سىيلاسىپ وتكەن اكەمنىڭ ماعان قالدىرعان ەڭ ۇلكەن بايلىعى جاقسى اتى ەكەنىنە وسىنداي ارداقتى ازاماتتاردىڭ جىلى لەبىزىن ەستىگەن سايىن كوز جەتكىزە تۇسەمىن. بۇگىن دە, مىنە, ءبىر كورىپ, قولىن الۋدى تالاي ادام ارمانداعان ءشامشى اعانىڭ اكەمنىڭ ارقاسىندا تانىپ, الدىما كەلىپ وتىرعانىنىڭ ءوزى نە تۇرادى؟! سوندىقتان «اركىم سىيلاعاننىڭ ق ۇلى» دەمەي مە, جۇمىستىڭ اياعى بولىپ قالعاندىقتان: «شاكە, كەلىپ قالىپسىز, ۇيگە ءجۇرىڭىز. نەمەسە اسىعىس بولساڭىز, ءبىر جەرگە بارىپ تاماقتانايىق!» دەپ ىزەت بىلدىرگەندە ول كىسى شاۋىلدىرگە, ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى «تەمىر» سوۆحوزىنا كەتىپ بارا جاتقانىن ايتىپ, سىپايى عانا باس تارتتى. ول كىسىمەن بىرگە سىرتقا شىعىپ, شىعارىپ سالايىن دەپ ويلادىم. تىستا شاكەڭنىڭ سىيعا العان سۋ جاڭا, سارى ءتۇستى «جيگۋلي» كولىگى جارقىراپ تۇر ەكەن. ءشامشى اعانىڭ ازىلقوي كىسى ەكەنىن بۇرىن دا ەستىپ جۇرەتىنمىن. بۇل جولى دا قۋاقىلانا جىميىپ, العان ول كولىگىنىڭ ەسىگىن اشىپ جاتىپ: «مەن ماشينا ايداۋدى ەندى ۇيرەنىپ ءجۇرمىن. باعدارشامنىڭ الدىنا كەلىپ, ماشينادان ءتۇسىپ, جان-جاعىما قارايمىن. ەگەر باسقا ماشينالار جوق بولسا, سوندا عانا جۇرەمىن», دەگەن سوزىنە ك ۇلىپ الدىم. سازگەردى جاقسى كوڭىل كۇيمەن قوشتاسىپ, شىعارىپ سالدىم. ودان كەيىن اعامەن كەزدەسۋدىڭ رەتى بولمادى. بىراق ۇنەمى سىرتتاي اماندىعىن ءبىلىپ جۇرەتىنمىن.
«رايكومنىڭ قاۋلىسىمەن ءان جازىلمايدى»
– ەندى اڭگىمەمىزدى تەك سوزاقتىڭ عانا ەمەس, جالپى قازاقتىڭ ءسۇيىپ ايتار «تەرىسكەي» ءانىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە سەبەپشى بولعانىڭىزعا توقتالساڭىز...
– سوزاق اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعاننان كەيىن, ءشامشى اعا جامبىلدان باياعى كولىگىمەن كەلىپ, ارنايى قۇتتىقتادى. ول كىسىنىڭ بۇل ىزەتىنە قاتتى قۋانىپ, توبەم كوككە جەتكەندەي بولىپ قالدى. بۇل كەزدە مەنىڭ وتباسىم ءالى اۋدانعا كوشىپ كەلمەگەن. سوندىقتان ونى ءوزىم جاتقان شاعىن مەيمانحاناعا, قاسىما جايعاستىردىم دا:
– شاكە, اقىرى كەلىپ قالعان ەكەنسىز, ەندى 2-3 كۇن بولىپ, حالىقپەن كەزدەسىپ قايتىڭىز, – دەپ قولقا سالدىم.
ول كىسى بىردەن قابىل الىپ:
– مەن قايدا اسىعامىن؟ ساعان كەدەرگى بولماسام بولدى عوي, – دەپ كۇلدى.
سونىمەن اۋداننىڭ ەكى-ءۇش شارۋاشىلىعىندا بولىپ, حالىقپەن بىرنەشە كەزدەسۋ وتكىزدى. ول كىسىنىڭ قاسىنا ەرىپ ءجۇرۋ ءۇشىن اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى امانگەلدى مىرزاليەۆ دەگەن اعامىزدى قوسىپ بەردىم. ءوزىم كۇندىز پارتيا جۇمىسىنان قولىم بوسامايتىندىقتان, تەك كەشكە قاراي داستارقان باسىندا بىرگە وتىرىپ, اڭگىمەلەسىپ, ول كىسىنىڭ قىزىقتى حيكايالارىن تىڭدايتىنمىن. شاكەڭنىڭ ءاربىر اڭگىمەسىنەن كىشىپەيىلدىلىگى, قاراپايىمدىلىعى, سوزگە شەبەر, ءازىل-قالجىڭعا قۇمارلىعى بايقالىپ تۇراتىن. ادەتتە اۋدانعا كەلگەن ونەر مەن ادەبيەت وكىلدەرىنىڭ ءوز تالاپتارىن قويا كەلەتىنى بۇرىننان بەلگىلى جاعداي. ال وندايلاردىڭ جانىندا ءشامشى اعانىڭ بولمىسى مۇلدە بولەك ەدى. ول كىسى وزىنە جاسالعان مۇنداي «قامقورلىقتاردى» جاقتىرمايتىن. ەلگە ول ءۇشىن كەلمەگەنىن ايتىپ, كەيبىر باسشىلار ۇسىنعان «حاتقالتالارىن» قايتارىپ جىبەرگەنىن دە ەستىپ ءجۇردىم.
شاكەڭنىڭ سول كەلگەنىندە داستارقان ۇستىندە:
– شاكە, ءسىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنە ارناپ جازعان اندەرىڭىزدى بۇگىندە حالىق اۋزىنان تاستاماي ايتىپ ءجۇر. مىسالى, «ارىس جاعاسىندا», «سىر سۇلۋى», «مويىنقۇم جاستارىنىڭ ءانى», «كاسپي تولقىنىندا», تاعى سول سياقتى اندەرىڭىز كوپ. بىراق ءبىزدىڭ سىرلى سوزاق ەلىنە ارناعان ءانىڭىز جوق سياقتى. سوندىقتان وسى ەل مەن جەردىڭ قۇرمەتىنە ارناپ ءبىر ءان شىعارساڭىز, – دەپ تىلەگىمدى ايتتىم.
– دوسىباي, سەنىڭ ايتىپ وتىرعانىڭ دۇرىس. بىراق ءان شىعارۋ رايكومنىڭ قاۋلىسىمەن ورىندالمايدى عوي. ءان وزىنەن-ءوزى شىعا بەرمەيدى. بىراق ويلاسايىق, مەن ساعان ۋادە بەرمەي-اق قويايىن, دەگەنمەن ارەكەت جاساپ كورەيىن, – دەدى شاكەڭ.
سازگەر وسىلاي دەگەن سوڭ, بۇدان كەيىن بۇل اڭگىمەنى قايتىپ قوزعاعان جوقپىن.
1986 جىلدىڭ جاز ايلارىندا ءشامشى اعا ماعان تەلەفون سوعىپ, اۋدانعا كەلەتىندىگىن, قاسىندا بەلگىلى اقىن, ءوزىمىزدىڭ جەرلەسىمىز سابىرحان اسانوۆ بولاتىنىن ەسكەرتتى. سوزاقتا «قىزىلكول» دەگەن دەمالىس ورنىندا سىرتتان كەلگەن قۇرمەتتى مەيمانداردى كۇتەتىن قاراپايىم ءۇش-ءتورت ءۇيىمىز بار ەدى. بۇل ۇيلەر اۋداندىق تۇتىنۋشىلار قوعامىنىڭ ەسەبىندە بولعاندىقتان, مەكەمە باسشىسى ءابدىماجيت بيتاباروۆتى شاقىرىپ, سول ءۇيدىڭ بىرەۋىن قوناقتارعا ارناپ دايىنداۋدى تاپسىردىم.
كوپ ۇزاماي اقىن مەن سازگەر دە كەلىپ جەتتى. ولاردى الدىن الا دايىندالعان كول جاعاسىنداعى ۇيگە جايعاستىرىپ, بار جاعدايىن جاساپ جاتىرمىز. سابىرحان اسانوۆتى بۇرىن-سوڭدى ەستىگەنىم بولماسا, كورگەن ادامىم ەمەس. ءوزى ءىرى دەنەلى, سىمباتتى, وتە مادەنيەتتى كىسى ەكەن. سابىرحان اعامىز دا شاكەڭنەن قالىسپايتىن, ازىلگە جۇيرىك ادام بولىپ شىقتى. تانىسىپ, سويلەسە كەلە ماعان:
– شاكەڭ اعاڭ وتە قىزىق كىسى عوي, وتكەن جولى ماعان تەلەفون ارقىلى الماتىعا زۆونداپ: «مەن سوزاق اۋدانى تۋرالى ءبىر ءان جازۋعا سول اۋداننىڭ باسشىسى دوسىباي دەگەن ىنىمىزدەن تاپسىرما الدىم, سەن سوعان ولەڭ جاز», دەيدى. مەن: «وۋ, شاكە, مەن ول اۋداندى كورمەسەم, بىلمەسەم, ولەڭدى قالاي جازامىن؟ الماتىدا وتىرىپ جازا المايمىن عوي», دەسەم, «وندا سول جاققا بارىپ قايتايىق», دەدى. سوسىن سەندەرگە كەلدىك», دەپ ازىلدەپ وتىردى.
ءسويتىپ, قوناقتارىمىز «قىزىلكولدە» دەمالىپ, اراسىندا 2-3 شارۋاشىلىقتا كەزدەسۋ وتكىزىپ, ون شاقتى كۇن بولىپ, قايتىپ كەتتى. كەتەرىندە شاكەڭ ماعان:
– دوسىباي, سەنىڭ ءوتىنىشىڭنىڭ ورىندالاتىن ءتۇرى بار. سابىرحان ەكەۋمىزگە ءبىراز ۋاقىت بەر, دايىن بولعاندا حابارىن ايتامىز, ءوزىمىز ءاندى الىپ كەلەمىز! – دەدى.
سونىمەن 1986 جىلدىڭ كۇزىندە كابينەتىمدە وتىرسام, ءشامشى اعا كىرىپ كەلدى. قۇشاقتاسىپ امانداسقان سوڭ, ول كىسى ءان دايىن ەكەندىگىن ايتىپ, ماعان نوتالار مەن ولەڭ ءماتىنىن كورسەتە باستادى.
– سابىرحان اعامىز قايدا؟ بۇل قۋانىشتى جاڭالىقتىڭ ءسۇيىنشىسىن ءوزى سۇراي كەلمەدى مە؟ – دەپ ەدىم:
– ول اۋىرىپ, اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ قالدى. مەن بۇل جاقسىلىقتى جەتكىزۋدى كەيىنگە قالدىرعىم كەلمەي, ءوزىم كەلدىم. سەن قازىر ەكى ءانشى جانە بايانمەن سۇيەمەلدەۋشىنى الدىرت. مەن ولارعا ءاندى ءوزىم ۇيرەتىپ كەتەيىن, – دەدى.
تەز ارادا مادەنيەت ءبولىمىنىڭ باستىعى تۇرلىبەك جاقسىباەۆتى جانە انشىلەردى شاقىرتىپ, ء«بارىڭ كىشى مەيمانحاناعا بارىپ, ءان ۇيرەنۋگە كىرىسىڭدەر» دەپ تاپسىرما بەرىپ, شىعارىپ سالدىم.
جۇمىستان سوڭ سول كەزدەگى اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى مارقۇم راحماتۋللا مومبەكوۆ ەكەۋمىز ءشامشى اعا انشىلەردى ۇيرەتىپ جاتقان جەرگە باردىق. ۇلكەن بولمەدە جۇمىس قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر ەكەن, ءبىزدىڭ انشىلەر ءاندى تولىق بولماسا دا, ءبىراز ۇيرەنىپ العان سياقتى. مادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى تۇرلىبەك جاقسىباەۆتىڭ ءان سالاتىن قابىلەتى بار ەدى, ءوزى ءوتىنىش ايتىپ:
– وسى ءاندى مەن ورىندايىنشى, مەنىڭ داۋسىم وسى انگە ىڭعايلى. شاكەڭ دە قولداپ وتىر, – دەپ بايەك بولعاندا شاكەڭ:
– بۇل جىگىتتەر مەن قىزداردىڭ ءبارى جاقسى انشىلەر ەكەن. بارلىعى تاماشا ورىنداپ جاتىر. بىراق, تۇرلىبەكتىڭ ايتىپ وتىرعانى دۇرىس, سونىڭ داۋسىنا لايىقتالىپ جازىلىپتى, – دەپ تۇرلىبەكتى قولدادى.
ءاننىڭ اتى «تەرىسكەي» ەكەن, بۇل ماعان ازداپ جۇپىنىلاۋ ەستىلدى دە:
– شاكە, اتاۋىن «تەرىسكەي ءانى» نەمەسە «تەرىسكەي ساعىنىشى» سياقتى ەتىپ وزگەرتسەك قايتەدى؟ – دەپ ۇسىنىس ايتىپ كورىپ ەدىم, ول كىسى:
– دوسىباي, تەرىسكەي دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى سەنىڭ ايتىپ وتىرعان ۇعىمدارىڭدى تولىق قامتيدى. سوندىقتان اتى تاماشا. ونىڭ ۇستىنە سابىرحان اعاڭ دا اتىن وزگەرتپەڭدەر دەپ جاتىر! – دەپ كەسىپ تاستادى.
سونىمەن اڭگىمە اياقتالىپ, ءبىز ءاندى تىڭداۋعا وتىردىق. تۇرلىبەكتىڭ ورىنداۋىنداعى ءاندى ەلىتە تىڭداپ شىققان سوڭ, ونىڭ ءسوزى ماعىنالى, سازى تارتىمدى شىققانىن ءبارىمىز جاپىرىلا ماقتاي جونەلدىك. سول جولى ءاندى ەكى-ءۇش ەمەس, كەمىندە 20-30 رەت تىڭداساق تا قانباي, تىڭداي بەرگىمىز كەلدى. ءسويتىپ وتىرعاندا ءتۇننىڭ ورتاسى بولىپ قالىپتى. سوزاقتىڭ كەلبەتىن ايشىقتايتىن جاڭا ءاننىڭ تۋعانىنا قۋانىپ وتىرىپ, ۋاقىتتىڭ قالاي وتكەنىن دە بىلمەي قالىپپىز. اراسىندا شاكەڭە: «تاماقتانىپ الايىق, سوسىن جالعاستىرارمىز» دەپ ۇسىنىس جاساعانمەن, ول كىسى: «جوق, مىنالارعا تولىق اۋەندى جەتكىزبەيىنشە مەن تاماق ىشە المايمىن!» دەپ جۇمىسىن جالعاستىرا بەردى. سودان ءوزىنىڭ قوڭىر داۋىسىمەن ءاندى انشىلەرمەن بىرگە قوسىلىپ ايتۋمەن بولدى. كوپ جەرلەرىندە توقتاتىپ, «بۇل جەر بىلاي ايتىلۋى كەرەك» دەپ ءتۇسىندىرىپ الەك بولىپ جاتتى. اقىرى ءانشىنىڭ ورىنداۋىنداعى ءان ويداعىداي بولىپ شىققاننان كەيىن عانا دەمىن العان اعانى تاماقتانۋعا كوندىردىك.
ەرتەڭىنە كەشكە, كەلىسىلگەندەي, اۋدان حالقىن كالينين اتىنداعى سوۆحوزدىڭ كلۋبىنا جيناپ, ءان كەشىن وتكىزدىك. جينالعان قاۋىم «تەرىسكەي» ءانىن وتە جىلى قابىلداپ, قايتا-قايتا قول سوعىپ جاتتى. سول كەشتە شاكەڭنىڭ باسقا دا اندەرى ايتىلىپ, حالىق ءبىر دەمالىپ قالدى. مەن ءوز باسىم وسى كۇنگە دەيىن سول ءاننىڭ شىعۋىنا ىقپالىم تيگەنىنە, وعان سەبەپشى بولعانىما ماقتانامىن. 1988 جىلى «قازاقستان» تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا سازگەر: «تەرىسكەي» ءانىم سوزاق اۋدانىنىڭ باسشىسى دوسىباي ءىنىمىزدىڭ وتىنىشىمەن شىققان ەدى, بىراق ءساتتى شىققان ءان دەپ ەسەپتەيمىن», دەگەن ەدى.
ەلدىڭ ءسۇيىپ ورىندايتىن «تەرىسكەي» ءانى مەن سوزاقتا قىزمەت ەتكەن جىلدارى ومىرگە كەلگەنىن, شاكەڭدى كۇتىپ الىپ, ءاننىڭ العاش ورىندالۋىندا باسى-قاسىندا بولىپ, ونەر يەلەرىن ۇيىمداستىرىپ, ەلگە جەتكىزۋدە شىن نيەتىممەن ەڭبەك ەتكەنىمدى ماقتانىش ەتەمىن.
شاكەڭنىڭ ءان-عۇمىرى جالعاسىپ جاتىر
– ءشامشى اعانىڭ ومىرشەڭ اندەرى حالىق اراسىندا جالعاسىپ جاتىر. ول كىسىنىڭ اندەرى قازاق مادەنيەتىنىڭ التىن قورىنا وشپەستەي جازىلىپ قالدى دەسەك تە بولادى.
– ءيا, قازاقتىڭ ءبىرتۋما ازاماتى, تالانتتى سازگەر, ادامدىق قاسيەتى تاۋداي ازامات, جەرلەسىم شاكەڭمەن دامدەس, سىرلاس ءىنى بولعان كۇندەرىمدى ءومىرىمنىڭ ءبىر جارقىن بەلەسى دەپ ەسەپتەيمىن. ودان كەيىن دە شاكەڭ ءبىزدىڭ اۋدانىمىزعا بىرنەشە رەت كەلىپ ءجۇردى, سىيلاسىپ, كوپ رەت داستارقانداس بولدىق. ول كىسىگە قولىمنان كەلگەنشە جاردەمىمدى بەرىپ ءجۇردىم. مۇنداي ەلدىڭ باعىنا تۋعان ءبىرتۋار ازاماتقا قانداي قۇرمەت كورسەتسەڭ دە جاراسادى عوي... سوڭعى رەت شاكەڭدى 1992 جىلى وتىرار اۋدانىنىڭ تويىندا كوردىم. بۇل كەزدە اۋىرىڭقىراپ جۇرسە كەرەك, مازاسى بولماي, رەڭى سولعىن تارتقانىن بايقادىم. الدىنا بارىپ امانداسقانىمدا بۇرىنعىسىنشا قۇشاقتاپ, كوزىنە جاس العان شاكەڭ ماعان: «دوسىباي, مەنىڭ «تەرىسكەي» ءانىمدى ايتىپ جۇرسىڭدەر مە؟» دەپ سۇرادى. مەن بۇل ءان اۋداننىڭ ءانۇرانىنا اينالعانىن ايتىپ, كوڭىلىن كوتەرىپ قويدىم. بۇل راسىندا دا سولاي ەدى. ءشامشى اعا بۇدان كەيىن جاعدايىنىڭ تومەن ەكەنىن, اۋرۋحانادا جاتقانىن ايتىپ قالدى. وسى كەزدەسۋدەن كەيىن شاكەڭ ەمدەلىپ جاتقان اۋرۋحاناعا بارىپ, كوڭىلىن سۇراپ قايتتىم. بۇل ءبىزدىڭ سوڭعى كەزدەسۋىمىز ەكەن. كوپ ۇزاماي ول كىسى دۇنيەدەن ءوتتى. قازىر ويلاپ وتىرسام, سازگەردىڭ 60-تان ەندى عانا اسقان شاعى ەكەن عوي. سول از عۇمىرىندا قوشەمەتتى دە كوپ كورە الماي كەتتى. ءشامشى اعا تاعى ءبىراز ءومىر سۇرگەندە, ءالى «تەرىسكەي» سياقتى قانشاما تاماشا اندەر دۇنيەگە كەلەر ەدى... دەگەنمەن, ايگىلى سازگەردىڭ ارتىندا ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسقان باعا جەتپەس مۇرا, رۋحاني بايلىق قالدى. ول كىسىنىڭ ومىرشەڭ اندەرىن حالىق وسى كۇنگە دەيىن ءسۇيىپ تىڭداپ, ورىنداپ كەلەدى. مۇنداي اندەردى ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس, كەرىسىنشە ول اندەرگە ۋاقىت وتكەن سايىن جاڭا كۇش, جاڭا رۋح قوسىلاتىن سياقتى. سونىڭ ىشىندە كەزىندە كوپ تەپەرىش كورگەن «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانى بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ءانۇرانىنا اينالعانىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟! بۇعان دا شۇكىرشىلىك...
قازىرگى تاڭدا جىل سايىن استانا مەن الماتىدا, باسقا دا وبلىستاردا, سونىڭ ىشىندە سازگەردىڭ تۋعان جەرى – وڭتۇستىكتە ءشامشى اندەرىنىڭ فەستيۆالدارى مەن بايقاۋلارىن وتكىزۋ داستۇرگە اينالدى. سولاردى كورىپ, شاكەڭمەن قاتار جۇرگەن كەزدەرىم ويعا ورالىپ, كوڭىلىم ءبىر بوساپ قالادى. شاكەڭ سياقتى ۇلى ادامدى بىزگە سىيلاعان اللاعا مىڭ دا ءبىر راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن
وتەش قىرعىزباەۆ,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى