«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 2013 جىلعى 5 قاراشا كۇنگى سانىندا جوعارعى سوت سۋدياسى ءادىل قۇرىقباەۆتىڭ «سوت ءىسىن جۇرگىزۋدەگى ولقىلىقتار مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ادىمىن اشتىرماي وتىر» دەگەن ماقالاسى جارىق كوردى. ماقالادا قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ جاڭا جوباسىندا ءىس جۇرگىزۋ زاڭنامالارىنداعى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ مەن دامىتۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ كەلگەن قايشىلىقتاردىڭ جويىلماعاندىعىن, ەسكى كودەكستەردەگى زاڭ نورمالارىنىڭ سول قايشىلىقتى كۇيىندە قايتا ۇسىنىلىپ وتىرعانىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرىلگەن.
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 2013 جىلعى 5 قاراشا كۇنگى سانىندا جوعارعى سوت سۋدياسى ءادىل قۇرىقباەۆتىڭ «سوت ءىسىن جۇرگىزۋدەگى ولقىلىقتار مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ادىمىن اشتىرماي وتىر» دەگەن ماقالاسى جارىق كوردى. ماقالادا قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ جاڭا جوباسىندا ءىس جۇرگىزۋ زاڭنامالارىنداعى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ مەن دامىتۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ كەلگەن قايشىلىقتاردىڭ جويىلماعاندىعىن, ەسكى كودەكستەردەگى زاڭ نورمالارىنىڭ سول قايشىلىقتى كۇيىندە قايتا ۇسىنىلىپ وتىرعانىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرىلگەن.
«قازىرگى قولدانىستاعى قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ 30-بابىنا, ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ 14-بابىنا سايكەس «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قىلمىستىق جانە ازاماتتىق سوت ءىسى مەملەكەتتىك تىلدە ءجۇرگىزىلەدى. ال قاجەت بولعان جاعدايدا مەملەكەتتىك تىلمەن قاتار ورىس ءتىلى جانە باسقا تىلدەر قولدانىلادى» دەلىنگەن دەي كەلىپ, «اتالعان باپتاردىڭ ءبىرىنشى بولىگى سوت ءىسى مەملەكەتتىك تىلدە ءجۇرگىزىلەتىندىگىن كورسەتسە, ەكىنشى بولىگى ءبىرىنشى بولىكتىڭ ماڭىزىن جوياتىن نورمالاردان تۇرادى» دەپ اشىعىن ايتقان. مۇنان ءارى ماقالا اۆتورى: «...اتالعان باپتىڭ ەكىنشى بولىگىندە قىلمىستىق ءىستى جۇرگىزەتىن ورگان ءىستى ورىس تىلىندە نەمەسە وزگە تىلدە جۇرگىزۋ قاجەت بولعان جاعدايدا سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءتىلى تۋرالى دالەلدى قاۋلى شىعارادى دەپ كورسەتىلگەن نورما ءبىرىنشى بولىگىندەگى سوت ءىسىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىلەتىنى تۋرالى نورماسىن باسقاشا تۇسىندىرۋگە اكەلىپ سوعادى. سەبەبى, وسى ەكىنشى بولىمدەگى نورمالار ارقىلى زاڭ شىعارۋشى ورگان سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءتىلىن پروتسەستى جۇرگىزۋشى ورگاننىڭ تاڭداۋىنا بەرگەن. بۇدان تۋاتىن قورىتىندى: زاڭنىڭ ءوزى سوت ءىسىن ورىس تىلىندە جۇرگىزۋگە جول اشىپ تۇر. قاجەت جاعدايدا قولدانىلاتىن ورىس ءتىلىن كەز كەلگەن تەرگەۋشى ءوزىنىڭ قاۋلىسىمەن سوت ءىسىن جۇرگىزەتىن تىلگە اينالدىرىپ جىبەرە الادى. بۇل قىلمىستىق پروتسەستەردە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە ىقپال ەتە الادى دەپ ايتۋ قيىن» دەيدى سۋديا.
ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىندا مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى وسىنداي ەلەۋلى ىشكى قايشىلىق بولا تۇرسا دا جانە ول جىلدار بويى سوت ءىسىن جۇرگىزۋدەگى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن اياقتان شالىپ كەلە جاتسا دا قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ جاڭا جوباسىن جاساۋشىلار ماسەلەگە كوزدەرىن جۇما قاراپ, جاڭا جوبادا ەسكى قاتەلىكتى قايتا ۇسىنىپ وتىرعانىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن. «ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – 2017 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن قازاقستاندىقتار سانىن 80 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ. ال 2025 جىلعا قاراي ولار كەمىندە 95 پايىزدى قۇراۋى ءتيىس», دەپ ناقتى اتاپ كورسەتتى. دەمەك, مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋدىڭ جولىن كورسەتتى. الايدا, ەلباسىمىزدىڭ وسى تاپسىرماسىن جانە قازىر ەلىمىزدە دەموگرافيالىق جاعدايىمىز تۇزەلىپ, مەملەكەتتى قۇراۋشى ۇلتتىڭ سانى 70 پايىزعا كوتەرىلگەنىن, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانۋ اياسى كۇننەن-كۇنگە كەڭەيىپ, مارتەبەسى كوتەرىلىپ, تولىققاندى تىلگە اينالا باستاعانىن قىلمىستىق ءىستەر جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ جوباسىن دايىنداپ جاتقان باس پروكۋراتۋرا ەسكەرمەگەن» دەپ ءتۇيىندەيدى ءتىل جاناشىرى ماقالاسىندا.
ءبىز, ازىرلەنىپ جاتقان جاڭا ءىس جۇرگىزۋ زاڭنامالارىنان زور ءۇمىت كۇتىپ, ەلدىڭ بولاشاعىن دا سول زاڭدارمەن بايلانىستىرىپ وتىرعاندا زاڭ جوباسىن ازىرلەۋشى باس پروكۋراتۋرانىڭ مىنا سوراقىلىعى توبەمىزدەن جاي تۇسىرگەندەي بولىپ وتىر. ەگەر زاڭ جاساقتاۋ مىندەتى جۇكتەلگەن مەملەكەتتىك ورگان ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىن ەسكەرمەسە, بۇرىنعى زاڭدارداعى ولقىلىقتاردى تۇزەتىپ, قوعامدىق دامۋدىڭ قازىرگى جاعدايىنا جانە تاياۋ بولاشاقتاعى بولجامدارىنا لايىقتاپ جازباسا وعان وسىنداي ماڭىزدى مىندەت قالايشا سەنىپ تاپسىرىلادى. سونىڭ ىشىندە ايتا-ايتا اۋىر, جازا-جازا جاۋىر بولىپ, ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ دىڭكەسىن قۇرتقان مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى زاڭداعى ولقىلىقتاردى ناعىز ءساتى ەندى كەلىپ تۇرعاندا, قولايلى مۇمكىندىكتەن تاعى قاعىپ تاستاساق, سوراقىلىقتىڭ كوكەسى سول بولماي ما؟
ماعىنالى ماقالاسى ارقىلى ماسەلەنىڭ ءمانىسىن جۇرتشىلىققا جەتكىزە ۇعىندىرىپ, دەر كەزىندە ءۇن كوتەرگەن, اسا مارتەبەلى جوعارعى سوت سۋدياسى ءا.قۇرىقباەۆ مىرزاعا ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرە وتىرىپ, ماقالادا كوتەرىلگەن ماسەلەنى اياقسىز قالدىرماۋدى, ءازىرلەنىپ جاتقان زاڭ جوبالارىنا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ مەن دامىتۋعا قاتىستى جان-جاقتى ويلاستىرىلعان ءپارمەندى باپتار ەنگىزۋدى سۇرار ەدىك.
«ەت بۇزىلسا تۇز سەبەر, تۇز بۇزىلسا نە سەبەر؟» دەيدى حالقىمىز. ءتىل زاڭىن, سول زاڭدى ساقتاۋدى مەملەكەتتىك دارەجەدە قامتاماسىز ەتۋدى جانە زاڭدىلىقتىڭ بۇزىلماۋىن قاداعالاۋشى ورگاننىڭ ءوزى ساقتاماي وتىرعانى قالاي؟
زاڭ جوباسىن مەملەكەتتىك تىلدە ەمەس, ورىس تىلىندە ءازىرلەپ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسىن كورنەۋ تاپتاعان. ەلدىگىمىزدىڭ باستى اتريبۋتتارىنىڭ ءبىرى مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ ءتىلىن ەلەمەۋى جانە قاجەتسىزدىككە شىعارۋى ارقىلى تاۋەلسىزدىك العانىنا جيىرما جىلدان اسىپ, وركەنيەت كەرۋەنىنە كوشىن قوسا باستاعان ەلدىگىمىزگە اشىق كۇمان تۋعىزىپ وتىر دەر ەدىك. «...عالامتوردا جۇرگەن قىلمىستىق ءىس ىستەر جۇرگىزۋ, قىلمىستىق جانە قىلمىستىق اتقارۋ كودەكستەرىنىڭ جاڭا جوبالارىنىڭ ءالى مەملەكەتتىك تىلدەگى ءماتىنى جوق ەكەنىن ايتقان ءجون. جوبالاردىڭ اۆتورلارى ولاردى مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارۋدى دا, مەملەكەتتىك تىلدە تالقىلاۋدى دا, ءجون كورمەگەن» دەيدى ماقالا اۆتورى. بۇعان ەندى توزۋگە بولمايدى. زاڭ جوباسىن جاساۋشىلاردىڭ قازاق ءتىلىن عانا ەمەس, قازاق ۇلتىن دا سىيلاماي, زاڭنىڭ ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىن عانا بۇقارانىڭ تالقىسىنا ۇسىنىپ وتىرعاندىعى نامىسقا تيەتىن جاعداي.
ايتىلىپ جاتقان سىنداردان كەيىن زاڭ جوباسىن جاساۋشى جاق جوپەلدەمدە جوبانى قازاق تىلىنە اۋدارار دا, پارلامەنتكە قوس تىلدەگى نۇسقاسىن اپارار دا. بىراق ونىمەن تىلگە قاتىستى كۇرمەۋ شەشىلەدى دەي المايمىز. اۋدارما ەشقاشان تۇپنۇسقا بولا المايدى جانە قازاق مەنتاليتەتىن قالاي بولعاندا دا ەكىنشى ساتىعا ىعىستىرىپ تۇرادى. سوندىقتان زاڭ شىعارۋ ىسىنە قازاق تىلىندە جازۋعا قابىلەتتى جانە ۇلت نامىسىن – ەل نامىسى دەپ سەزىنەتىن ازاماتتاردى كەڭىنەن تارتۋ قاجەت.
امانكەلدى شاحين,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
باتىس قازاقستان وبلىسى.