سەبەبى بەلگىلى, سالدارى قانداي بولماق؟
قويناۋى تابيعي بايلىققا, اسىرەسە, «قارا التىنعا» تولى قازاقستاندا جانارماي باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى اقىلعا سىيىمسىزداۋ كورىنەدى. بىراق ءدال قازىر جانارماي باعاسىنىڭ كوتەرىلگەنىنە كۋا بولعان سوڭ, بۇعان قالاي سەنبەسسىڭ؟ ال باعانىڭ كوتەرىلۋ استارىنا ۇڭىلگەندە, مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبىنە توقتالۋعا بولادى.
الدىمەن, بۇعان الەمدىك نارىقتا «Brent» ماركالى مۇناي باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى اسەر ەتكەندىگىن العا تارتۋشىلار كوپ. ارينە, نارىقتىڭ اتى – نارىق, الەمدە مۇناي باعاسى بىردە ءوسىپ تۇرسا, ەندى ءبىردە كۇرت تومەندەپ, سان قۇبىلىپ تۇرادى.
ءماسەلەن, بيىلعى تامىزدا «Brent» ماركالى مۇنايدىڭ باررەلى 109 دوللاردى قۇراسا, قىركۇيەكتە بۇل باعا 113,86 دوللارعا ءبىر-اق سەكىردى.
سەبەبى بەلگىلى, سالدارى قانداي بولماق؟
قويناۋى تابيعي بايلىققا, اسىرەسە, «قارا التىنعا» تولى قازاقستاندا جانارماي باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى اقىلعا سىيىمسىزداۋ كورىنەدى. بىراق ءدال قازىر جانارماي باعاسىنىڭ كوتەرىلگەنىنە كۋا بولعان سوڭ, بۇعان قالاي سەنبەسسىڭ؟ ال باعانىڭ كوتەرىلۋ استارىنا ۇڭىلگەندە, مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبىنە توقتالۋعا بولادى.
الدىمەن, بۇعان الەمدىك نارىقتا «Brent» ماركالى مۇناي باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى اسەر ەتكەندىگىن العا تارتۋشىلار كوپ. ارينە, نارىقتىڭ اتى – نارىق, الەمدە مۇناي باعاسى بىردە ءوسىپ تۇرسا, ەندى ءبىردە كۇرت تومەندەپ, سان قۇبىلىپ تۇرادى.
ءماسەلەن, بيىلعى تامىزدا «Brent» ماركالى مۇنايدىڭ باررەلى 109 دوللاردى قۇراسا, قىركۇيەكتە بۇل باعا 113,86 دوللارعا ءبىر-اق سەكىردى. مۇناي باررەلىنىڭ الەمدەگى وسى باعامى قازاقستاننىڭ ىشكى نارىعىنداعى جانارماي باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا باستى سەبەپتىڭ بىرىنە اينالدى. وسىعان وراي, تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى امانجول الپىسباەۆ «اي-92 مەن اي-93 بەنزينىنىڭ باعاسى 110 تەڭگەدەن 117 تەڭگەگە دەيىن وسەدى» دەپ ءمالىم ەتىپ ەدى.
بىزدەگى جانارماي قۇنىنىڭ قىمباتتاۋىنىڭ جانە ءبىر سەبەبىن مۇناي جانە گاز مينيسترى ۇزاقباي قارابالين ايتقان ەدى. «قازاقستان رەسەيدەن جوعارى وكتاندى بەنزيندى بەلگىلى مولشەردە ۇدايى يمپورتتاپ وتىراتىنى بەلگىلى. سەبەبى, بىزدەگى زاۋىتتار ىشكى نارىقتى بەنزيننىڭ مۇنداي تۇرلەرىمەن قامتاماسىز ەتە المايدى. ومبى, ۋفاداعى ءىرى زاۋىتتارعا جوندەۋ جۇمىستارى جوسپارلانۋدا. وسىعان وراي, رەسەيدەن اكەلىنەتىن مۇنداي ونىمدەردىڭ مولشەرى ازايادى. بۇل ۋاقىتشا قۇبىلىس, بۇل جايت قازاقستانداعى بەنزين باعاسىنا اسەر ەتەتىن بولادى. بىراق 5-7 پايىزدان اسپايدى دەپ بولجاپ وتىرمىز» دەۋىنەن اڭعارۋعا بولادى. ءمينيستردىڭ مالىمەتىنشە, رەسەيدەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنان قازاقستان ساتىپ الاتىن جوعارى وكتاندى بەنزيننىڭ كولەمى جىل سايىن 800-900 مىڭ توننانى قۇرايدى ەكەن.
ەلباسى قازاقستاندى شيكىزاتتىق ەلدەن ءونىم وڭدەۋشى ەلگە اينالدىرۋ, يمپورتتان گورى ەكسپورتقا كوبىرەك ءمان بەرۋ قاجەتتىگىن ۇدايى ايتىپ كەلەدى. وسى تۇرعىدان ايتقاندا, «كورشىلەس رەسەيدەن جوعارى وكتاندى بەنزين ساتىپ الاتىنداي ءوزىمىزدە مۇناي وڭدەيتىن زاۋىت جوق پا ەدى؟» دەگەن ساۋال تۋىندايدى. ارينە, بار. ءبىر ەمەس, مۇناي وڭدەيتىن ءۇش زاۋىتىمىزدا وڭدەلەتىن مۇناي كولەمىن دە از دەي المايسىڭ. باسقاشا ايتقاندا, ءۇش زاۋىتتىڭ مۇناي وڭدەۋ قۋاتى جىلىنا 19,4 ميلليون توننانى قۇرايدى. ال, وندىرىلەتىن مۇنايدىڭ كولەمى بۇدان بىرنەشە ەسەلەپ ارتىپ كەلەدى. ءۇش زاۋىتتا ءبىر جىلدا وسىنشا مول كولەمدە مۇناي وڭدەلسە دە ىشكى نارىقتى جوعارى وكتاندى بەنزينمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارسىز بولىپ شىقتى ما؟ الدە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە شىعارىلاتىن جانارماي ساپاسى تومەن بە ەدى؟ ولاي دەۋگە نەگىز جوقتاي كورىنەدى. ويتكەنى, بىزدەگى «قارا التىن» وڭدەيتىن ەڭ ءىرى كاسىپورىننىڭ باستاۋىنداعى اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا قايتا جاڭعىرتۋ جوباسى ىسكە اسىرىلعانىنا ءالى ون جىل تولا قويعان جوق. اتىراۋداعى زاۋىتتى كەزەڭ-كەزەڭمەن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى ءالى دە جالعاسىن تاۋىپ جاتىر.
بىراق, اتىراۋداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قايتا جاراقتاندىرىلۋى بىزدەگى جانارماي باعاسىنىڭ تۇراقتانۋىنا ازىرگە اسەر ەتپەيتىندەي سىڭايى بار. سەبەبى, ءبىز ىشكى نارىقتى جوعارى وكتاندى بەنزينمەن قامتۋ ءۇشىن ونى رەسەيدەن ساتىپ الۋ ماجبۇرلىگىنەن ارىلار ەمەسپىز. بۇعان قوسا بىزدەگى جانارماي قۇنىن كەدەندىك وداق قۇرامىنداعى ەلدەردەگى بەنزين باعاسىمەن تەڭەستىرۋ كوزدەلىپ وتىرعانى بايقالاتىنداي. ولاي بولسا, بىزدەگى جانارماي باعاسى 169,6 تەڭگەگە دەيىن جەتۋى عاجاپ ەمەس. بۇل باعانى ارينە, جانارمايدى تۇتىنۋشىعا وتكىزۋ قۇنىنىڭ شارىقتاۋ شەگى دەۋگە تاعى بولمايدى. ويتكەنى, كەدەندىك وداق قۇرامىنداعى ەلدەردە دە جانارماي باعاسى قىمباتتامايدى دەپ ەشكىم بولجاي المايدى.
ارينە, قازاقستان الەمدەگى مۇناي وندىرەتىن, ونى ەكسپورتقا شىعاراتىن جالعىز مەملەكەت ەمەس. الەمنىڭ وزگە ەلدەرىندە دە «قارا التىن» وندىرىلەدى, شيكىزات كۇيىندە ەكسپورتقا دا شىعارىلادى. بىراق, بىردە-ءبىر ەل الەمدىك مۇناي باعاسىنىڭ ءوسۋىمەن جانارماي قۇنىن كوتەرىپ جاتىرمىز, دەپ جار سالعانى تۋرالى اقپارات ەستىلمەيدى. جانە ءبىر تاڭدانارلىعى, بىزدەگى جانارمايدىڭ ارزانداۋى مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىمەن بايلانىستىرىلعان ەمەس. اسىرەسە, جانارماي نارىعىنداعى ساۋدالاۋشىلار بۇعان باس قاتىرعىسى كەلمەيتىن سەكىلدى. كەرىسىنشە, قالايدا ءبىر سەبەبىن تاۋىپ, باعانى كوتەرىپ قالۋعا تىرىسادى.
وسىعان بايلانىستى مىناداي دالەلدى كولدەنەڭ تارتۋعا بولادى. بىزدەگى جانارمايدىڭ باعاسى 2011 جىلدان ءدال قازىرگە دەيىن 20 پايىزداي مولشەردە قىمباتتادى. ماسەلەن, سول جىلى جانارمايدىڭ اي-92 جانە اي-93 ماركالى تۇرلەرىنىڭ ءبىر ءليترى 106 تەڭگەدەن ساتىلىپ كەلدى. ال اي-80 جانارمايىنىڭ ءليترى 86 تەڭگە بولسا, ديزەل وتىنى 90 تەڭگەدەن تۇتىنۋشىعا ۇسىنىلعان. الايدا, ارادا ءبىر جىل وتكەندە, جانارمايدىڭ اي-92 ءتۇرى جانە ديزەل وتىنى 4 تەڭگەگە قىمباتتاپ, تيىسىنشە ءبىر ءليترى 110 جانە 94 تەڭگەنى قۇرادى. تەك اي-80 بەنزينىنىڭ ءبىر ليترىنە 3 تەڭگە قوسىلىپ, 89 تەڭگەدەن ساتىلعان. الايدا, جانارمايدى وسىناۋ شەكتەۋلى باعادان دا قىمباتىراق ساتۋعا تالپىنۋشىلار تابىلىپ جاتادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ اتىراۋ وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ زاڭنامانىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋ جانە تالاپ قويۋ جۇمىسى ءبولىمىنىڭ باس مامانى اسەل اديەۆانىڭ ۇسىنعان مالىمەتىنە قاراعاندا, دەپارتامەنتكە تۇسكەن اقپاراتتار بويىنشا جۇرگىزىلگەن تالداۋ بارىسىندا «نۇرسافيەۆا گۋلنار» جك جانە «از-زيكر» جشس جانار-جاعارماي ماتەريالدارىن بولشەك ساۋدادا «مۇناي ونiمدەرiنiڭ جەكەلەگەن تۇرلەرiن ءوندiرۋدi جانە ولاردىڭ اينالىمىن مەملەكەتتiك رەتتەۋ تۋرالى» زاڭدى بۇزۋ ارقىلى وتكىزگەنى انىقتالدى.
زاڭدى ورەسكەل بۇزۋ ارەكەتىنە وراي اگەنتتىكتىڭ اتىراۋ وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى» كودەكسىنىڭ 147-12-بابىنىڭ 1-بولىمىمەن قاراستىرىلعان اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعانى ءۇشىن «نۇرسافيەۆا گۋلنار» جك مەن «از-زيكر» جشس-نە قاتىستى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق جونىندە ءىس قوزعاعان. قۇقىق بۇزۋشىلىق فاكتىلەرى بويىنشا ماتەريالدار شەشىم قابىلداۋ جانە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ءۇشىن اتىراۋ قالاسىنىڭ مامانداندىرىلعان اكىمشىلىك سوتىنا جولدانىپتى. بيىلعى 9 قىركۇيەكتە اتىراۋ قالاسىنىڭ مامانداندىرىلعان اكىمشىلىك سوتى تۇلعالاردى كىنالى دەپ تانۋ جانە كولەمى 400 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتى قۇرايتىن, جالپى سوماسى 693 240 تەڭگەلىك اكىمشىلىك ايىپپۇل سالۋ تۇرىندە جازا قولدانۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. بۇل ارينە, مۇناي ونىمدەرىن وتكىزۋشىلەر ءۇشىن ساباق الاتىنداي شەشىم ەكەنى داۋسىز.
ەندى, مىنە, جانارماي تۇرلەرىنىڭ بارىنە 5-7 پايىز دەڭگەيىندە ۇستەمە باعا قوسۋ ىسكە اسىرىلا باستادى. وسى ايتقانىمىزدىڭ دالەلىندەي, ءدال بۇل كۇندەرى اتىراۋداعى كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنە جانارماي ساتاتىن ستانسالارداعى ەڭ ءوتىمدى اي-92 ماركالى جانارمايدىڭ ليترىنە 115 تەڭگەدەن تولەۋگە تۋرا كەلىپ تۇر. دەمەك, جانارمايدىڭ وسى ءتۇرى بۇرىنعىدان 5 تەڭگەگە قىمباتتادى. ال اي-95 ماركالى جانارمايدىڭ ءبىر ءليترى اتىراۋ قالاسىنداعى «قازمۇنايگاز» جانارماي قۇيۋ ستانسالارىندا 136 تەڭگەدەن ساتىلۋدا. جۇرگىزۋشىلەر ديزەل وتىنى ءۇشىن 102 تەڭگەدەن تولەۋگە ءماجبۇر. جانارماي دا ۆيرۋستى گەپاتيت سەكىلدى, وزىمەن بىرگە وزگە تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ, سونىڭ ىشىندە, ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە اسەر ەتەدى. وسىعان دالەل رەتىندە قالا بازارلارىنداعى جۇمىرتقا باعاسىندا وزگەرىستىڭ بارلىعى بايقالعانىن ايتا الامىز. وسى كەزگە دەيىن ءبىر جۇمىرتقا 20 تەڭگەدەن ساتىلعان بولسا, ەندى كەيبىر ساۋدا نۇكتەلەرىندە 32 تەڭگەگە ءبىر-اق سەكىردى. اراداعى ايىرما باعامىنىڭ 12 تەڭگە بولۋى تۇتىنۋشى قالتاسىنا اۋىرلاۋ سوعاتىنى ءسوزسىز. باعانىڭ كوتەرىلۋى ازىق-ت ۇلىكپەن بىرگە, قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرىندە دە اڭعارىلىپ تۇر. مۇندايدا كورسەتكەن قىزمەتىنىڭ ساپاسىنا قاراماستان تاكسي جۇرگىزۋشىلەرى باعانى الدىمەن وسىرۋگە بەيىم تۇرادى.
قالاي ايتقاندا دا, ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە جانارمايدىڭ قىمباتتاۋىمەن وزگە تاۋارلار مەن قىزمەتتەر باعاسىنىڭ دا كوتەرىلگەندىگى ايتىلىپ جاتىر. باعا تەك جۇمىرتقانىڭ باسىنە عانا اسەر ەتپەس. ءبىر وڭىردە نان باعاسى ءوسىپ جاتىر. ەندى بىرىندە حالىق كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تاعامداردىڭ باعاسى ءوستى. بىراق ناقتى قانشا پايىزعا كوتەرىلەتىنى ازىرگە بەلگىسىزدەۋ. قۇرىققا كونبەس شۋ اساۋداي ورگە شاپشىعالى تۇرعان باعا ىرىققا كونە مە, جوق پا؟.. بۇل تۇتىنۋشى قالتاسىنا قانشالىقتى قيىنعا سوعادى؟ ۋاقىت وتە كەلە باعانى كوتەرۋدىڭ سالدارى قانشالىقتى بولاتىنى بايقالا باستاماق...
جولداسبەك شوپەعۇل,
«ەگەمەن قازاقستان».
اتىراۋ وبلىسى