ەلباسى مەن ەل تاۋەلسىزدىگى جانە ەل بىرلىگى – ءبىرتۇتاس ۇعىم. تاۋەلسىزدىك الۋ جانە قوعامعا ساي, وزگە مەملەكەتتەرمەن تەرەزەسى تەڭ, زاماناۋي ونەركاسىبى بار, حالقىنىڭ ءال-اۋقاتى جوعارى, بىلىمدىلىگى مەن مادەنيەتى قالىپتاسقان تۇرعىندارى بار, ساياسي-ەكونوميكالىق دامۋى تۇراقتى, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ بەدەلدى مۇشەسى بولا الاتىنداي مەملەكەت قۇرۋ, العا قويعان ماقساتتارىن ورىنداي ءبىلۋ – مارتەبەلى دە سالماعى اۋىر ءىس جانە ول وتە جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى مىندەت. سونداي اسا اۋىر دا ابىرويلى جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الا بىلگەن ادام – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ.
ەلباسى مەن ەل تاۋەلسىزدىگى جانە ەل بىرلىگى – ءبىرتۇتاس ۇعىم. تاۋەلسىزدىك الۋ جانە قوعامعا ساي, وزگە مەملەكەتتەرمەن تەرەزەسى تەڭ, زاماناۋي ونەركاسىبى بار, حالقىنىڭ ءال-اۋقاتى جوعارى, بىلىمدىلىگى مەن مادەنيەتى قالىپتاسقان تۇرعىندارى بار, ساياسي-ەكونوميكالىق دامۋى تۇراقتى, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ بەدەلدى مۇشەسى بولا الاتىنداي مەملەكەت قۇرۋ, العا قويعان ماقساتتارىن ورىنداي ءبىلۋ – مارتەبەلى دە سالماعى اۋىر ءىس جانە ول وتە جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى مىندەت. سونداي اسا اۋىر دا ابىرويلى جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الا بىلگەن ادام – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ.
وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا قازاقستان سياقتى ازاتتىق اڭساعان ەلدەردە تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتتى! بۇل كەزەڭدە جاھاندىق ساياسات وزگەرىپ, الەم كارتاسى جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەرمەن تولىقتى, زامان دا, گەوساياسات تا وزگەرگەن بولاتىن. الەمدىك قوعامداستىق وزگەردى, زاماناۋي تەحنولوگيا جانە الەمدىك قارىم-قاتىناستار جاڭا ءبىر دەڭگەيگە كوتەرىلىپ كەتكەن ەدى. سونىڭ ءىشىندە ءوز ورنىمىزدى ايقىنداۋ, ەلدى قيىندىققا ۇرىندىرماۋ, توقىراۋعا ۇشىراتپاي, ءوز جولىن تابا ءبىلۋ ايرىقشا تۇلعا عانا جۇزەگە اسىرا الاتىن ۇلى ءىس بولاتىن. 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا, تاۋەلسىزدىكتى جاريالاعان كۇننەن باستاپ, ۇلى مەملەكەتتىك ىستەردى جۇزەگە اسىرۋ كەزەڭى باستالدى. سول ساتتەن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن الەم ەلدەرى مويىندادى. قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە بولىپ كىرىپ, ءبىزدىڭ جەرىمىزدىڭ, شەكارامىزدىڭ بىرتۇتاستىعىن مالىمدەدى.
تۋىمىزدى, ەلتاڭبامىزدى, ءانۇرانىمىزدى قابىلداپ, ءوزىمىزدىڭ ءتول تەڭگەمىزدى شىعارىپ, ال ەل الدىندا ەكونوميكامىزدى اياعىنان تىك تۇرعىزۋ مىندەتى تۇردى. بەيبىت ماقساتتاعى اسكەرىمىز بەن شەكاراشىلارىمىز بار. تاۋەلسىزدىك قازىعىن نىعايتۋ جولىنداعى سول ءبىر اۋقىمدى ىستەردى اقىلمەن, كورەگەندىكپەن جوعارى دەڭگەيدە شەشۋ قاجەتتىلىگى تۋدى. تاۋەلسىز ەلدىڭ باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ, ول ءۇشىن پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ, قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ جۇمىسىن جولعا قويۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. جانە كوپپارتيالىق جۇيەنىڭ قالىپتاسۋىنا جاعداي جاسالدى. مۇنىڭ بارىنە ەلىمىز رەت-رەتىمەن قادام جاسادى.
العاشقى جىلدارى ەلدىڭ ەكونوميكالىق رەفورمالارىن جۇزەگە اسىرۋعا اسا قاجەتتى زاڭدار ەل پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن قابىلداندى. 1995 جىلى 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيامىز ەل دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەردى, ىرگەلى وزگەرىستەر الىپ كەلدى. سول اتا زاڭىمىزعا سايكەس 1995 جىلى جەلتوقساندا پارلامەنتتىك سايلاۋ ءوتىپ, تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەيتىن, كاسىبي قوس پالاتالى پارلامەنت ومىرگە كەلدى. 1996 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ەلباسىمىز العاشقى شاقىرىلىمنىڭ العاشقى سەسسياسىن اشىپ بەردى. سول كەزدەن باستاپ قازاقستان پارلامەنتاريزمىنىڭ جاڭا پاراعى اشىلدى. مىنە, بۇگىنگى تاڭدا سودان باستاۋ العان قازاقستان پارلامەنتىنىڭ بەسىنشى شاقىرىلىمىنىڭ ءۇشىنشى سەسسياسى ءوز جۇمىسىن جالعاستىرۋدا.
جىل سايىن تاجىريبەسى نىعايا تۇسكەن قازاقستان پارلامەنتى الەمدىك تالاپقا سايكەس مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنىسىمەن ۇكىمەتتىڭ ازىرلەگەن زاڭ جوبالارىن تالداپ, جەتىلدىرىپ, قابىلداۋ ۇستىندە. نارىقتىق ەكونوميكانىڭ جاڭا ۇستانىمدارىنا جانە زامان تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الاتىن زاڭداردى تالقىلاپ, جەتىلدىرىپ, ساپالى تۇردە قابىلداۋ اۋقىمدى جۇمىس ەكەنى انىق.
XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا الەمنىڭ الپاۋىت دەرجاۆالارى قىرعي-قاباق ساياسات جۇرگىزىپ, اتوم قارۋىمەن جانتالاسا قارۋلانىپ, ءبىر-بىرىنە سەس كورسەتىپ, ىزگىلىككە ز ۇلىمدىقتى قارسى قويدى. ال تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ جاڭا ليدەرى, كەرىسىنشە, اتوم اجداھاسىن اۋىزدىقتاۋعا ۇندەۋ تاستاپ, بەيبىتشىل دە پاراساتتى ساياساتىن الەمگە ايگىلەپ, اتوم قۇربانى بولىپ قاسىرەت تارتقان حالىقتىڭ جانداۋىسىن الەمدىك قوعامداستىققا جەتكىزە ءبىلدى, تاريح تەگەرشىگىن باسقا جاققا اۋدارىپ, ءححى عاسىرعا گۋمانيستىك سانانى ۇلگى ەتىپ ۇسىندى. سوعىس قاۋپىن, تەكە تىرەس جانجالدى ۇنقاتىسۋ ارقىلى رەتتەۋدى ۇسىنىپ, «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ» دەگەن ۇلى ابايدىڭ وسيەتىن قاسيەتتەپ, جاڭا عاسىردا الەم ءبىرتۇتاس مۇددەلەر توعىسى ەكەندىگىن جاھانعا جاريا ەتتى.
قازاقستان – دۇنيە ءجۇزى بويىنشا يادرولىق قارۋدان ءبىرىنشى بولىپ باس تارتقان ەل. وسىنداي تاريحي جانە ساياسي ماڭىزدى شەشىمدى قابىلداعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1991 جىلى 29 تامىز كۇنى «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. وسى ورايدا, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسى بويىنشا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالادى. ەلباسى ءوز سوزىندە «سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋى – بارشا قازاقستاندىق ءۇشىن تاريحي وقيعا. ءبىز جارىلىستاردى توقتاتىپ قانا قويماي, الەمنىڭ يادرولىق ومىرىنە وزگەرىس اكەلدىك», دەي كەلىپ, الەمدە ءتورتىنشى ورىندى يەلەنەتىن يادرولىق ارسەنالدان باس تارتۋ ارقىلى حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە وراسان ۇلەس قوسقانىمىزدى اتاپ وتكەن بولاتىن. قازاق ەلى ءوزىنىڭ بەيبىت ساياساتىن سوزبەن ەمەس, ىسپەن دالەلدەگەن ەل.
ەلدىڭ ناقتى تاۋەلسىزدىگىن كورسەتەتىن بىرنەشە ايقىندامالار بار. ول – ديپلوماتيالىق تاۋەلسىزدىك, ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىك, اسكەري تاۋەلسىزدىك جانە مادەني تاۋەلسىزدىك.
ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن قازاقستان ءۇشىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن 193 ەلدىڭ بارلىعىمەن ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتۋعا جول اشىلدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان 151 مەملەكەتپەن ساياسي-ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتقان. قاي ەلمەن دە قارىم-قاتىناس جاساعاندا, قانداي كەلىسىمنىڭ دە مەملەكەتىمىز ءۇشىن ەكونوميكالىق ءتيىمدى جاعى تەرەڭ ساراپتالىپ, ەلباسىنىڭ قول قويۋىنا ۇسىنىلۋى ءتيىس. تولىققاندى ديپلوماتيالىق تاۋەلسىزدىك دەگەنىمىز, ءبىز كىممەن ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتىناس جاسايمىز, قاي ەلدەن نە الامىز, قاي ەلگە قانداي ونىمدەرىمىزدى ەكسپورتقا شىعارامىز, سونىڭ ءبارىن باسقا ءبىر ەلدىڭ نۇسقاۋىمەن ەمەس, ءوز الدىنا جەكە شەشىپ, بەيبىت ماقساتتا, ءوزارا ءتيىمدى بايلانىس جاساۋ دەپ ۇعىنعانىمىز ءجون. قاي ەلمەن بايلانىس جاساساق تا, قول قويىلعان كەلىسىمدەر, شارتتار زاڭ جۇزىندە بەكىتىلەدى. ياعني, مەملەكەت باسشىلارى, ۇكىمەت باسشىلارى قول قويعان قۇجاتتاردى كەلىسىم جاساسقان ەلدەردىڭ پارلامەنتتەرى راتيفيكاتسيالايدى. قازىر قازاقستان پارلامەنتى دە وسىنداي ماڭىزدى كەلىسىمدەر مەن شارتتاردى زاڭ تۇرىندە راتيفيكاتسيادان وتكىزىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ ديپلوماتيالىق تاۋەلسىزدىگىمىز تولىققاندى ورنىقتى, جوعارى دەڭگەيگە شىعىپ كەلە جاتىر دەپ ەسەپتەيمىن.
اسكەري تاۋەلسىزدىك تۋرالى ايتقاندا, ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – بەيبىتشىلىكتى قورعاۋ ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. قۇرامىنا قازاقستان, قىرعىزستان, قىتاي, رەسەي جانە تاجىكستان كىرگەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (شىۇ) مۇشەسىمىز. وسى حالىقارالىق ۇيىم شەڭبەرىندە بەيبىت ماقساتتا «شانحاي بەستىگىنە» كىرگەن ەلدەردىڭ بىرلەسكەن اسكەري جاتتىعۋلارى وتكىزىلىپ كەلەدى. ءبىز جاريالىلىق پەن اشىقتىق قاعيداتىن پايدالانا وتىرىپ, ءوزىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىمىزدى قورعاۋدى ءبىرىنشى قاتارعا قويۋىمىز كەرەك. جاڭا عاسىردا ءبىر ەلگە ءبىر ەل اسكەري قارۋ-جاراعىن كىرگىزىپ, سوعىس اشۋ سياقتى پيعىلدىڭ زامانى ءوتىپ كەتتى دەپ ويلايمىن. سوعىستىڭ حالىققا تەك قانا قايعى-قاسىرەت اكەلەتىنىن ادامزات بالاسى انىق ءتۇسىندى. ال قازىرگى تاڭدا بىرىگىپ كۇرەسۋدى تالاپ ەتەتىن قوعامنىڭ جاڭا جاۋلارى بار. ولار – تەرروريزم مەن ەكسترەميزم جانە ولاردىڭ وزگە دە كورىنىستەرى.
قازاقستاننىڭ اسكەري دوكتريناسىندا باسقا ەلدەر مەن كورشىلەرىنە اسكەري سوعىس قاۋپىن تۋعىزاتىن سيپاتتا ەمەس, كەرىسىنشە, تەك قانا ءوز-ءوزىن قورعايتىن ماقساتتى كوزدەيتىنى انىق جازىلعان. قازاقستان ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قاتاڭ تۇردە قورعاي وتىرىپ, سىرتتان بولاتىن قاۋىپ-قاتەر تۇرلەرى: تەرروريزم, ەكسترەميزم, ەسىرتكى تاسىمالى, زاڭسىز قارۋ-جاراق تاسىمالى, زاڭسىز كوشى-قون سەكىلدى قاۋىپ تۇرلەرىمەن كۇرەسەتىنى بەلگىلى. سونداي-اق, قازاقستان – كەز كەلگەن جانجال, قاقتىعىستى كۇش قولدانۋ ارقىلى ەمەس, بەيبىت جاعدايدا, ساياسي-ديپلوماتيالىق, قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق تەتىكتەردى پايدالانا وتىرىپ شەشۋدى ماقسات تۇتقان تاۋەلسىز مەملەكەت. ءبىزدىڭ ەشكىمگە قوياتىن كىنامىز جوق جانە ەشبىر ەلگە بەرەشەك قارىزىمىز دا جوق.
ءوز تاۋەلسىزدىگىمىزدى, سونداي-اق حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى بىرلەسە قورعاۋ ماقساتىندا قۇرىلعان قارۋلى كۇشىمىز بار.
ەندى ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىككە كەلسەك, ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىندارلى ساياساتى بويىنشا ەلىمىزدىڭ الەۋەتىن كوتەرۋگە باسا كۇش سالىندى. جاڭا ەكونوميكالىق رەفورمالار جەدەل جۇرگىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە جاس ەلىمىز ىشكى جانە سىرتقى قارجى داعدارىستارىنان ەركىن شىعا ءبىلدى. بۇگىنگى تاڭدا ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنگەن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسۋدا. مۇنداعى ماقسات – الەمنىڭ ەڭ وزىق تەحنولوگياسىن پايدالانۋدىڭ ناتيجەسىندە وزىمىزدە جاڭا زاۋىتتار مەن كاسىپورىنداردى ىسكە قوسىپ, ساپالى وتاندىق ونىمدەر شىعارۋ. قازىر وسى باعىتتا وڭىرلەردە كوپتەگەن ءتيىمدى جوبالار جۇزەگە اسۋ ۇستىندە. جەر كولەمى جاعىنان الەمدە توعىزىنشى ورىندا تۇرساق تا, ەكونوميكالىق كورسەتكىشىمىز بويىنشا ەلۋ ەلدىڭ قاتارىندامىز. الداعى ۋاقىتتا جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋ ءۇشىن, دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن قازاقستان حالقى ءبىر ماقسات جولىندا جۇمىلا ەڭبەك ەتۋى قاجەت دەپ ويلايمىن.
ءبىزدىڭ ەلدە ەلباسى نەگىزىن قالاپ بەرگەن جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى قالىپتاسۋى ءتيىس. وسى ورايدا, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك ساياسات باسەكەگە قابىلەتتى جانە كۇشتى جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىن قۇرۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. شىندىقتى مويىندايىق: بولاشاقتا ءححى عاسىردا تەك ەڭبەك قانا بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتقا جانە جاڭا ءومىر ساپاسىنا قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتە الادى. مەن قازاقستاندىقتاردىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ساياساتىنا قولداۋ كورسەتەتىنىنە, ونىڭ سىرتىندا ونى جۇزەگە اسىرۋعا بارىنشا تىكەلەي جانە مۇددەلى تۇردە اتسالىساتىنىنا مەيلىنشە سەنىمدىمىن!» دەگەن بولاتىن. ەلباسىمىز ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز قازاقستاندا جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىن قۇرۋ ەكەنىن كورسەتىپ وتىر.
جاس ۇرپاقتى ەڭبەككە باۋلۋ, ءوندىرىس ورىندارىندا جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ ابىرويىن جوعارى باعالاۋ, ولاردىڭ ءوز ەڭبەكتەرىنە وراي لايىقتى ماراپاتقا يە بولۋىنا جاعداي جاساۋ الدىڭعى قاتارداعى ماسەلەنىڭ ءبىرى. ءبىزدىڭ قوعامدا ەلگە ادال قىزمەت ەتەتىن جۇمىسشىلار قاتارىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. عارىش زامانىندا قاي ەلدىڭ حالقى ءبىر ماقسات جولىندا جۇمىلا ەڭبەك ەتىپ, ورتاق ناتيجەگە قول جەتكىزسە, حالىقتىڭ ناقىلىمەن ايتساق, سول ەلدىڭ كەمەسى ورگە جۇزەدى, ازاماتتارىنىڭ ءىسى العا باسادى. ەكونوميكاسى دۇرىس جولعا قويىلعان ەل عانا الدىڭعى قاتارعا شىعادى.
تۇتىنۋشى حالىقتىڭ سانى ازدىعى ەكونوميكاعا تىكەلەي اسەر ەتەدى. قازاقستان حالقى سانى جاعىنان ۇتىمدى جاعدايدا ەمەس. سوندىقتان كەدەن وداعىنا بىرىگىپ, رەسەي, بەلارۋس ەلدەرىمەن ءبىر ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋعا مۇددەلى بولدى. بۇگىنگى تاڭدا وزگە كورشى مەملەكەتتەر دە وسى ۇيىمعا كىرۋگە ىنتالانۋدا. باستاپقىدا تاۋارلارىمىز باسەكەگە تۇسۋدە ۇتىلىپ جاتقان دا شىعار. بىراق ومىردە ۇتىلعان ادام شىڭدالادى. ال شىڭدالعان ادام سىننان وتەدى. ول ءۇشىن ءوز ونىمدەرىمىزدىڭ ساپاسىن ۇزدىكسىز جەتىلدىرە بەرۋىمىز كەرەك. بۇل كۇندە تەك قانا تاۋارلارىمىز ەمەس, قازاقستاننىڭ حالقى دا, ەلدىڭ قابىلداعان زاڭدارى دا سىنعا ءتۇسىپ جاتىر. «قازاقستان پارلامەنتى قابىلداعان زاڭدار شەتەلگە ءونىم شىعارۋدا كاسىپكەرلەرگە قانشالىقتى قولداۋ جاساۋدا, ءتيىمدى بولىپ, قورعاپ جاتىر ما؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرە الۋى كەرەك. بۇل ىستەر ەلباسىنىڭ تىكەلەي قاداعالاۋىمەن جۇزەگە اسۋدا. سوعان وراي كەزدەسكەن كەشەندى پروبلەمالار رەتىمەن شەشىمىن تابۋدا.
ءومىر اعىسى توقتامايدى, جاڭا وزگەرىستەر تۋىنداپ جاتادى. سوندىقتان ءالى دە الدا تۇرعان ماسەلەلەر وتە كوپ. تاياۋدا ءبىزدىڭ ەل دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ قۇرامىنا كىرگەلى تۇر. سول جولداعى ەكونوميكالىق وزگەرىستەردى ۇلتتىق زاڭدارىمىزبەن سايكەس كەلتىرۋ ءۇشىن جاڭا زاڭنامالىق اكتىلەر قابىلدانۋدا. ول ۇيىمعا ەنگەن كەزدەگى باسەكەلەستىك قازىرگى كەدەن وداعىنان الدەقايدا جوعارى ەكەنىن ءبارىمىز دە سەزىنىپ وتىرمىز.
قازاقستان كونستيتۋتسياسىنا سايكەس ەل پرەزيدەنتi – حالىق پەن مەملەكەتتiك بيلiك بiرلiگiنiڭ, كونستيتۋتسيا مىزعىماستىعىنىڭ, ادام جانە ازامات قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ نىشانى ءارi كەپiلi. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2006 جىلعى حالىققا ارناعان جولداۋىندا قازاقستاننىڭ الەمدەگى باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ستراتەگياسىن ۇسىنعان بولاتىن. بۇل تەك ءوز ەلىنىڭ الدىنا قويعان مىندەت قانا ەمەس, الەمگە جاريا ەتىلگەن ۇندەۋ, ايرىقشا باستاما ەدى. بۇل مەجەگە وتكەن جىلى قول جەتكىزىلدى. 2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «قازاقستان ءححى عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىندا بولۋعا ءتيىس», دەپ اسقارالى مەجەگە قول جەتكىزۋ قاجەتتىگىن مالىمدەدى. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ەلباسىنىڭ سەنىپ وتىرعانى – ەلى, تۋعان حالقى جانە وسكەلەڭ جاستارعا دەگەن زور سەنىمى مەن ءۇمىتى.
مۇنداي جەتىستىككە جەتۋدە رۋحاني بىرلىكتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن كۇش – مادەني تاۋەلسىزدىك. بۇل سالاعا ءتىل, ءدىن, تاريح, مادەنيەت, ونەر, ادەبيەت قۇندىلىقتارى كىرەدى. جاستار وسى قۇندىلىقتار نەگىزىندە رۋحاني بايلىقتى بويلارىنا ءسىڭىرۋى ءتيىس. سوندا عانا پاتريوتتىق تاربيە الاتىنى ءسوزسىز. قازاق حالقىنىڭ تاريحى دا بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلدىڭ كوزقاراسى تۇرعىسىندا قايتا زەردەلەنىپ, جازىلىپ جاتىر.
ءوز الدىمىزعا ەل بولعاننان كەيىن ەلباسىمىز ءبىلىم سالاسىن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. وزگە ەلدەردە جوق «بولاشاق» باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلىپ, ەلىمىزدىڭ جاستارى الەمنىڭ تانىمال ءبىلىم وردالارىنان زاماناۋي عىلىم نارىمەن سۋسىنداۋعا مۇمكىندىك الدى. بۇل قازاق جاستارىنىڭ ءبىلىمىن جاھاندىق دەڭگەيگە كوتەرگەن باستاما بولدى. ەندى الداعى ۋاقىتتا شەتەلدەن الۋعا بولاتىن ءبىلىمدى ءوز ەلىمىزدە وقىپ, قول جەتكىزۋگە بولاتىنى زامان شىندىعىنا اينالىپ وتىر. وسى ورايدا, استانادا «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» اشىلدى. ال وڭىرلەردە وسكەلەڭ جاستى ءبىلىم مەن عىلىمعا باۋليتىن نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى سالىنىپ, ىسكە قوسىلدى. ول مەكتەپتەردە قازىر بولاشاق عالىمدار, قوعام قايراتكەرلەرى, بىلىكتى ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلار ءبىلىم الۋدا.
ەلباسىنىڭ ۇستانعان ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى جاراسىم تاۋىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىك ورنىعۋىنىڭ ەڭ قيىن جىلدارىندا حالىقتىڭ كەمەلدىگى مەن ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قايراتكەرلىگى ناتيجەسىندە قازاقستاندا ەتنوسارالىق جانجال مەن قوعامنىڭ بولىنۋىنە جول بەرىلگەن جوق. وسى ورايدا, قازاقستاننىڭ ەل بىرلىگى دوكتريناسى قابىلداندى. مۇنداي ساياسي ءمانى تەرەڭ, الۋان ءتۇرلى ۇلت پەن ۇلىستاردى ءبىر شاڭىراق استىنا بىرىكتىرگەن دوكترينا ەشبىر ەلدە جوق. ەگەر كەيبىر ەلدەردە بولىپ جاتقان جانجالدارعا, قاقتىعىستارعا نازار اۋداراتىن بولساق, سونىڭ ءبارىنىڭ نەگىزىندە ۇلتقا, دىنگە ءبولىنۋ, ءوزارا جاۋلاسۋ جاتقانىن كورەمىز. ۇلتتار مەن دىندەر اراسىنداعى قاقتىعىستار – سوناۋ ادام بالاسىنىڭ العاشقى كەزەڭىنەن بەرى, دىنگە, ۇلتقا بولىنگەلى كەلە جاتقان ەلىشىلىك دەرت نەمەسە قاسىرەت. مۇنداي قاقتىعىستاردان ەشبىر مەملەكەت امان قالعان ەمەس.
ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن 2007 جىلى قازاقستان كونستيتۋتسياسىنا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. سول كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا سايكەس ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ 9-ى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان سايلانۋ قۇقىعىنا يە بولدى. ەلىمىزدەگى 130-دان استام ۇلت پەن ۇلىستىڭ اتىنان وكىل بولىپ كەلىپ وتىرعان ارىپتەستەرىمىز قازىر ەل دامۋىن العا باستىرۋعا, ازاماتتىق قوعام قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان زاڭداردى قابىلداۋدا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا وزگەدەن وزىپ شىعىپ, قازاق ەلىنىڭ ءوزىن الەمگە مويىنداتقان ىرگەلى ىستەرى از ەمەس. بەيبىتشىلىكتى قورعاۋداعى ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلى وتە جوعارى. سوعان وراي قازاقستان 2010 جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا (ەقىۇ) توراعالىق ەتتى. قازاقستان الىپ ەۋرازيا قۇرلىعىن سەنىم, ءداستۇر, اشىقتىق جانە توزىمدىلىك سىندى جالپى قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن ورتاق ۇندەۋگە بىرىكتىرە ءبىلدى.
2010 جىلى 1 جەلتوقساندا ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى استانادا باس قوستى, اتالعان ۇيىمنىڭ ءسامميتى بولىپ ءوتتى. بۇل سامميتكە 2500 دەلەگات, 1200-دەي باق وكىلدەرى كەلدى جانە 600-دەن استام ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. ەلباسى اتاپ وتكەندەي, استانا تورىندە, ەۋرازيانىڭ جۇرەگىندە, بايىرعى قازاق جەرىندە مىڭجىلدىقتار بويى ادامزات تاريحىن جاساعان ۇلى حالىقتاردىڭ تاريحي ۇنقاتىسۋى جۇزەگە استى. ۇيىمنىڭ بارلىق مۇشەلەرى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى.
ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلىن ارتتىراتىن ايتۋلى وقيعانىڭ ءبىرى – 2017 جىلى استانادا وتەتىن ەكسپو-2017 كورمەسى. جاڭا قازاقستان الەمدىك بەدەلدى وقيعالاردى تەك قانا تاماشالاۋشى عانا ەمەس, ءوزى جۇزەگە اسىرۋشى, جاڭا يدەيالاردى سىنعا سالىپ, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ مەرەيىنە بولەي الاتىن بەلسەندى دە جەتەكشى مەملەكەتتىڭ بىرىنە اينالدى. ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ جاسىل ەنەرگيا تاقىرىبى جاھاندى وركەندەۋ مەن شۋاققا, ەلىمىزدى جاڭا تەحنولوگيا مەن عىلىمنىڭ الەۋەتتى بۋىنىنا اينالدىراتىن جاسامپاز جوبا بولاتىنى ايدان انىق.
تاياۋدا وتكەن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ XV سەزىندە جاڭا دوكترينا قابىلداندى. وسى دوكترينا ارقىلى ءبىز الەمگە «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ قانشالىقتى اشىق ساياسات ۇستاناتىنىن كورسەتتىك. بۇل ءححى عاسىردىڭ پارتياسى رەتىندە ەلدى جاڭا دامۋ دەڭگەيىنە كوتەرۋ جونىندە مىندەتتەمە الىپ, قازاقستان حالقى الدىندا وزىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ وتىر. الدا تۇرعان ماقساتتارعا قالاي قول جەتكىزەتىنىن سالا-سالا بويىنشا ايقىنداپ بەردى.
ەگەر بەينەلەپ ايتساق, قازىر جاس تاۋەلسىز ەلىمىزگە كوكتەم مەزگىلى تۋىپ تۇر! قاتال قىستىڭ قيىندىعىنان شىققان حالىقتى جادىراتىپ, تابيعات-اناعا ايرىقشا قۇدىرەت سىيلايتىن, جاڭارۋ ۇدەرىسى باستالاتىن كەزەڭ كوكتەم ەمەس پە؟! عاسىرلار بويى اڭساعان تاۋەلسىزدىگىمىز – ءبىزدىڭ جاڭارعان كوكتەمىمىز! بۇل – مەملەكەتتىڭ دە, حالىقتىڭ دا قارىشتى قادامدارمەن العا باساتىن شاعى! ەلدىڭ ەڭ باعالى يگىلىگى – ونىڭ تۇرعىندارى, قازاقستان حالقى. ەلباسىنىڭ باستى مۇراتى – ەلدى الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەر لەگىنە قوسۋ, قازاق حالقىن وركەنيەت بيىگىنە كوتەرۋ. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسى جولدا اسقاق ارمانمەن, قاجىرلى قايراتكەرلىكپەن, تالماس تاباندىلىقپەن, شالقار شابىتپەن قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. حالقىنىڭ اقىل-ويىنا بەت بۇرعان باسشىنىڭ ەڭ سوڭىندا تابىسقا جەتپەگەنى جوق ەكەنىن امەريكا پرەزيدەنتى بولعان اۆراام لينكولن ايتىپ كەتكەن. تاريحتا ەلىن ورگە سۇيرەپ, وشپەس ءىز قالدىرعان تۇلعالار از ەمەس. قازىر جاڭا ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ تاريحى جازىلىپ جاتىر. وسى كەزەڭنىڭ تاريحي تۇلعاسى, ۇلى باسشىلاردىڭ بىرەگەيى – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سەرىكباي نۇرعيساەۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «نۇروتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.