ەجەلگى ەسكەرتكىشتەرگە باي اتىراۋ – كاسپي ويپاتى كونە زاماننان ەۋروپا مەن ازيانى جالعاستىرعان جول توراپتارىنىڭ بويىندا ورنالاسقان. بۇل ولكەنى ادامدار مىڭداعان جىل بۇرىنعى مەزوليت, نەوليت (جاڭا تاس) زامانىنان مەكەندەي باستاعانى تاريحي دەرەكتەردە دالەلدەنىپ وتىر. كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىنىڭ تىلسىم تابيعاتى كونە زامانان بۇل ايماققا ادامداردىڭ جاپپاي قونىستانۋىنا سەبەپ بولعان.
ەدىل مەن جايىق وزەندەرىنىڭ سۋى كاسپي تەڭىزىنە قۇيىلادى. بۇعان قوسا كەزىندە جەم مەن ساعىز, ويىل وزەندەرىنىڭ دە مول سۋى تەڭىزگە قۇيىلۋشى ەدى. وزەندەر جاعالاۋىنداعى ورمان-توعايلار اڭ مەن قۇسقا, ال سۋى بالىققا تولى بولاتىن. تاسىعان كەزدە وزەندەر سۋى جايىلىمدىق القاپتاردى باسىپ, جۇزدەگەن كول مەن كولشىك پايدا بولدى. قازىرگى كەزەڭدە جەم, ساعىز بەن ويىل وزەندەرىنىڭ سۋى تەڭىزگە جەتپەك تۇگىلى سۋالىپ, ارنالارى قۇرعاپ جاتىر.
وڭىردەگى قۇم شاعىلداردا ەجەلگى ادامدار مەكەن ەتكەن تۇراقتار كوپ كەزدەسەدى. بۇل مەكەن-تۇراقتارداعى جادىگەرلەر كۆارتسيت, كرەمني جاڭقالارى, تاس داۋىرىندەگى ەڭبەك قۇرالدارى رەتىندە بەلگىلى بولىپ وتىر. بۇلار توپىراققا كومىلگەن جابىق ورىندار ەمەس. قۇمدى دوڭدەردiڭ كوشۋى سالدارىنان سىرتقا شىعىپ قالعان.
شەڭبەر. ديامەترلەرى 50 – 180 مەتر
تابىلعان ەسكەرتكىشتەردىڭ كوبى شەتكەرى ايماقتاردا ورنالاسقان. بۇل جەرلەردە تۇششى سۋ الۋ ءۇشىن شەگەندەلگەن قۇدىقتار قازىلىپ پايدالانىلعان. ال قۇدىقتار ماڭىنداعى مەكەن-تۇراقتاردى ادامدار, تاس عاسىرىنان ورتا عاسىرعا دەيىن مەكەندەگەن. ورتا عاسىردا قۇدىقتار كەرۋەندەر ءۇشىن دامىلداپ, ءشول قاندىرىپ, كۇش-قۋاتىن تولىقتىرعان ورىندار بولعانىن كورسەتەدى. كەرۋەندەر قۇدىقتار تىزبەگى بويىمەن قوزعالىپ, كەرۋەن جولدارى قالىپتاسقان. تۇراقتاردىڭ اراقاشىقتىعىنىڭ جاقىن بولۋى, ادامداردىڭ ءبىرشاما تىعىز قونىستانعانىن كورسەتەدى.
سوڭعى زەرتتەۋلەردەن نارىن, تايسويعان, بۇيرەك جانە سارىقامىس قۇمدارىنان كوپتەگەن كونە مەكەندەر مەن تۇراقتار انىقتالدى. قۇم اراسىنان مەزوليت, نەوليت, تەمىر, ورتاعاسىرلىق ەسكەرتكىشتەر مەن كەيىنگى زامانعى زيراتتار مەن قۇلپىتاستار كوپتەپ كەزدەسەدى. سونىمەن بىرگە اتىراۋ-كاسپي ويپاتىنان كوپتەگەن بەلگىسىز جۇمباق قۇرىلىستار مەن ەسكەرتكىشتەر تابىلدى. بۇل ەسكەرتكىشتەردى بەرگى داۋىرلەردەگى ەسكەرتكىشتەر قاتارىنا قوسۋعا كەلمەيدى.
بىرىنشىدەن, ولاردىڭ قاي كەزەڭدە جاسالعانى بەلگىسىز. ەكىنشىدەن, قانداي ماقساتتا سالىنعانى نەمەسە قانداي قىزمەت اتقارعانى تۋرالى دەرەكتەر تابىلعان جوق. مۇنداي قۇرىلىستار عىلىمدا گەوگليفتەر دەپ اتالادى. عىلىمي انىقتامادا گەوگليف – جەرگە ويىپ سالىنعان, ۇزىندىعى ءتورت مەتردەن اساتىن گەومەتريالىق نەمەسە بەينەلى ورنەك. كەيبىر گەوگليفتەردىڭ ۇلكەندىگى سونشالىق, ولاردى تەك اۋەدەن عانا كورۋگە بولادى.
شەڭبەر. ديامەترى 170 مەتر
گەوگليفتەردى سالۋدىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار. ءبىرى – جەردىڭ بەتكى قاباتىنان بەلگىلى ءبىر تەرەڭدىككە دەيىن قازىپ, تاڭبا ءتۇسىرۋ. ال ەكىنشىسى – ارنايى قيىرشىق نەمەسە ءىرى تاستاردى توسەپ, بەينە جاساۋ. ءۇشىنشى ءتۇرى – اعاشتاردى بەلگىلى ءبىر بەينە جاساي وتىرىپ ەگۋ.
اتىراۋ جەرىندە تاس, قيىرشىق تاس جانە اعاش جوق بولعاندىقتان, گەوگليفتەر ور قازۋ جانە توپىراق ءۇيۋ ارقىلى جاسالعان. بۇلاردىڭ كوبىسى بيىكتەن عانا كورىنەدى. سوڭعى كەزدە ايماقتا ونداعان گەوگليف انىقتالىپ وتىر. ولاردى ادامداردىڭ جاساعانى نەمەسە تابيعاتتىڭ تىلسىم كۇشىمەن بەينەلەنگەنى ازىرگە بەلگىسىز. ونى الداعى زەرتتەۋلەر انىقتاماق.
سولاردىڭ اراسىنان جاقسى ساقتالعان بىرنەشە گەوگليفكە سيپاتتاما بەرەر بولساق, الدىمەن نازار اۋدارارى – تاسباقا. بۇل قىزىلقوعا اۋدانىنداعى قاراباۋ اۋىلىنان 27 شاقىرىمدا سولتۇستىك-باتىستا ورنالاسقان. كولەمى – 900ح400 مەتر. قۇمدى سازدى توپىراققا جولاقتى سىزىقتارمەن تاسباقا بەينەسى سالىنعان. بۇل تابيعاتتىڭ تىلسىمى ما, الدە ادام قولىمەن جاسالعان با؟ ءتىپتى ونىڭ جاسالۋ ماقساتى مەن سالىنعان ۋاقىتى تۋرالى دەرەكتى كەزدەستىرە الماي وتىرمىز.
ەكىنشىسى – كرەست. جىلىوي اۋدانىنىڭ ورتالىعى – قۇلسارى قالاسىنان 54 شاقىرىم قاشىقتا, وڭتۇستىك-باتىستان تابىلدى. كرەست سالىنعان جەر كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنان شىعىسقا قاراي 13 شاقىرىم جەردە جاتىر. مۇنىڭ دا اۋماعى شاعىن دەۋگە كەلمەيدى. ويتكەنى كولەمى – 45ح30 مەتر, ەنى – 8 مەتر. قاي زاماندا جاسالعانى بەلگىسىز.
ءۇشىنشىسى – كۇن عيباداتحاناسى. ونىڭ كولەمىنە توقتالساق, ديامەترى – 150 مەتر, سىرتقى قامال-جال بيىكتىگى – 2,5, ەنى 8 مەتر. قامال-جال سىرتىن ەكى-ءۇش قاتار تىزبەكپەن 196 اپان شۇڭقىر اينالا قورشاپ تۇر. ولاردىڭ ديامەترلەرى – 2-6 مەتر, ال تەرەڭدىگى 1-2 مەتر شاماسىن قۇرايدى. سولتۇستىك جاق بەتىندە اپان شۇڭقىر ءتورت قاتارعا دەيىن بارادى.
تاسباقا. كولەمى 900ح600 مەتر
قامال-جال ءىشى تەگىس, الاڭ ديامەترى – 90 مەترگە جەتەدى. وڭتۇستىگىندە جول بار, ونىڭ ەنى 6 مەترگە سوزىلادى. كۇننىڭ بەينەسىنە ۇقساۋىنا بايلانىستى ونى كۇن عيباداتحاناسى دەيدى. قازاقستاندا بۇعان ۇقساس قۇرىلىس كەزدەسكەن جوق. قانداي ماقساتتا سالىنعانى بەلگىسىز بولعانىمەن, ونىڭ ۋاقىتى شامامەن ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن ءىى عاسىر دەۋگە بولادى.
ءتورتىنشىسى – جۇلدىز. كولەمى – 225ح150 مەتر. بۇل – 200 مەترلىك ۇزىن سىزىقتاردان جانە ديامەترى 10 مەترلىك 12 جۇلدىز وبادان تۇراتىن قۇرىلىس. العاباس اۋىلىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا 7 شاقىرىم قاشىقتا ورىن تەپكەن.
بەسىنشىسى – تورتكۇل-شەڭبەر. قۇرمانعازى اۋدانىنداعى باتىربەك اۋىلىنىڭ باتىسىندا 2 شاقىرىمدا ورنالاسقان ونىڭ ديامەترى 100 مەتر, ءتورتبۇرىش كولەمى 150ح150 مەتر. وكىنىشكە قاراي, بۇل قۇرىلىستىڭ باسقا دەرەگى ءالى كەزدەسپەي وتىر.
ارينە, وسىنداي گەوگليفتەردىڭ جاسالۋى تۋرالى ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلادى. بىراق اتىراۋ وڭىرىندەگى گەوگليفتەر وسى كەزگە دەيىن جۇيەلى زەرتتەلمەي كەلەدى. ولاردى زەرتتەۋ قولعا الىنار بولسا, ءبىراز قۇپيانى بىلۋگە جول اشىلار ەدى.
شەڭبەر, ءتورتبۇرىش. كولەمى 150ح150 مەتر
مارات قاسەنوۆ,
ارحەولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
اتىراۋ وبلىسى