تولە بي ايتىپتى دەيتىن «ەلگە باي قۇت ەمەس, بي قۇت», «ءبيى جاقسىنىڭ, ەلى جاقسى» قاعيدالارىن بۇگىندە كىم بىلمەيدى. سويتسەك, «قۇت» دەگەنىمىز ادامنىڭ باسىنا قوناتىن «باقىت قۇسى» ەكەن. سوندا اۋليە تولە بي ەلدىڭ باسىنا قوناتىن باعى سول كەزدەگى بيلەرگە, بۇگىنگىشە ايتساق, سۋديالارعا بايلانىستى دەگەن ەكەن عوي. شىنىندا دا سۋديا مىڭداعان ادامنىڭ تاعدىرىن, ءوزارا داۋلارىن شەشىپ, ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاپ بەرەتىنى بارشامىزعا ءمالىم.
سوتتار قىزمەتىنىڭ ءتيىمدىلىگى تۋرالى كوپ ايتىلىپ ءجۇرگەنىمەن, ولاردىڭ شىعاراتىن شەشىمدەرىنىڭ ادىلەتتىلىگىنە قاراپ قوعامنىڭ مەملەكەتكە دەگەن كوزقاراسى قالىپتاسادى, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ قابىلەتى باعالانادى.
*قازاقستان سۋديالارىنىڭ ءVى سەزى قارساڭىندا
تولە بي ايتىپتى دەيتىن «ەلگە باي قۇت ەمەس, بي قۇت», «ءبيى جاقسىنىڭ, ەلى جاقسى» قاعيدالارىن بۇگىندە كىم بىلمەيدى. سويتسەك, «قۇت» دەگەنىمىز ادامنىڭ باسىنا قوناتىن «باقىت قۇسى» ەكەن. سوندا اۋليە تولە بي ەلدىڭ باسىنا قوناتىن باعى سول كەزدەگى بيلەرگە, بۇگىنگىشە ايتساق, سۋديالارعا بايلانىستى دەگەن ەكەن عوي. شىنىندا دا سۋديا مىڭداعان ادامنىڭ تاعدىرىن, ءوزارا داۋلارىن شەشىپ, ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاپ بەرەتىنى بارشامىزعا ءمالىم.
سوتتار قىزمەتىنىڭ ءتيىمدىلىگى تۋرالى كوپ ايتىلىپ ءجۇرگەنىمەن, ولاردىڭ شىعاراتىن شەشىمدەرىنىڭ ادىلەتتىلىگىنە قاراپ قوعامنىڭ مەملەكەتكە دەگەن كوزقاراسى قالىپتاسادى, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ قابىلەتى باعالانادى. بىراق سوت جۇيەسىنىڭ دە قوعامنىڭ وزگە سالاسى سياقتى قوردالانىپ, ءوز شەشىمىن كۇتىپ تۇرعان ءماسەلەلەرى جەتەرلىك. «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە جيىن» دەسەك تە, قازاقستاننىڭ بارلىق سۋديالارى باس قوسىپ, تالقىعا سالماسا وزدىگىنەن شەشىلە قويمايتىن ماسەلەلەر دە بارشىلىق. وسى جاعىنان العاندا ەلىمىزدە ءتورت جىلدا ءبىر رەت وتەتىن سۋديالار سەزى وتە قۇندى جيىن بولماق.
ءسوز شىندىعى كەرەك, سۋديالار سەزى دەگەن ءسوزدى ەسىتكەندە ەلەڭ ەتپەيتىن سۋديا جوق شىعار-اۋ. وسىناۋ ءسوزدىڭ سۋديالىق قىزمەتكە قاتىسى بار ءار ازاماتقا مارتەبە بەرىپ, اسقان جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى, دەگەنمەن دە, ءبىزدىڭ بيىلعى سەزدەن كۇتەرىمىز ەرەكشە, ءھام بۇل سەزدىڭ ماڭىزى بۇرىنعىلاردان باسىمىراق بولادى دەپ ويلايمىن.
ويتكەنى, وسى سەزدە سوت جۇيەسىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە جانە سوت جۇيەسىنىڭ اشىقتىعىن ايقىنداۋعا كوپ كوڭىل بولىنەدى دەگەن ويدامىن.
مىسالعا, وسىدان 17 جىل بۇرىن وتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ ءى سەزىنىڭ قاۋلىسىن قاراساڭىز, وندا سوت جۇيەسىندە شەشىلمەگەن كوپتەگەن ماسەلەلەر بولعانىن سەزەسىز. «...سۋديالار سەزى تاۋەلسىز سوت تورەلىگىنسىز زاڭدى قۇرمەتتەۋگە قول جەتكىزۋ جانە قوعامدا الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن اتاپ ءوتتى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ سەزى سۋديالاردىڭ قۇقىقتىق رەفورمانى قامتاماسىز ەتۋ ىسىندەگى قوعامدىق ساياسي بەلسەندىلىگىن كۇشەيتۋگە اسا نازار اۋدارادى» دەپتى. بۇگىندە قازاقستاندا سۋديالاردى تۇراقتى نەگىزدە ەلباسى تاعايىندايدى, ءسوز شىندىعى كەرەك, بۇل ولارعا بارلىق دەڭگەيدەگى اتقارۋشى بيلىكتىڭ باسشىلارىنا, دەپۋتاتتارعا جانە ءوزىنىڭ سوت باسشىلىعىنا جالتاقتاۋسىز جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىندىگى جاسىرىن ەمەس. ءى سەزدىڭ قاۋلىسىمەن قازاقستاننىڭ سۋديالار وداعى, «سۋديا ادەبىنىڭ كودەكسى» قابىلداندى.
كۇندەلىكتى ومىردە ونسىز قادام باستىرمايتىن بۇل كىشكەنە عانا كودەكس ادەپتەر جيىنتىعى بۇگىندە ءار سۋديانىڭ جۇمىس ۇستەلىنىڭ ۇستىنەن تابىلادى دەسەم ارتىق ايتپاعان بولارمىن. اتا زاڭىمىزدىڭ ءار ازاماتقا قانداي قۇندىلىعى بولسا سۋديا ءۇشىن بۇل كودەكستىڭ سوندايلىق ماڭىزى بار. اتالعان قاۋلىدا «...وسى كۇنگە دەيىن سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ تۋرالى زاڭنامالىق اكتىلەر قابىلدانعان جوق, بۇل سوت شەشىمدەرىنىڭ ورىندالۋىنا اسەرىن تيگىزەدى...» دەلىنگەن. قازاقتا «كۇرىشتىڭ ارقاسىندا كۇرمەك سۋ ءىشىپتى» دەگەن ماڭىزى تەرەڭ ءسوز بار. سۋديالاردىڭ وسى جيىنداعى شەشىمىنەن سوڭ ەلىمىزدە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى زاڭ قابىلدانىپ, ولار سوتتان ءبولىنىپ, سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ كوميتەتى بولىپ قۇرىلدى. بۇگىندە جۇمىستارىن جانداندىرىپ, ۇلكەن سالا بولىپ وتىر. ولاردىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ دالەلى رەتىندە سوت ورىنداۋشىلار ينستيتۋتىنىڭ مەملەكەتتىك جانە جەكەگە ءبولىنۋىن, سوت شەشىمدەرىنىڭ بۇرىنعىعا قاراعاندا ءتيىمدى ءارى جەدەل ورىندالا باستاۋىن كەلتىرۋگە بولادى. بۇل تەك سول شەشىمدەردى شىعاراتىن سۋديالار ءۇشىن عانا ەمەس, ەلىمىز ءۇشىن دە ۇلكەن مارتەبە, جەتىستىك ەمەس پە؟
«سوت قۇزىرەتىن كەڭەيتۋ, سوتتارعا تۇسەتىن قىلمىستىق, ازاماتتىق ىستەر مەن اكىمشىلىك ماتەريالداردىڭ كوبەيۋى, سۋديالار شتات سانىنىڭ جەتكىلىكسىز بولۋى كەلىپ تۇسكەن ىستەردى سوتتاردىڭ قاراپ ۇلگەرمەۋىنە اكەپ سوعادى. بۇل رەتتە سۋديالاردىڭ جالاقىسى ولاردىڭ جوعارى مارتەبەسىنە ساي ەمەس جانە لايىقتى ءومىر جاعدايلارىن قامتاماسىز ەتپەيدى, ال سوت اپپاراتتارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى مۇلدەم از. سۋديالاردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋدە كۇردەلى ماسەلەلەر بار», دەيدى قاۋلىدا. قاراپ وتىرساڭىز, سۋديالار نەبارى 17-اق جىل بۇرىن وسىنداي قيىن-قىستاۋ جاعدايدى باستارىنان وتكەرىپتى. بۇل ءبارىمىزدىڭ ەسىمىزدە. سول جىلداردان بەرى قاراپ وتىرساق, سۋديالاردىڭ ايلىق جالاقىسى ايتارلىقتاي ءوسىپ, ولار لايىقتى جالاقىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى جاقسارعان سايىن ولار بۇدان دا جوعارى جالاقى الاتىنى داۋسىز.
سەزد سايىن كوتەرىلىپ, كەيىننەن قابىلدانعان سوتتاردى مامانداندىرۋ ماسەلەسى دە بۇگىندە سوت جۇيەسىنىڭ باسقان ەڭ ءساتتى قادامدارىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىن دالەلدەۋدە. ءتىپتى قىلمىستىق, ەكونوميكالىق, اكىمشىلىك, يۋۆەنالدىق سوتتارىنسىز بۇگىندە بۇل جۇيەنى ەلەستەتە المايمىز. بۇل ءوز كەزەگىندە شىعارىلعان شەشىمدەردىڭ ساپاسىن كوتەرىپ, حالىقتىڭ سوت جۇيەسىنە دەگەن سەنىمدىلىگىن نىعايتتى. بۇگىندەرى اپەللياتسيا ينستيتۋتىنىڭ ەنگىزىلگەنى بىلاي تۇرسىن, ونىڭ ءوزى دە مامانداندىرىلىپ, قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى جانە ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر جونىندەگى اپەللياتسيالىق القا بولىپ ەكىگە جارىلعانىن دا وراسان ەڭبەكتىڭ جەمىسى دەۋگە تۇرارلىق.
وسىعان دەيىنگى بەس سەزدە ۇزدىكسىز ايتىلىپ كەلگەن ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى سوتتاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايىن جاقسارتۋ بولاتىن. ءى سەزدە «سوتقا كۋالار مەن ءجابىرلەنۋشىلەردىڭ كەلۋىنە بايلانىستى شىعىنداردى تولەۋگە, ىستەردى قىلمىس جاساعان جەردە وتكىزىلەتىن سوت وتىرىستارىندا قاراۋ جونىندەگى ءىسساپار شىعىندارىنا, ىستەردى جوعارى سوت ساتىلارىنا جىبەرۋمەن بايلانىستى پوشتا شىعىندارىنا سوتتاردا قاراجات جوق. عيماراتتى جالعا الۋ ءۇشىن, بايلانىس قىزمەتىنە تولەيتىن جانە جانار-جاعارماي ساتىپ الۋ ءۇشىن قاراجات جوق. سوتتاردىڭ ولاردىڭ قىزمەتىن قارجىلاندىرۋ تۋرالى وتىنىمدەرى جىل سايىن قامتاماسىز ەتىلمەيدى, بۇل سوتتاردى ءتيىستى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرادى» دەلىنىپتى. بۇگىندە سوتتار, ەڭ جاڭا دەيتىن زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانىپ, جىلدان-جىلعا ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايىن جاقسارتىپ كەلەدى. سوتتا ەڭبەك ەتىپ وتىرعان ءار ماماننىڭ الدىندا كومپيۋتەر, ينتەرنەت, ەلەكتروندى بايلانىس. سوت ءتوراعالارى كابينەتتەرىندە وتىرىپ-اق ونلاين جۇيەسى ارقىلى بەينەبايلانىسقا ەركىن شىعاتىنداي حالدە. ءتىپتى كۇنشىلىك الىس اۋداندارداعى اۋىر قىلمىس جاساپ سوتتالعانداردىڭ مەرزىمىنەن ەرتە بوساتۋ تۋرالى ماتەريالداردى ونلاين-سكايپ جۇيەسى ارقىلى قاراپ وتىرمىز دەپ ەشكىمدى تاڭعالدىرا المايسىز. ءسىز سوتقا قاتىسۋشىسىز دەلىك, وتىنىشتە ءوزىڭىزدىڭ ۇيالى تەلەفونىڭىزدىڭ ءنومىرىن قالدىرساڭىز بولدى, sms حابارلاما ارقىلى نەمەسە ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى ۇيىڭىزدەن شىقپاي-اق, ءىستىڭ قاشان جانە قايدا قارالاتىنى تۋرالى مالىمەتتى ءاپ-ساتتە بىلە الاسىز. بۇل – بۇگىنگى سوت جۇيەسىنىڭ جەتىستىكتەرى, ماڭداي تەردىڭ جەمىسى. مۇنى ايتپاي كەتۋگە دە بولمايدى.
ال ءوز باسىم سۋديالاردىڭ V سەزىندەگى بەرىلگەن سونى تاپسىرماعا داۋلاردى بالامالىق ادىستەر – ءبىتىمگەرشىلىك راسىمدەر مەن مەدياتسيا ارقىلى شەشۋدى ەنگىزۋدى ايتار ەدىم. ارتىنشا مەدياتسيا زاڭى قابىلدانىپ, بۇگىندە ول سۋديالار جۇكتەمەسىن ازايتۋدا ءوز ءرولىن ءالى اتقارادى دەپ كۇتىلۋدە.
اقجان ەشتاي,
اقمولا وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى.
كوكشەتاۋ.