تسيفرلى مەملەكەت قۇرۋدىڭ قارقىنى قالاي؟

3 جىلدا نە ىستەلدى؟

COVID-19 ۆيرۋسىنىڭ تارالۋىنا بايلانىستى كوكتەمدە ەلىمىزدە توتەنشە جاعداي جا­ريا­لانعاندا سالاداعى ولقى­لىق­تاردىڭ ورنى ويسىراپ كورىنىپ قالعانى بەلگىلى. 10 ساۋىردە تو­تەنشە جاعداي جونىندەگى مەم­لە­كەتتىك كوميسسيانىڭ وتىرى­سىندا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ پوست­پاندەميالىق كەزەڭدە قالىپ­تاسقان جاعدايدان ساباق شىعارۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, IT-سالانى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوشىرۋدى مىن­دەتتەگەنى سوعان بايلانىستى.

– ەڭ باستىسى, شىن مانىندەگى تسيفرلى مەملەكەتكە اينالۋ ءۇشىن IT سالاسىن ساپالى جاڭا دەڭ­گەيگە شىعارۋ جوسپارىن دايىنداۋ قاجەت. ەلىمىزدە كەلەسى جىل ءتيىمدى تسيفرلاندىرۋ اياسىندا ءوتۋى ءتيىس, – دەگەن مەملەكەت باسشى­سى جاڭا تاجىريبەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, «تسيفرلى قازاقستان» مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسىن قوسىمشا قارجىلىق شىعىندارسىز قايتا قاراۋدى, سونداي-اق دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمدى تۇبەگەيلى رەفورمالاۋدى تاپسىر­عان-دى.

پرەزيدەنت بيىلعى جولدا­ۋىن­دا دا وسى سالاعا ەرەكشە نازار اۋداردى.

جالپى, ەلدى تسيفرلان­دى­­­رۋدىڭ ماڭىزى ايتىلىپ جۇرگەنىنە ءبىراز بولدى. «تسيفر­­­لى قازاقستان» باع­دار­لا­­ماسىنىڭ قولعا الىنعا­نى­نا دا 3 جىلعا جۋىقتاپ قالدى. وسى ارالىقتا نە تىندىرىلدى؟ وسى ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن تسيفر­­لىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مي­نيس­تر­لىگى تسيفرلاندىرۋ دەپار­تامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى راۋشان شاۋحينا بىرقاتار كورسەتكىشتەردى تىلگە تيەك ەتتى.

– جەتەكشى الەمدىك رەيتينگ­تەردە قازاقستان جوعارى ورىن­دارعا يە. مىسالى, بيىل بۇۇ-نىڭ ەلەك­تروندىق ۇكىمەتتىڭ دامۋ ين­دەكسى جونىندەگى رەيتينگىندە ەلى­مىز 29-ورىنعا كوتەرىلدى. 2018 جىلى 39-ورىندى يەلەنگەن بولاتىنبىز. وسىلايشا, قازاق­ستان ازيا ەلدەرىنىڭ توپ-10 كوش­باسشىلارىنىڭ قاتارىنا كىرىپ, ورتالىق ازيادا كوشباسشى اتاندى. قازىردىڭ وزىندە ەلەكتروندىق مەملەكەتتىك قىزمەتتەر دەڭگەيى 83,7%-عا جەتتى, بيىل 90%-عا قول جەت­كىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. ال حالقىمىزدىڭ تسيفرلىق ساۋاتى وت­كەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بو­­يىنشا 82,1%-دى قۇرادى, – دەدى ول.

كوميتەت توراعاسىنىڭ اي­تۋىن­­شا, قازاقستان ينتەرنەتكە قولجەتىمدىلىك بويىنشا كوش­باس­شىلاردىڭ ءبىرى سانالادى. بۇ­گىنگى تاڭدا حالىقتى كەڭ جولاق­تى ينتەرنەتپەن قامتۋ 98%-دى قۇرايدى.

جالپى, ەلىمىزدە ءتيىستى اقپا­رات­تىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەح­نو­­لوگيالاردىڭ ينفرا­قۇرى­لى­­مى قۇرىلدى دەۋگە بولادى. سوڭ­عى بىرنەشە جىلدا سالا­دا نور­­ماتيۆتىك-قۇقىقتىق نە­گىز قا­­­لىپتاستى, جوعارى تەحنو­لو­گيا­لىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قاجەت ادام كاپيتالى دا جەتىلىپ كەلەدى.

– وسىعان بايلانىستى كۇشەي­تۋدى تالاپ ەتەتىن كەلەسى كەزەڭ – ەكو­­نوميكا سالالارىن تسيفر­لان­­دىرۋ. ويتكەنى ءدال وسى جەردە تسيفرلاندىرۋدان بارىنشا ەكو­­نوميكالىق ناتيجە الۋعا بو­­لادى. ول ءۇشىن قازاقستاندا تسيفر­­­لان­دىرۋدى دامىتۋدىڭ جاڭا تا­سىلدەرىن ازىرلەۋ جانە ولار­­­دى «تسيفرلى قازاقستان» مەم­­لەكەتتىك باعدارلاماسىنا ەن­­گى­زۋ ماقساتىندا جۇمىس توپتا­رى قۇ­رىلىپ, وعان مەملەكەت­تىك ور­­گان­دار­دىڭ, بيز­نەستىڭ جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىل­­دەرى كىردى. وتكىزىلگەن كە­ڭەس­تەر­دىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا حا­لىق­ارالىق تاجىريبە نە­گى­زىندە ءتۇرلى سالادا «تەحنو­لوگيالىق پلاتفورمالاردى» قا­لىپ­تاس­تىرۋعا باعىتتالعان مەم­لە­كەت­تىك باعدارلامانىڭ جاڭا تۇ­جى­رىمداماسى قالىپتاستى. تەح­نولوگيالىق پلاتفورمالار دە­رەكتەردى تالداۋ, جاساندى ينتەللەكت, بلوكچەين, زاتتار ينتەرنەتى, بۇلتتى ەسەپتەۋلەر جانە بارلىق ينتەرنەت-قىزمەتتەر سياقتى جىلدام دامىپ كەلە جاتقان تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ نەگىزى بولىپ سانالادى. تسيفرلى دەرەكتەر مەن پلاتفورمالاردى تاراتۋ دامۋدىڭ كوپتەگەن جاڭا مۇمكىندىگىن جاساي الادى. بۇل ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ناتيجەلەردى جاق­­سارتۋعا ىقپال ەتەدى. يننوۆا­تسيالاردى دامىتۋعا جانە ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتە­دى. پلاتفورمالار ۇسىناتىن ينفرا­قۇرىلىم بايلانىس, وپەراتسيالار, اقپارات الماسۋ جانە ءوزارا ءىس-قيمىل تيىمدىلىگىنىڭ ءوسۋىن قام­­تاماسىز ەتە الادى. جاساندى ينتەللەكت, يندۋستريا 4.0, Smart City, GovTech, ەلەكتروندىق ونەر­­­كاسىپ, GeoTech, GreenTech, SpaceTech, AgriTech, FinTech جا­نە باس­قالارىن ەڭ پەرسپەكتيۆالى جو­بالار دەۋگە بولادى, – دەيدى ر.شاۋحينا.

تسيفرلاندىرۋدىڭ توعىز باعىتى

جالپى, مەملەكەتتىك باع­دار­لامانى نەگىزگى توعىز باعىت بو­يىن­شا ىسكە اسىرادى. ولاردىڭ ارقاي­سىسىنا توقتالار بولساق, ءبىرىنشى باعىت – الەۋمەتتىك قاتىناستار سالاسىن تسيفرلاندىرۋ. ونىڭ اياسىندا الەۋمەتتىك قورعاۋ, جۇ­مىسپەن قامتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرىن تسيفرلاندىرۋ كوزدەلگەن. ەكىنشى باعىت – ين­­دۋستريا 4.0, ياعني ەڭبەك ونىم­­دىلىگىن ارتتىراتىن جانە كا­پي­­تالدىڭ وسىمىنە جول اشاتىن سەر­­پىندى تەحنولوگيالار مەن مۇم­كىندىكتەردى پايدالانا وتىرىپ, ەكونوميكانىڭ ءداستۇرلى سالالارى قايتا قۇرىلادى.

AgriTech – تسيفرلىق تەح­نو­لوگيالاردى قولدانۋ, اقىلدى فەر­مالار ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋ, تۇ­قىمدىق جانە گەنەتيكالىق الە­ۋەتتى دامىتۋ ارقىلى اۋىل شا­رۋاشىلىعى سالاسىن قايتا قۇ­رۋ, سونداي-اق قورشاعان ورتا­نى جانە تابيعي رەسۋرستاردى قور­عاۋ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ با­عىتى. تورتىنشىدەن, GovTech تەح­نو­لوگيالىق پلاتفورماسىن دا­مىتۋ ارقىلى مەملەكەتتىڭ فۋنك­تسيالارىن حالىق پەن بيزنەسكە قىز­مەت كورسەتۋ ينفراقۇرىلىمى رە­تىندە قايتا قۇرۋ جوسپارلانعان. ياعني حالىق پەن بيزنەستىڭ سۇ­را­نىسىن بولجاۋ, سونداي-اق دە­رەك­تەردى بەرۋ, ساقتاۋ جانە وڭ­دەۋدىڭ جوعارى جىلدامدىقتى ءارى قور­عالعان ينفراقۇرىلىمى دامى­تىلۋعا ءتيىس.

Smart city – قالا ورتاسىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا, تەڭگەرىمدى قالا قۇرىلىسىنا جانە تۇراق­تى قالالىق دامۋعا باعىتتالعان قايتا قۇرۋ باعىتى. التىنشى باعىت – ىشكى ىستەر ورگاندارىن تسيفرلاندىرۋ ارقىلى بۇل قۇ­رىلىمنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرىپ, تسيفرلىق ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ.

– FinTech – بانك جانە قار­جى سالالارىنداعى كليەنتتەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ ءۇشىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن تسيفرلىق سەرۆيستەردى قولدا­نا وتىرىپ, قارجىلىق قىزمەتتەر مەن ەلەكتروندىق ساۋدانى دامى­تۋ باعىتى. سەگىزىنشى باعىت – جا­ساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ. بۇ­گىندە دەرەكتەردىڭ قارقىندى تۇر­­دە كوبەيگەنىنە بايلانىس­تى ونى ءداستۇرلى اناليتيكالىق قۇ­­رالدارمەن ءتيىمدى پايدالانۋ مۇم­كىن ەمەس. سول ءۇشىن شەشىم قا­بىلداۋ مەن قىزمەت كورسەتۋدە جا­ساندى ينتەللەكتىنىڭ كومەگىمەن جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوشۋ قا­جەت, – دەيدى تسيفرلاندىرۋ دەپار­تامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.

توعىزىنشى باعىت, يننوۆا­تسيا­لىق ەكوجۇيە بويىنشا تەح­نو­لوگيالىق كاسىپكەرلىك پەن ين­نو­ۆاتسيانىڭ دامۋىنا جاعداي جا­ساۋ ءۇشىن بيزنەس, عىلىم سالا­سى جانە مەملەكەت ۇشەۋىنىڭ ارا­­سىندا بايلانىس ورناتىلادى. مەم­لە­كەت يننوۆاتسيالاردى گە­نەراتسيالاۋعا, بەيىمدەۋگە جانە وندىرىسكە ەنگىزۋگە قابىلەتتى ەكو­جۇيەنىڭ كاتاليزاتورى ءرولىن ات­قارادى.

ر.شاۋحينانىڭ ايتۋىنشا, وسى توعىز باعىت شەڭبەرىندە 21 مىندەت پەن 200-دەن استام ءىس-شارا جوسپارلاندى, ونىڭ قالاي جۇزەگە اسىپ جاتقانى, قول جەتكىزىلگەن العاشقى ناتيجەلەر تاياۋ جىلدار ىشىندە ايقىن كورىنۋگە ءتيىس.

تسيفرلاندىرۋدىڭ نەگىزگى تى­رەگى ساپالى ينتەرنەت ەكەنى تۇ­سىنىكتى. ۇكىمەتتىڭ وتكەن اپتاداعى سەلەكتورلىق وتىرىسىندا تسيفر­لىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى باعدات مۋسين بايانداما جاساعان بولاتىن. ءمينيستردىڭ ينتەرنەت جەلىسىن دامىتۋ ءۇشىن ەلىمىزدە ەكى اۋقىمدى جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن ايتتى. ءبىرىنشى جوبا بويىنشا مەملەكەت-جەكەمەن­شىك ارىپتەستىگى ارقىلى 2,4 ملن ادام تۇراتىن 1260-قا جۋىق اۋىلعا وپتيكالىق ينتەرنەت جە­لىسى تارتىلۋدا. بىلتىر 56 اۋىل­عا وپتيكالىق جەلى جەتكەن بولاتىن, بيىل بارلىعى 944 اۋىل قوسىلادى. بۇل جۇمىسقا 75 ملرد تەڭگەگە جۋىق ينۆەستيتسيا تارتىلدى.

ەكىنشى جوبا – 250 ادامنان كوپ تۇرعىن بار 928 اۋىلدى 3G جانە 4G, FWA تەحنولوگياسى ­بو­يىنشا ءموبيلدى ينتەرنەتكە قوسۋ. وعان ەلىمىزدەگى ۇيالى وپەراتورلار بەلسەنە اتسالىسۋدا. جۇ­­­­مىستى ويداعىداي اياقتاۋ ءۇشىن ءمو­بيلدى وپەراتورلارعا ار­­نايى سالىق تولەمدەرىن تومەندەتۋ سياق­­­تى جەڭىلدىكتەر جاسالعانىن ايتا كەتۋ كەرەك.