يبادوللا اۋليە

بىردە «قىزىلقوعام» اۋى­لىن­­داعى قيمالى ۋچاسكەسىندە تۇ­را­تىن يبادوللا بايبىشەسى بيكۇلگە جاتار الدىندا: كەمپىر, انا جارىقتى وشىرمەشى, ءبىر جولاۋشى ءارى اداسىپ, ءارى شارشاپ كەلەدى, بىرەۋدى اكەلە جاتىر, – دەپ ەسكەرتەدى. ايت­قانداي, ول ادام وتە بىلگىر عۇلاما مولدا ەدى. تاڭعا جاقىن الگى ايتقان جو­­لاۋشى قازانتاي جاقتان ەكەن. اكەل­­گەن ادامى قول-اياعى بايلاۋ­لى جىندانعان اۋرۋ. مولدەكەڭ كورگەن سوڭ, قول-اياعىن شەشىڭدەر قازىر ءوزى جۋاسيدى, – دەپتى. ارادا 5-10 مينۋت وتپەي الگى بايلاپ اكەل­گەن بەيباق مولدانىڭ الدىنا كەلىپ جىعىلىپتى. ول كەزدەردە ەل ىشىندە اۋرۋعا شالدىققان كىسىنى اتى شىققان اۋليە, شاراپاتتى ادامعا وقىتىپ, نە مازارىنا تۇنەتىپ ەمدەيتىن بولعان. يبا­دوللا اۋليەنىڭ العاشقى ابى­رويىنىڭ ارتۋى وسى اۋرۋلار­دىڭ بۇل كىسىنىڭ الدىنان قۇلان-تازا ساۋىعىپ قايتۋىنان بولسا كەرەك. اسىرەسە ەلىرمە, جىن يەكتەگەن ناۋقاستاردى تىم الىس-الىس جەرلەردەن دە اكەلىپ ەمدەتكەن. جىندانىپ كەتكەن, اۋرۋى ابدەن اسقىنعان ادامداردىڭ بويىنداعى دەرتتى بىرنەشە كۇن وقۋ ارقىلى دۇعانىڭ كۇشىمەن قايتاراتىن بولعان. ال بۇل كىسىنىڭ اۋليەلىك قاسيەتى كەيدە وسىنداي اۋرۋلاردى جازۋ كەزىندە ارتا تۇسكەن. تالاي ۇستامالى اۋرۋى بار ادامداردى قول-اياعىن بايلاپ, اۋليەنىڭ ۇيىنە اكەلىپ, ونىڭ بوساعاسىن اتتاي بەرگەننەن-اق ەشبىر دۇعا وقىلماي بابامىزعا ءتاۋ ەتىپ, «جاز­دىم-جاڭىلدىم» دەپ جالبا­رىنىپ جازىلىپ كەتكەندەرى قان­­شاما؟! اۋليە بابامىزدىڭ اتاق-داڭقىنىڭ توڭىرەككە جايى­لۋىنا بايلانىستى وعان ءتۇرلى اۋرۋلارمەن كەلىپ تۇنەۋشىلەر, اسى­رەسە پەرزەنتكە زار ايەل­دەر كوپ كەلگەن. ولاردىڭ ءبىرى اۋرۋى­نان ايىقسا, ءبىرى پەرزەنت­تى بولىپ بالا ءسۇيىپ, اتايعا قايتا ورا­لىپ, العىسىن جاۋدىرىپ, با­­تاسىن الىپ قايتاتىن بول­عان. با­بامىزدىڭ اۋليەلىگىن دالەل­دەي­تىن ەل اراسىندا مىسالدار وتە كوپ.

اۋليە بابامىزدىڭ اتاجۇر­تى – تالاي ساڭلاقتاردى دۇنيەگە اكەلگەن قاسيەتتى باياناۋىل ءوڭىرى. بىردە باياناۋىلداعى اتاجۇرتىنا, بابام وتىرعان قىزىلشىلىككە سا­مىق ءابدىراحمان ۇلى دەگەن كىسى كەلەدى. بۇل 1932 جىل. وتىزىن­شى جىل­داردىڭ دۇربەلەڭى كىمگە بولسا دا وڭاي تيگەن جوق. سول جى­لى سامىق بابامىزدى جاتتا كەلىپ ۇگىتتەيدى. باياناۋىل باسىن­داعى جاعدايدى ايتادى. ەلدىڭ ارىپ-توزىپ بارا جاتقانىن تىلگە تيەك ەتەدى.

– يبەكە, ەرتىسكە قاراي توعاي بويىنا جاقىنداعانىڭىز دۇرىس بولار. ءالى دە كەش ەمەس. بىرگە تۇ­رايىق, جالعىز قالعاندا قايتە­سىز – دەپ بولمايدى. بابامىز كونە­دى. اقىرى ءبىر كۇندە جۇكتەرىن ەكى ارباعا تيەپ, اكەسى عابزاكىردى وتىر­عىزىپ, بالا-شاعاسىن الىپ ەكى-ءۇش كۇن ءجۇرىپ, مايقايىڭ­نان وسىن­دا جەتەدى. جولدا 88 جاستاعى با­بامنىڭ اكەسى عاب­زاكىر اۋىرماي-سىرقاماي ءپا­ني جالعانمەن ماڭگىلىك قوش­تا­سا­دى. ار­عى بابامىز جاڭا ساۋ­عان سۇتكە تۇنەگەن قىمىزدى قو­سىپ ءىشىپ, نامازىن وقىپ, با­قي دۇ­نيەگە جۇرە بەرگەن ەكەن. ومى­رىن­دە ىڭقىلداپ اۋىرعان ادام ەمەس ەدى. مايقايىڭنىڭ زي­راتىنا جەرلەنەدى. سونداعى اعا­يىن­دار جينالىپ «يشان قاري عوي جا­رىق­تىق» دەپ باتا جاساعان ەكەن. ءسوي­تىپ باياناۋىل جەرىندە, ءوزىنىڭ تۋعان توپىراعىنا جامباسى جەرگە ءتيدى. قانداي قاسيەتتى ادام دە­سەڭىزشى.

عابزاكىر ەل ىشىندە يشان قا­ري اتانعان, ءدىني زور ءبىلىمى بار ادام بولعان. تۋعان جەرى, حا­لىق جازۋشىسى ديحان ابىلەۆ جاز­عانداي: «عابزاكىردىڭ اتاقونى­سى بايان تاۋلارىن جا­سى­باي اسۋ­لارىنان قاق جارىپ اسىپ, تو­رايعىرعا جاقىن قونعان – ناي­زا­تاس. بۇل قىس قىستاۋى, جاز جاي­لاۋى – جەلتاۋ, قاراشوقى, قى­زىلشىلىك». ديحان اتا مەنىڭ با­بامدى ەرەكشە قادىرلەگەن, اتا­قونىسىن ءتىزىپ ايتىپ وتىرا­تى­نى سودان بولار. ال اكادەميك شافىق شوكين الپىسىنشى جىل­داردىڭ باسىندا ەرتىس-قا­راعاندى كانالىنىڭ قۇرىلى­سى باس­تالعاندا قىزىلقوعامدا تۇرا­تىن بابامىزعا ادەيى كەلىپ, سالەم بەرىپ جۇرگەن. ءوزى بابامىزعا جيەن بولىپ كەلەدى. بابامىز باياناۋىلدىڭ اتاقتى ادامدارىن ۇنەمى اۋزىنان تاستامايتىن. با­رىندا جاياۋ مۇسانى دا كوردىم, عۇلاما قازاقتىڭ ءدىندار اۋليەسى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆپەن دە ءدام-تۇزى جاراسىپ, تالاي داس­تار­قانداس بولعان. قازاقتىڭ قىر­شىن كەتكەن قىران اقىنى سۇل­تانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ بو­لىستىق سايلاۋعا قالاي قاتىس­قانىن جىر عىپ ايتىپ وتىراتىن, دەيدى كوزكورگەندەر.

ءيا, ءبىزدىڭ بابامىز 95 جىل ءومىر ءسۇردى. ومىرىندە ءبىر اۋىر­دىم, سىرقادىم دەمەپتى. ناما­زىن وقىپ وتىرىپ, جايناماز ۇس­تىندە اجەمىزدىڭ قولىنان ءبىر كەسە قىمىز ءىشىپ, و دۇنيەگە جۇرە بە­رىپتى. ءوز اكەسىنىڭ ءومىرىن دە, ءولى­مىن دە قايتالادى.

باياناۋىل باۋرايىندا يشان قا­ري اتانعان ارعى بابامىز عاب­زا­كىردىڭ ابىروي-بەدەلى قانداي جو­عارى بولسا, بۇل ايماقتا تۇز­قالا – تىلەكتەس, قاراقالا, قى­زىلقوعام ءارى التايمەن شەك­تەسەتىن جاڭاۋىل, قورت, قازان­تاي, مايقاراعايعا دەيىن بۇكىل وسى قيىق وڭىرىنە, اققۋ ەلىندە بابامىزدىڭ اتاق-داڭقى ءبىر قۇداي بەرگەن قاسيەتتى قۇران دۇعا­سىنىڭ ارقاسىندا كەڭىنەن ءما­لىم ەدى. ول كىسىنىڭ الدىنان تالاي سىر­قاتتار جازىلىپ شىقتى.

تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ «رۋ­حاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدار­لا­ماسىندا كيەلى ورىندارعا ءمان-ماعىنا بەرۋدىڭ قاجەتتىلىگى اتالىپ وتكەن بولاتىن. وسى وراي­­دا يبادوللا بابامىزدىڭ اق­­­قۋلى اۋدانىنىڭ كيەلى ورىندار قاتارىنا كىرىپ, كارتاسى­نا ەنگىزىلگەنىن تىلگە تيەك ەتكەن ءجون. «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەيتىن دا­نا قازاقتىڭ اۋليەلەردى قۇر­مەت­تەۋدەگى الار ورنى ەرەكشە. وسى وراي­دا ءار ءوڭىردىڭ, ايماقتىڭ كيە تۇتقان اۋليەلەردى, سولاردىڭ جۇ­­­رەك تازالىعىن, شاراپاتىن كە­­­ڭىنەن ۋاعىزداۋ اۋاداي قا­جەت. قازىرگى ءدىني اعىمداردىڭ كوپ­­­تىگى جانە جاستار اراسىندا اۋليە­­­لەرگە قۇرمەت كورسەتۋدى ال­لاعا سەرىك قوسۋ دەپ تەرىس ويلاپ, قاتتى قاتەلەسىپ جۇرگەن قان­­­­­­داستارىمىز بارشىلىق. بۇل وراي­­­­دا بابالارىمىزدىڭ ۇلگى ­عىپ كور­­سەتىپ كەتكەن سارا جولىن جانە سول اۋليەلىكتىڭ ءوزى كەز كەلگەن ادام­­­عا قونا بەرمەيتىن اللانىڭ بەر­­­گەن نۇرى دەپ جەتكىزۋدى ءجون سا­نايمىز. بابالار ارۋاعىنا ­قۇر­مەت كورسەتۋ ءارى ولاردى كەلەر ۇر­پاققا ناسيحاتتاۋ – ءبىزدىڭ باستى مىن­دەتىمىز!

اباي يبادۋلين

پاۆلودار وبلىسى,

اققۋلى اۋدانى,

قىزىلقوعام اۋىلى