تەرمين و باستا لاتىن تىلىندەگى «terminus – شەك, شەكارا» دەگەن سوزدەرىنەن پايدا بولعان. ەنتسيكلوپەدياداعى انىقتاما «تەرمين, اتاۋ عىلىم, تەحنيكا سول سياقتى تۇرمىستىڭ بەلگىلى سالاسىنداعى ۇعىمداردى دا اتاۋ ءۇشىن جۇمسالاتىن سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرى». سوندا تەرمين دەگەنىمىز, ەڭ الدىمەن, نەگىزىنەن عىلىم مەن تەحنيكا, تەحنولوگيا سالاسىندا پايدالانىلاتىن, قولدانىلاتىن ارنايى لەكسيكا بولىپ شىعادى. وعان قويىلاتىن باستى تالاپ: دالدىك, ناقتىلىق, جۇيەلىلىك, ءبىر ماعىنالىلىق.
تەرمينولوگيا قازىرگى زاماندا ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىز ءۇشىن ەڭ كۇردەلى جانە شەشىلمەگەن پروبلەماسى كوپ ماسەلە. قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا تەرمينولوگيا جالپى الەم جۇرتشىلىعى ءۇشىن ۇلكەن دە ماڭىزدى ماسەلە بولىپ وتىر. سوندىقتان بىزدە دە قازاق ۇلتتىق تەرمينولوگيامىزدى جاساۋ, ونى قالىپتاستىرۋ, دامىتۋ وڭاي جۇمىس ەمەس. ويتكەنى جاھاندانۋ كەزەڭىمەن بايلانىستى جىلىنا ەمەس, ايىنا كوپتەگەن جاڭا ۇعىمدار مەن تەرميندەر كۇندەلىكتى تۇرمىسىمىزعا ەنىپ جاتىر.
بۇل ورايدا ورتاعا سالار وي-تىلەگىمىزدىڭ كەمەلدەنىپ, قولدانىس اياسىنىڭ كەڭەيتە ءتۇسۋى ءۇشىن قازاق تىلىندەگى تەرمينولوگيالاردىڭ دۇرىس قالىپتاسۋى دا ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا نەگىز بولارى انىق.
قازىرگى قازاق تىلىندە «حالىقارالىق تەرميندەر» دەگەن ۇعىم پايدا بولدى. بۇل ۇعىمدى جاقتايتىندار قازاق ۇلتىنىڭ تىلىنە جەڭىل, ءاتۇستى قارايتىندار. مەنىڭ ويىمشا, ونداي ۇعىم جوق. حالىقارالىق تەرميندى قولدايتىندار بىرنەشە تىلدە وزگەرمەي قولدانىلاتىن سوزدەردى «حالىقارالىق تەرمين» دەيدى. ول حالىقارالىق بولۋ ءۇشىن نەشە تىلدە قولدانىستا بولۋ كەرەك دەسەڭ, ۇشەۋ مە, ون با جاۋاپ بەرە المايدى, ونداي سوزدەر كوبىنەسە ەۋروپالىق سوزدەر عانا جانە ولاردىڭ سانى ونشا كوپ ەمەس.
جالپى تەرمين ءسوزدىڭ ءوزى ءار حالىقتىڭ تىلىندەگى عىلىمي ۇعىمداردىڭ اتاۋى عانا ەمەس پە, باسقاشا ايتقاندا, كىرمە ءسوز عوي. ءبىز سالالىق عىلىمدار تەرميندەرىن ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق تىلىمىزگە ءوزىمىز الۋىمىز كەرەك ەمەس پە؟
ەندى كىرمە سوزدەردى قالاي قابىلداۋىمىز كەرەك دەگەن ماڭىزدى سۇراق تۇرادى الدىمىزدا. بۇل سۇراققا قىسقا دا نۇسقا جاۋاپتى احمەت بايتۇرسىن ۇلى باياعىدا بەرىپ كەتكەن:
«شەتەلدەن قوسىلعان كىرمە سوزدەردى باسىنا قازاقتىڭ تۇلكى تىماعىن كيگىزىپ, ۇستىنە ۇلتىمىزدىڭ شەكپەنىن جاۋىپ, اياعىنا قازاق حالقىنىڭ ساپتاما ەتىگىن كيگىزىپ, ۇيلەسىم دەگەن ءتىلدىڭ ۇلى زاڭىنا سايكەس قابىلداۋ كەرەك» دەگەن.
ال ءبىر قىزىعى, ءبىزدىڭ دانا بابالارىمىز, ۋنيۆەرسيتەت بىتىرمەي-اق, پروفەسسور اتاعىنسىز-اق بالەن عاسىر بۇرىن شەتەلدەردىڭ قازاق تىلىندە بالاماسى جوق سوزدەرىن ەنگىزۋدىڭ كلاسسيكالىق تاماشا ۇلگىسىن جاساپ بەرگەن عوي. ورىستىڭ «ساموۆار» دەگەن ءسوزىن «ساماۋرىن» دەپ, «ۆەدرو – بەدىرە» دەپ تىلگە ەنگىزگەن. مىنە, ءسوزجاسامنىڭ كەرەمەت جولى وسى ەمەس پە؟ احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ايتقانى دا وسى عوي. تاڭعالماسقا شارا جوق. قازىرگى زاماندا كەيبىر «پروفەسسورلار» ءجۇز جىل بۇرىنعى اقاڭنىڭ ايتقاندارى ەسكىردى. قازاقستان قازىر دامىعان, وركەندەگەن ۋاقىتتا, شەتەل سوزدەرىنىڭ ءتۇبىرىن وزگەرتپەي سول قالپىمەن الۋ كەرەك دەپ كوكىرەكتەرىن كەرىپ جۇرگەنىن كوزىمىز كورىپ ءجۇر. سوندىقتان دا عوي, ءبىزدىڭ كەلەشەك لاتىن الىپبيىندە تەك دانا اقاڭ ايتقان 28 دىبىس بولسىن دەپ جۇرگەنىمىز.
اقاڭنىڭ بۇل دانالىق پىكىرىن تولىق تالداۋعا ماقالا مۇمكىندىك بەرمەيتىندىكتەن قىسقاشا باياندايىق.
قازاق ءتىلىنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ ءۇشىن قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا تەك قازاق سوزدەرىن, ءسوز تىركەستەرىن, تەرميندەرىن عانا قولدانۋ, پايدالانۋ نەمەسە ول سوزدەر كىرمە سوزدەرگە بالاما بولۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, كىرمە سوزدەردى اقاڭ ايتقانداي قابىلداساق ۇلتتىق ءتىلىمىزدى بايىتۋ قۇرالى ەتىپ پايدالانۋىمىزعا زور مۇمكىنشىلىك بەرەدى. ۇشىنشىدەن, قازاق تىلىندە جاڭا ءسوز قالىپتاستىرۋعا ىنتالاندىرادى. كىرمە سوزدەردى ءتيىمدى قولدانۋ تىلىمىزدەگى تەرمين ماسەلەسىن شەشۋگە قولايلى.
ارينە كىرمە سوزدەر تىلىمىزگە تەز بەيىمدەلۋ ءۇشىن بىرنەشە شارتتار ىسكە اسۋى كەرەك. كىرمە سوزدەردىڭ داۋىستالۋىن تەك قازاق الىپبيىنە بەيىمدەگەن, شەت ءتىلىنىڭ دىبىستارىن مۇلدەم الىپ تاستاۋ دۇرىس بولادى. باسقاشا ايتقاندا, كىرمە سوزدەردى (تەرميندەردى) ۇيلەسىمدىك زاڭىن بۇلجىتپاي پايدالانىپ, ورىس, باسقا ۇلت تىلدەرىنىڭ دىبىستارىن ەنگىزبەي, تەك قانا انا ءتىلى دىبىستارىمەن جازۋ قاجەت. تەك سول جاعدايدا عانا ول سوزدەر ءتىلىمىزدى بۇزباي, كەرىسىنشە كەمەلدەندىرەدى.
جالپى حالىقتىڭ, مەملەكەتتىڭ, ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋى, دامۋى, وركەندەۋىنىڭ ءار سالاسى بىرىمەن-ءبىرى تىعىز بايلانىستى. مىسالى, ەڭ قاجەتتى ءتىلى بولسا ول عىلىمعا بايلانىستى. ءتىل قۋاتتى بولۋ ءۇشىن, ۇلتتىڭ عىلىمى دامىعان بولۋ كەرەك. ەلدە عىلىم تەز دامىسا, ءتىل دە بايدى, داميدى. عىلىم دامىماسا, ءتىل دە قولدانىسقا جاراماي قالادى. ونى كەڭەس كەزىندەگى جاعدايدان انىق كورىپ وتىرمىز. كەڭەس كەزىندە, مىسالى فيزيكا عىلىمى تەك قانا ورىس تىلىندە زەرتتەلدى. عىلىمي ماقالالار, قاپتاعان ديسسەرتاتسيالار تەك ورىس تىلىندە جازىلدى. مەن 1957 جىلى الماتىداعى قازاقشا ءبىلىم بەرەتىن جالعىز №12 مەكتەپتى ءبىتىردىم. اتى بولماسا زاتى قازاق مەكتەبى ەمەس ەدى. سول ۋاقىتتىڭ وزىندە ءبىز فيزيكا, ماتەماتيكا, حيميا, بيولوگيا ساباقتارىن جەتىنشى سىنىپتان باستاپ ورىس تىلىندە وقىدىق. ورىس تىلىندە شىعارما جازدىق.
1957 جىلدان باستاپ مەن قازاقشا سويلەمەدىم. ءبارى ورىسشا بولدى. قازاقتىڭ ءتىلى ماعان قاجەت بولماي قالدى. بۇكىل فيزيكادان عىلىمي جۇمىسىم تەك ورىسشا بولدى. بۇل مەنىڭ زامانداستارىمنىڭ ءبارىنىڭ باسىندا بولعان جاعداي. سول كەزدە قازاق ءتىلى تەك وتباسىلىق ءتىل بولىپ قالدى. قازاقتىڭ ۇلتتىق ءتىلىنىڭ ناعىز جۇتاڭداعان زامانى بولعان ول ۋاقىتتا. سوندىقتان دا قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ سورلاعان ۋاقىتى سول كەزەڭ. «قازاق تىلىندە, ءبىردى-ەكىلى عىلىمي-كوپشىلىك ماقالالار بولماسا, شىن عىلىمي ماقالالار فيزيكادان, ت.ب. ناقتى عىلىمدار جانە تەحنيكادان بولعان جوق. سولاي بولعان سوڭ تەرمينولوگيا سالاسى قۇلدىرادى, عىلىمي ءتىلدىڭ قاجەتتىلىگى بولمادى. ول ءۇشىن عىلىمدى دامىتۋىمىز كەرەك. ەگەر زەرتتەۋلەرىمىزدى قازاق تىلىندە جازساق ونداعى جاڭالىقتاردى ءبىلۋ ءۇشىن قازاق ءتىلىنىڭ قاجەتتىلىگى تۋادى. سونىمەن ءبىرىن-ءبىرى دامىتادى, سول سياقتى ت.ب. سالالاردا ۇلتتىق ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسى ارتادى. قازىرگى ءبىزدىڭ جاعدايدا قازاقشا عىلىم ءتىلى, قازاقتىلدى عىلىمي قاۋىم جوق بولسا قازاق تەرمينولوگياسى قالاي قالىپتاسادى, قالاي داميدى؟
وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدە تۇرعاندا ءبىزدىڭ جوعارى جاقتاعى شەنەۋنىكتەر مەكتەپتە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىن (فيزيكا, ماتەماتيكا, ينفورماتيكا, حيميا, بيولوگيا پاندەرىن) اعىلشىن تىلىندە وقىتىلسىن دەگەن بۇيرىقتار بەرىپ جاتقانى قازاقتىڭ, ۇلتتىق ءتىلىمىزدىڭ تامىرىنا بالتا شاۋىپ مۇلدەم قۇرتۋ دەپ ەسەپتەۋ كەرەك شىعار, بۇل ۇسىنىستى قولداپ جۇرگەندەر ناعىز قازاقتىڭ ءتىلىنىڭ جاۋلارى. كەرىسىنشە ۇلتتىق ءتىلىمىزدىڭ كەلەشەگىن ويلايتىن بولساق, جوعارىدا كەلتىرىلگەن عىلىم سالالارىن تەك قازاق تىلىندە وقىتىپ, قازاقتىڭ عىلىمي ءتىلىن, عىلىم ءتىلىنىڭ نەگىزى – ۇلتتىق تەرمينولوگيانى دامىتۋىمىز كەرەك.
ءبىراز جىل بۇرىن تۇركيا پرەزيدەنتى تۇرعىت وزال تۇركىستاندا سويلەگەن سوزىندە «60 ميلليون قازاق بارمىز» دەگەن ەدى. نەگە ولاي دەگەنىن ءتۇسىندىرىپ, 50 ميلليونى تۇرىك, 10 ميلليونى قازاق دەدى. تۇرىك دۇنيەسىنىڭ رۋحاني استاناسى وسى تۇركىستان, سوندىقتان 60 ميلليون قازاق دەگەنى سول, جالپى تۇرىكتىلدىلەردىڭ ورتاق ءتىلىنىڭ نەگىزى قازاق ءتىلى بولۋ كەرەك دەگەن ەدى. جاقىندا تۇركيا پرەزيدەنتى ر.ەردوعان دا تۇرىك پەن قازاق ءبىر تۋعان, ءبىز 90 ميلليونبىز دەپ جالپى تۇرىكتەر ءبىزدى وزدەرىنە وتە جاقىن تارتاتىنىن كورسەتتى. تۇرىكتەر الىپ وسمان يمپەرياسىن قۇرعان كوپعاسىرلىق تاريحى بار, تۋىسقان ەل بولعاندىقتان ءبىز دە جاقىنداۋىمىز زاڭدى جاعداي بولىپ تابىلادى.
سوندىقتان ءسوزجاسام ماسەلەسىندە دە ءبىز تۇرىك تىلىندەگى سوزدەردى قارقىندىراق پايدالانۋىمىز كەرەك. ويتكەنى تۇرىك تىلىندەگى سوزدەر ءبىزدىڭ تىلىمىزدە ءسىڭىسىپ كەتەتىندىگىن كەيىنگى كەزدە انىق كورىپ ءجۇرمىز (ۇشاق, سىنىپ جانە ت.ب.), بۇل جاعداي ءتىپتى زاڭدىلىق بولىپ تابىلادى. سەبەبى كەزىندە ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ ورتاق پايدالانعان سوزدەر.
قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ تۇڭعىش سەزىندە تەرمين ء(پان ءسوزى) ماسەلەسى تۋرالى بايانداما جاساعان ە.وماروۆ: «قازاق تىلىنە جاي سوزدەردى كىرگىزگەندە, ونىڭ جات دىبىستارىن بۇزباي كىرگىزۋگە بولمايدى... جات سوزدەردى جات دىبىستارمەن بۇلجىتپاي ايتا الاتىن بولىپ كەتسە قازاقتىڭ ءتىلى بۇزىلادى» دەگەن بولاتىن. ال ح.دوسمۇحامەدوۆ: «جات سوزدەردى قولدانعاندا, ءتىلىمىزدىڭ زاڭىمەن وزگەرتىپ تىلىمىزگە لايىقتاپ الۋ قاجەت. جات ءسوزدى وزگەرتپەي, بۇلجىتپاي الاتىن جەر, دۇنيەدە ءتىل جوق دەپ ايتسا دا بولادى. جات سوزدەردى وزگەرتپەستەن الىپ, باستاپقى جات قالىبىمەن تىلگە سىڭىرەمىز دەگەن — شاتاسقاندىق. بۇل جولدا جۇرگەن ادامدار تىلىمىزگە وراسان زيان كەلتىرەدى» دەيدى.
قازاق ءتىلى عىلىمىنىڭ قازىرگى تاڭدا زەرتتەلەتىن ءبىر وزەكتى ماسەلەسى داۋىستى جانە داۋىسسىز دەپ اتالاتىن ۇعىمداردى قايتا قاراۋ كەرەك سياقتى. «داۋىسسىز» دىبىس دەگەن ۇعىم – دۇرىس ەمەس. ويتكەنى داۋىس ءبىزدى قورشاعان اۋا دىبىستىڭ ايتىلۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن, ونىمەن بىرگە دىبىستى اۋادا پايدا بولاتىن تولقىندار ارقىلى ەستۋشىگە جەتكىزەتىن وتكىزگىش ءرولىن اتقارادى. سوندا ول قالاي داۋىسسىز بولادى. داۋىسسىز – دىبىس بار, بىراق داۋىستى دىبىستارعا قاراعاندا باسقاشا, بولەك, ەرەكشە. «داۋىسسىز» دەگەن تەرمين – ءسوزدىڭ عىلىمي ماعىناسى دۇرىس ەمەس, شىندىعىندا داۋىسسىز دىبىس بولمايدى. مەن ءتىل مامانى بولماعاندىقتان ءارى قاراي بارماي, قازاق ءتىلى ماماندارىنا ۇسىنىس رەتىندە قالدىرامىن.
الايدا ءساتسىز جاسالعان كەيبىر تەرميندەردى مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ, قازاق ءتىلىنىڭ سوزجاسامعا يكەمسىزدىگىن, عىلىمي ۇعىمداردى ءدال بەرۋگە مۇمكىندىگىنىڭ جەتپەيتىندىگىن دالەلدەۋگە تىرىسقىسى كەلەتىندەرمەن كەلىسۋگە بولمايدى. قازىرگى تاڭدا, ۇلتتىق ءتىلىمىز مەملەكەتتىك مارتەبەگە كوتەرىلۋىنە سايكەس, ونى حالىقارالىق دارەجەگە جەتكىزۋ ءۇشىن عىلىم مەن تەحنولوگياعا كەڭىنەن ەنگىزۋ ءۇشىن ءتول تەرمينولوگيامىزدىڭ ۇلتتىق سيپاتىن ارتتىرا ءتۇسىرۋىمىز ابزال. ول ءۇشىن سالالىق عىلىم ماماندارىنىڭ, ءتىلشى عالىمداردىڭ بىرلەسە تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەگەندەرى ءجون.
«جالپى تەرمينولوگيانى قالىپتاستىرۋعا قاتىستى الاش وقىعاندارىنىڭ ءوز اراسىندا كەيبىر ماسەلەلەرگە قاتىستى وزىندىك پىكىرلەرى, جەكە كوزقاراستارى بولعانىمەن, ءدال تەرمينقوردى ۇلت تىلىندە قالىپتاستىرۋعا كەلگەندە ولار ورتاق ۇستانىم توڭىرەگىنە توپتاستى. ياعني, قازاق ءتىلىنىڭ تەرمينولوگيالىق لەكسيكاسىنىڭ نەگىزگى باسىم بولىگىن ۇلت تىلىندە جاساپ قالىپتاستىرۋ – ولاردىڭ ورتاق ماقساتى بولدى» – دەيدى ش.قۇرمانباي ۇلى. ءسوزجاسام تاقىرىبىنداعى ماسەلەلەردى قورىتا كەلە عىلىمنىڭ قانداي سالاسىنان بولسا دا, قاي تىلدەن بولسا دا تەرمينگە: بىرىنشىدەن ءوزىمىزدىڭ باي ءتىلىمىزدىڭ مۇمكىندىگىن سارقا پايدالانىپ تىڭعىلىقتى, بايىپپەن اسىقپاي بالاما ىزدەپ تابۋىمىز ابزال. ەكىنشىدەن, ۇلتتىق تىلدەن بالاما, اۋدارما تابىلماسا قازىرگى زاماندا عىلىم مەن تەحنولوگيا جاعىنان دامىعان ءتۇبى ءبىر تۋىسقان تۇرىك تىلىنەن قاراستىرۋ قاجەت. بۇل تىلدەگى تەرميندەر ماعىناسى تۇسىنىكتى بولعاندىقتان تىلىمىزگە تەز ەنۋ مۇمكىندىگى زور. ۇشىنشىدەن – اراب, پارسى, لاتىن تىلدەرىنەن. تورتىنشىدەن ەۋروپا, ورىس جانە باسقا تىلدەردەن. كەلەسى ماسەلە: كىرمە ءسوز, جات ءسوز, بوگدە سوزدەردى تىلىمىزگە قالاي ەنگىزەمىز؟ باسقا تىلدەردەن, اسىرەسە عىلىم, تەحنولوگيا, ەكونوميكا جانە ت.ب. جاعىنان دامىعان ەلدەردەن ءسوز الماسۋدى زاڭدى ءۇردىس دەپ ساناۋ قاجەت. ارينە ولاردان الىنعان تەرميندەردىڭ تۇپنۇسقاسى نەگىزىنەن ساقتالىپ انا ءتىلىمىزدىڭ زاڭدىلىقتارىنا بارىنشا يكەمدەلىپ الىنۋى ءجون بولادى. ول ءۇشىن مىندەتتى تۇردە لاتىن اليپبيىنە كوشكەندە احاڭنىڭ 28 دىبىسىن عانا قالدىرىپ, ورىستىڭ بىردە-ءبىر دىبىسىن ەنگىزبەۋ كەرەك. مەن باسقا تىلدەردەن كىرگەن سوزدەردى دۇرىس جازۋ ءۇشىن قازاق تىلىندە جوق ورىستىڭ ءتورت دىبىسىن (ۆ, ف, ح, ھ) اليپبيدە قالدىرۋ كەرەك دەيتىندەردى تۇسىنبەي-اق قويدىم.
مەن وزگە تىلدەردەن ءسوز الىنباسىن, تەرمين اۋىسپاسىن دەگەن ويدان اۋلاقپىن. ەگەر دۇرىس پايدالانسا ولار ءتول ءتىلىمىزدىڭ دامۋىنا, ءتىپتى ءتىلىمىزدىڭ تەرمينقورىن قالىپتاستىرۋعا وڭ اسەرىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىن. تەك قانا ول سوزدەر نەگىزىنەن تۇپنۇسقا تىلدەگى ماعىناسىن ساقتاي وتىرىپ قازاق ءتىلىنىڭ تولىق دىبىستىق جۇيەسىنە سايكەس وزگەرتىلۋى قاجەت. ەگەر دە الداعى بەكىتىلەتىن لاتىنشا اليپبيدە ءبىر عانا ورىستىڭ دىبىسى قالىپ قويسا جوعارىداعى جاقسى تۇجىرىمداردىڭ ءبارى دالادا قالىپ, باياعى قالپىمىزدا بولامىز.
ەندى ءبىز ورىستىڭ ءسوزىن دە وزگە ەل ءتىلى رەتىندە قابىلداۋىمىز قاجەت. مىسالى, فيزيكادا «hol» دەگەن ءسوز (تەرمين) بار. بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسى ەلەكترون ورنىنان ىعىسىپ كەتسە, ونىڭ ورنىن اعىلشىن تىلىندە «hol» دەيدى. وسى ءسوزدى (تەرميندى) ورىستار تىكەلەي اۋدارىپ «دىركا» دەپ العان. ءبىز «دىركانى» – ورىس تىلىنەن «تەسىك» دەپ اۋداردىق. كۇلكىلى جاعداي بولدى. بىراق ءبىراز ۋاقىت سولاي ايتىلىپ قۇلاق تا, كوز دە ۇيرەنىپ الدى. شىندىعىندا, ماعىناسى دۇرىس ەمەس, وندا ەشقانداي تەسىك جوق, ەلەكترون ىعىسىپ كەتكەندە ونىڭ ورنى تەرىس زاريادتالادى. كەلەسى مىسال: «دەگرەيشىن» دەگەن ءسوز بار. ول بىرنەشە ەلەكتروندى دەڭگەيلەردىڭ ەنەرگياسىنىڭ بىردەي بولىپ اجىراتىلمايتىن جاعدايى. وسى اعىلشىن ءسوزىن ورىستار «ۆىروجدەننىي» دەپ اۋدارعان. ورىستىڭ بۇل ءسوزىن بىرنەشە سوزبەن اۋدارىپ «بەرەكەتسىز», «ازعىنداعان» دەپ فيزيكتەر تىكەلەي اۋدارىپ شاتاسىپ جۇرگەنىنە 40-50 جىلداي بولدى. وسى جولداردىڭ اۆتورى 10-15 جىلدان بەرى ول ءسوزدىڭ فيزيكالىق ماعىناسى «توعىسقان» بولاتىنىن دالەلدەپ كەلەدى.
1972 جىلى رەداكتسيانىڭ ۇسىنىسىمەن قازاق كەڭەس ەنتسيكلوپەدياسىنا ورىسشا «پولۋپروۆودنيك» دەگەن فيزيكالىق سوزگە ماقالا جازدىم. اعىلشىن تىلىندە «semiconductor» دەپ ايتىلادى. مەن ماعىناسىنا قاراي «شالا وتكىزگىش» دەپ اۋدارىپ ەدىم. ول كەزدەگى رەداكتسيا مۇشەلەرى ورىس تىلىنەن تىكەلەي اۋدارىپ, «جارتىلاي وتكىزگىش» دەپ ەنتسيكلوپەدياعا وتكىزىپ جىبەردى. قازىر كوپشىلىك فيزيكا قاۋىمى «شالا» دەگەن دۇرىس دەپ, كەيىنگى 5-10 جىلدا قابىلداپ ءجۇر. بۇل كريستالدار ەلەكتر توعىن جارتىلاي وتكىزبەيدى, ەگەر دەنەنىڭ تەمپەراتۋراسىن تومەندەتسە ەلەكتر توعىن وتكىزبەيدى, ول جوعارلاتىلسا كەرىسىنشە تولىق وتكىزەدى.
عىلىمنىڭ ءار سالاسى بويىنشا قانداي تەرميندەردىڭ قاجەتتىگىن سول سالانىڭ ماماندارى ۇسىنۋ كەرەك. شەت تىلدەردەن ەنگەن تەرميندەردى سالا ماماندارى جاساپ, ولار ءوز ەڭبەكتەرىندە پايدالانىپ, تەرمينگە قويىلاتىن تالاپتار تولىق ەسكەرىلىپ, سۇرىپتاۋدان وتكىزىپ بارىپ تەرميندى جاقسىلاپ, ءتىل ماماندارىمەن اقىلداسىپ بەكىتۋ ابزال.
ەستوندار ءوز تىلىندە فيزيكادان عىلىمي سەمينارلاردا بايانداما جاساعاندا تازا ەستون تىلىندە سويلەپ تۇرعانداي ەستىلەدى. بىزدىكىنە ۇقساپ جارتى ءسوزى شەت ءتىلىنىڭ ءسوزى بولىپ ەستىلمەيدى. سەبەبى ولار وزگە ۇلتتار ءسوزىن سينگارمونيزم جانە باسقا دا زاڭدىلىقتاردى پايدالانىپ قاپتاعان كىرمە سوزدەردى ءوز سوزدەرى ەتىپ جىبەرگەن.
مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە ماتەماتيكادان باسقا تاريح ساباعىن فيزيكا, ورىس ادەبيەتى پاندەرىن جاقسى وقيتىن ەدىم. جازدا اۋىلعا كەلگەندە ويلانىپ وسى 3 ساباقتان فيزيكانى تاڭدادىم. كەلەسى جىلى ماتەماتيكانى قويىپ فيزيكاعا اۋىستىم. فيزيكادان س.نۇرمانوۆ دەگەن مۇعالىم ساباق بەرەتىن ەدى. سونىمەن 1956 جىلدان باستاپ 60 جىلدان ارتىق ۋاقىت فيزيكا سالاسىندا وقىپ, عىلىمي-زەرتتەۋمەن شۇعىلدانىپ كەلەمىن.
سابىرعالي نۇرمانوۆ, قاپساعاي دەنەلى, مىنەزى سالماقتى, ساباعىن وتە ۇقىپتى جۇرگىزەتىن. فيزيكانىڭ ورنەكتەرىن ادەمى ەتىپ جازىپ, وعان ءوزى كەرەمەت ريزا بولاتىن. فيزيكانىڭ فورمۋلاسىن (ورنەكتەرىن) تۇسىندىرگەندە سونداي ءبىر تاماشا كۇيدە شاتتانىپ تۇراتىن. مەنى فيزيكاعا عاشىق ەتكەن عاجاپ ۇستاز س.نۇرمانوۆ ەدى. ول ۇستاز «فيزيكا قيىن ساباق ەمەس, نەگىزىنە تەرەڭ دەن قويىپ تۇسىنسە وتە قىزىق ءپان, فيزيكانىڭ قىزىق بولمايتىن سەبەبى مۇعالىمنەن, ساباقتى وقۋشى قىزىعاتىنداي وتكىزبەگەندىكتەن» – دەيتىن. قازىر مەن دە سولاي ويلايمىن.
مەن اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن 1964 جىلى جارتىلاي قازاقشا, جارتىلاي ورىسشا ءبىتىرىپ ەستونياداعى تارتۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە بارعانىمدا فيزيكادان سوزدىك قۇرۋ دەگەن وي ەرىكسىز, كەزدەيسوق پايدا بولدى. سەبەبى سول ۋاقىتتا بىزدە قازاق مەكتەپتەرى جابىلىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى قازاق توپتارى قىسقارىپ جاتقاندا, تارتۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا فاكۋلتەتىندەگى جالعىز ورىس توبىن جاۋىپ جاتقان. ساباقتىڭ ءبارى ەستون تىلىندە (بىزدەگى سياقتى جارتىلاي قازاقشا-ورىسشا ەمەس) وتەتىن. تارتۋ قالاسىندا جالعىز ورىس مەكتەبى بولدى. عىلىمي زەرتحانالاردا, سەمينارلاردا ورىس ءسوزى ء(تىپتى اعىلشىن ءسوزى دە) ەستىلمەيدى, تەك ەستون تىلىندە سويلەيتىن. مەن ءۇشىن تاڭداناتىن جاعداي بولدى, ءارى-بەرى ويلانىپ مەن دە ءار ءسوزدىڭ قازاقشا بالاماسىن ىزدەي باستادىم. وسى ىزدەنىس 1964 جىلدان باستالىپ ەدى.
سودان 1969 جىلى الماتىعا ورالىپ, ءوزىم وقىعان قازپي-ءدىڭ فيزيكا فاكۋلتەتىندە تەوريالىق فيزيكا پانىنەن لەكتسيانى قازاقشا وقي باستادىم. ءبىر-ەكى جىلدان كەيىن قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى شىعا باستادى دا وعان ماقالا جازۋعا شاقىردى جانە 1972 جىلدان باستاپ اياعىنا دەيىن فيزيكا سالاسى بويىنشا ەنتسيكلوپەديانىڭ رەدكوللەگيا مۇشەسى بولدىم. وسى كەزدەن باستاپ سوزدىك جيناۋعا سانالى تۇردە كىرىسكەن ەدىم. ەلۋ جىلدان ارتىق ۋاقىتتا ءبىراز ءسوز جينالىپ قالعان ەكەن. بەلگىلى ءبىر ماقساتپەن جينالماعاننان كەيىن كوشىپ-قونىپ جۇرگەندە ءبىرازى جوعالىپ قالىپتى. سوزدىك كىتاپ شىعارامىن دەگەن ويدا بولماعان ەدى.
مەملەكەتىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن, ءتىل تۋرالى زاڭ شىعىسىمەن فيزيكا ماماندىعى بويىنشا فاكۋلتەتتە قازاق ءبولىمىن (توپ ەمەس) اشتىم. ول ۋاقىتتا فيزيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى ەدىم. قازاق تىلىندە ساباق جۇرگىزەتىن وقىتۋشىلار جوق. بارلىق وقىتۋشىلار قينالا باستادى. سودان جيناعان سوزدەردى تاۋىپ, فيزيكا تەرميندەرىنىڭ ورىسشا-قازاقشا از تارالىممەن ۋنيۆەرسيتەت ىشىندە قولداناتىن سوزدىكتى تەزدەتىپ شىعاردىق. سول كىتاپتى شىعارعان كەزدە تەرمين دەگەن ۇعىممەن تانىستىم. سودان باسقا ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى فيزيكا فاكۋلتەتتەرىنىڭ كوپتەگەن وقىتۋشى, پروفەسسورلارىنان سوزدىك شىعارۋ تۋرالى ءوتىنىش, سۇراۋلار قاپتاپ كەتتى.
ول سوزدىكتى شىعارۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەكەن, مىنە سوندا تەرمينولوگيا جونىندە وقي باستادىم. 2014 جىلى «فيزيكا تەرميندەرىنىڭ ورىسشا-قازاقشا سوزدىگى» دەگەن كىتاپتى 500 تارالىممەن شىعاردىم.
وسى كىتاپتى شىعارۋ بارىسىندا تەرمين جونىندە سوناۋ الاش ءبىلىمپازدارىنان باستاپ, قازىرگى تەرمين ماسەلەسىمەن تىكەلەي اينالىسىپ جۇرگەن ءا.قايداروۆ, ءو.ايتباەۆ, ش.قۇرمانباي ۇلى جانە ت.ب. عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىمەن تانىسىپ, بۇل تاقىرىپتىڭ وزەكتىلىگىن ەسكەرىپ, قازىرگى تاڭدا ۋاقىتتى سوزىپ الماي ىسكە كىرىسۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندىم.
بۇل ماقالادا مەن, ەشقانداي جاڭالىق اشقانىم جوق. تەك تەرمين ماسەلەسىنىڭ ۇلتتىق ءتىلىمىزدىڭ دامۋىنا بايلانىستى نەگىزگى ۇستانىمدارىن سارالاپ الۋعا تۇرتكى بولسا دەپ ويلادىم. ول ءۇشىن كەلەسى ۇسىنىستاردى ەسكەرسەك.
الدىمەن 10-15 ادامنان (ودان دا كوپ بولۋى مۇمكىن) تۇراتىن ۇيىمداستىرۋ القاسى قۇرىلسا. ونىڭ قۇرامىنا تەرمينشىلەر, قازاق ءتىلى ماماندارى, عىلىم سالاسىنىڭ ماماندارى قامتىلسا. ۇيىمداستىرۋ القاسىنىڭ مىندەتى:
1. قازاق ءسوزجاسام عىلىمىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارى مەن تەرمين سوزدەرىن قالىپتاستىرۋدىڭ عىلىمي پرينتسيپتەرىن قۇرىلتايعا ۇسىنۋ.
الەمدە ءسوزجاسام ادىستەمەلەرىنىڭ نەگىزگى زاڭدىلىقتارىن ءبىز قالاي قابىلداۋىمىز قاجەتتىگى تۋرالى ۇستانىمىن قالىپتاستىرۋ.
2. كەلەسى قۇرىلتايدى ۇيىمداستىرۋ.
ەكىنشىدەن, بارلىق تەرمينولوگياعا قاتىستى ماسەلەلەردى مەملەكەتتىڭ دەڭگەيدە باسقارۋ جانە ۇيىمداستىرۋ, بەكىتۋ جۇمىستارىن ىسكە اسىراتىن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك ورگان – تەرمينولوگيا كوميتەتى قۇرىلۋ كەرەك جانە ول كوميتەت تىكەلەي پرەزيدەنت اپپاراتىنىڭ نەمەسە پرەمەر-ءمينيستردىڭ قۇزىرىندا بولۋ ابزال. ول ۇسىنعان تەرميندەر ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلۋگە ءتيىس. سوناۋ زاماندا فرانتسيانىڭ تەرمينولوگيا جۇمىسىن ەل پرەزيدەنتى ميتتەران باسقارعان. قازىر فرانتسيادا ءتىل پوليتسياسى بار.
ۇشىنشىدەن, سوزجاسامعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق ارنايى جۋرنال بولعانى دۇرىس. ول جۋرنالدا ءاربىر جاڭا ءسوز, تەرمين جاريالانىپ, اشىق پىكىر الماسۋ جانە بەكىتىلگەن سوزدەردىڭ ءتىزىمى مىندەتتى تۇردە جاريالانىپ تۇرۋى قاجەت.
تەمىرعالي كوكەتاي,
ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى