«Egemen Qazaqstan» باسىلىمى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن الەمدەگى ماڭىزدى دا وزەكتى تاقىرىپتار جونىندە بىرەگەي كونتەنت ازىرلەيتىن Project Syndicate جوباسى ماقالالارىن جاريالاۋدى جالعاستىرادى.
بۇگىنگى نومىردە وقىرماندار نازارىنا بۇۇ باس حاتشىسى لاۋازىمىن اتقارعان پان گي مۋننىڭ «كوپجاقتىلىققا ورالۋ» اتتى ماقالاسىن ۇسىنىپ وتىرمىز. اتالعان ماقالا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العالى بەرى ۇستانىپ كەلە جاتقان كوپۆەكتورلى ساياساتپەن ۇندەسەدى.
ەلىمىز باسىمدىق بەرەتىن مۇنداي باعىت بۇگىنگى تاڭدا وزەكتى ەكەنى انىق. ويتكەنى تاياۋ شىعىس, بالقان تۇبەگى سەكىلدى داۋلى جەرلەردەگى داعدارىستار تەك كوپجاقتى كەلىسىم ارقىلى شەشىلەدى. قازاقستان الەمدە قاۋىپسىزدىك پەن تىنىشتىق ورناتۋعا مۇددەلى ەكەنىن كوپتەگەن جاھاندىق باستامالارى ارقىلى دالەلدەپ كەلەدى.
ال ءۇندىستان ۇكىمەتىنىڭ ەكونوميكالىق كەڭەسشىسى كاۋشيك باسۋ كوروناۆيرۋس داعدارىسى كەزىندە ەكونوميكانى قۇلدىراتپاۋ تۋرالى ءوزىنىڭ پىكىرىمەن بولىسەدى. قازىرگىدەي پاندەميا كەزىندە بۇل دا وزەكتى ماسەلە. ىندەتكە بايلانىستى قايتا-قايتا لوكداۋن ەنگىزە بەرۋ قيىنعا سوعاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. اۆتور ءوز ماقالاسىندا «وگىزدى دە ولتىرمەۋدىڭ, اربانى دا سىندىرماۋدىڭ» ءتيىمدى ءتاسىلىن ۇسىنادى.
ىندەت سالدارىنان بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ وسى ايداعى جيىنى ەرەكشە جاعدايدا ءوتتى. ءىس-شاراعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى نيۋ-يورك قالاسىنا بارۋدىڭ ورنىنا وعان ۆيرتۋالدى تۇردە ءۇن قوستى. بيىلعى جيىننىڭ وسىنداي بىرەگەي جاعدايدا ءوتۋى COVID-19 ىندەتىنىڭ قاۋپىن ەڭسەرۋ ءۇشىن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق, اشىقتىق جانە ورتاق ەرەجەلەر مەن قۇقىقتارعا باعىنۋدىڭ تىعىرىقتان شىعاتىن جالعىز جول ەكەنىن انىق اڭعارتتى.
بۇۇ-نىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويى پاندەميا جاعدايىنا تاپ كەلۋى دە تاعدىر تالكەگى ىسپەتتى. ادام قولىمەن جاسالعان الاپات اپات – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى ابىر-سابىر جاعدايدا قۇرىلعان الەمنىڭ ەڭ جوعارى حالىقارالىق ۇيىمى سوعىستان كەيىنگى كەزەڭدەگى باسشىلاردىڭ شەشىمى ارقىلى جۇزەگە اسىپ, بولاشاق ۇرپاقتىڭ وسىنداي قيىنشىلىقتى باستان وتكەرمەۋىن ماقسات ەتتى.
تاياۋ شىعىستا جانە باسقا دا شيەلەنىسكە تولى ايماقتاردا بەيبىتشىلىك ورناتىپ, تۇراقتىلىق پەن دامۋعا كەپىل بولاتىن ۇزاقمەرزىمدى, ناقتى شەشىمدەردى كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق ارقىلى تابۋ بۇۇ مەن ونىڭ پرينتسيپتەرىنىڭ وزەگى بولىپ قالا بەرمەك. ول حالىقارالىق قۇقىقتىڭ نەگىزدەرى جاھاندىق تىنىشتىقتىڭ ىرگەتاسى سانالادى, سونداي-اق الەمدە قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋدە, ادام قۇقىعىن قورعاۋدا جانە دامۋداعى باستى الاڭ.
ءبىز مۇنى يزرايل-پالەستينا قاقتىعىسىنان انىق بايقاپ وتىرمىز. بۇل داعدارىستىڭ جالعاسىپ كەلە جاتقانىنا دا جەتپىس بەس جىل بولدى, بۇۇ قۇرىلعاننان بەرى قاراي. ونىڭ ەڭ ءتيىمدى شەشىمى ەكى حالىققا دا قولايلى, 1967 جىلعا دەيىنگى حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان شەكارا مەن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 242 جانە 2334 سەكىلدى قارارلارىنا ساي جۇزەگە اسقان ەكى مەملەكەت, ياعني يزرايل مەن پالەستينا جوباسى.
يزرايل مەن پارسى شىعاناعىنداعى ەكى مەملەكەت بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى مەن باحرەيننىڭ ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتۋى وتە وزەكتى ساياسي كەلىسىم. بۇل قادام قانشاما جىلعا سوزىلعان سەنىمسىزدىك پەن كىنالاۋدى توقتاتادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. بىراق اراب الەمى مەن يزرايل اراسىنداعى بايلانىستى جاقسارتۋدىڭ جالعىز جولى – پالەستينا مەن يزرايل حالقىنا قولايلى جاعداي جاسايتىنداي, بەيبىتشىلىكتە, ادىلدىكتە, تەپە-تەڭدىكتە جانە قاۋىپسىزدىكتە جۇزەگە اساتىن ەكى مەملەكەت شەشىمىن بۇكىل تاراپتىڭ قولداۋى. ادامداردىڭ تۋا ءبىتتى بەرىلەتىن قۇقىعىن باسقالار بۇزۋى ءتيىس ەمەس.
1945 جىلى كوپشىلىك قانقۇيلى ەكى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان الەم اقىرى ساباق الدى دەپ ۇمىتتەندى. بۇۇ-نىڭ جارعىسىندا ۇيىم «ۇرپاقتى سوعىس اپاتتارىنان قورعاۋ ءۇشىن», جاھاندىق دامۋ مەن دەموكراتياعا باستايتىن بەيبىت ءارى بىرەگەي قادام رەتىندە ىرگەتاسى قالانعانى ايتىلعان. سودان بەرى بۇۇ-نىڭ اياسىندا قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەيتىن حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ينستيتۋتتار ءالى دە مۇلتىكسىز ەمەس. سوعان قاراماستان, جەتپىس جىلدان اسا ۋاقىت بويى ۇيىم بەيبىتشىلىكتى, قاۋىپسىزدىكتى, ادام قۇقىعىن, الەمدەگى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋدى ءاردايىم قولداپ كەلەدى.
وسى مۇرانى ەرەكشە اتاپ ءوتۋ ءۇشىن, The Elders (ۇلكەندەر – ا.ا.) كوپجاقتىلىقتى قورعاۋ ماقساتىندا ارنايى ەسەپ ازىرلەدى. بۇل جاھاندىق تاۋەلسىز كوشباسشىلار توبىنىڭ ىرگەتاسىن نەلسون ماندەلا قالاعان ەدى. وسى توپتا مەن توراعانىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ەتەمىن. جوعارىدا ايتىلعان ەسەپتە ءبىز قازىرگى الەم باسشىلارىنا ارنالعان 5 ارەكەتتى اتاپ كورسەتتىك. ولار:
– بۇۇ جارعىسىندا ايتىلعان قۇندىلىقتارعا يەك ارتۋ;
– بۇۇ-نىڭ بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ىنتىماقتاس ارەكەتتەسۋ ارقىلى شەشۋدەگى قۇزىرەتىن كۇشەيتۋ;
– Covid-19 ىندەتىمەن كۇرەسۋ ماقساتىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرىپ, الداعى پاندەميالارعا ازىرلىكتى پىسىقتاۋ;
– كليمات وزگەرۋىنە بايلانىستى پاريج كەلىسىمىندە كورسەتىلگەن مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا زور ىنتا تانىتۋ;
– تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنىڭ ءبارىن ورىنداۋعا جىگەر ءبىلدىرۋ.
بۇكىل الەم ەلدەرى بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋ كوپجاقتى ساياسات جۇرگىزۋ ەكەنىن مويىنداۋى ءتيىس. بۇل بارشامىزدىڭ مۇددەمىزگە ساي. بۇۇ-نىڭ وسى ايتىلعان ماقساتتارعا قول جەتكىزە الماۋى ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ, اسىرەسە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى بەس مۇشەسىنىڭ (اقش, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, رەسەي, قىتاي) ءوز مىندەتتەرىن ورىنداماۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. ەگەر مەملەكەتتەر ۇلتتىق مۇددەسىن ورتاق مىندەتتەردەن جوعارى قويسا, ءبارىمىز ۇتىلامىز.
بيىلعى شىلدەدە پاندەميا جاعدايىنا بايلانىستى گۋمانيتارلىق داعدارىستى ودان ءارى تەرەڭدەتپەۋى ءۇشىن وق اتۋدى جاھاندىق دەڭگەيدە توقتاتۋ جونىندەگى 2532 قارارىن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ءبىر اۋىزدان قابىلدانۋىن زور ىقىلاسپەن تىڭدادىم. سونداي-اق مۇنى بۇۇ باس حاتشىسى انتونيو گۋتەرريش العاش رەت ناۋرىزدا ايتقاندا قىزۋ قولدايتىنىمدى جەتكىزدىم. ايتسە دە, قارار ماتىنىندەگى كەي ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا ماڭىزدى بىرنەشە ايدىڭ كەتكەنىنە ءىشىم اشىدى.
قاندى قاقتىعىستار مەن قاتىگەز پاندەميا كەزىندە سەمانتيكالىق ماسەلەنى تالقىلاۋ حالىقارالىق قوعامداستىققا قارالى حابار جەتكىزگەن سەكىلدى. دەنساۋلىق سالاسىنا كەلگەن تىكەلەي كەرى اسەرىنەن بولەك, ىندەتتىڭ سالدارىنان تۋىنداعان ەكونوميكالىق داعدارىس ۇزاققا سوزىلىپ, جاعدايدى قيىنداتادى. الەمنىڭ كوپتەگەن داۋلى بولىكتەرىندەگى ونسىز دا ناشار احۋالعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. قازىر ديپلوماتيالىق دوپ وينايتىن كەزەڭ ەمەس.
سودان بەرى بۇۇ الەمدىك ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى ەڭ قيىن گۋمانيتارلىق داعدارىستى باستان وتكەرۋىمىز مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتىپ, يەمەن, سومالي, نيگەريا جانە وڭتۇستىك سۋدان سەكىلدى ايماقتاردا 600 مىڭنان استام بالا اشتىق پەن تاماق تاپشىلىعىنان قايتىس بولۋى ىقتيمال ەكەنىن جەتكىزدى.
COVID-19 داعدارىسى ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتار مەن السىزدىكتەردى كورسەتكەن قارالى حابار سەكىلدى. ەگەر پاندەميامەن كۇرەستە ساتسىزدىككە ۇشىراساق, ىنتىماقتاستىق پەن ورتاق ارەكەتتەردى جاڭارتىپ, قاۋىپ-قاتەردىڭ الدىن الماساق, ۆيرۋستىڭ قۇرباندارىنا قۇرمەتسىزدىك كورسەتىپ, بۇۇ-نىڭ ىرگەتاسىن قالاعانداردىڭ بىزگە ارتقان ءۇمىتىن اقتاماعانىمىز.
پان گي مۋن,
The Elders توبى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى. بۇۇ-نىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى جانە وڭتۇستىك كورەيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى
Copyright: Project Syndicate, 2020. www.project-syndicate.org