بالىقتى – تۇلكىباس اۋدانىنا قارايتىن, ساي ىشىندەگى وزەن بويىن جاعالاي جاتقان ۇلكەن اۋىل. اتى بالىقتى بولعانىمەن, بىلايعى جۇرت ونى «بالىقشى» دەپ اتايدى. وسى اۋىلدان ءتورت-بەس شاقىرىم قاشىقتىقتا قاراقشى دەگەن جەر بار. ەگەر ءسىز الماتى جاقتان كولىكپەن كەلە جاتساڭىز, جاسكەشۋ اۋىلى مەن ساستوبە زاۋىتىنىڭ بۇرىلىسىنا دەيىنگى جازىقتا جاتقان شاعىن كولدى بىردەن كورەر ەدىڭىز. مىنە, سول كولدىڭ جاعاسىن, ياعني قاراقشى دەگەن جەردى بۇگىندە كارىمباەۆتار اۋلەتىنىڭ جەكە-دارا جايلاپ وتىرعانىنا بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى بولدى.
بالىقتى – تۇلكىباس اۋدانىنا قارايتىن, ساي ىشىندەگى وزەن بويىن جاعالاي جاتقان ۇلكەن اۋىل. اتى بالىقتى بولعانىمەن, بىلايعى جۇرت ونى «بالىقشى» دەپ اتايدى. وسى اۋىلدان ءتورت-بەس شاقىرىم قاشىقتىقتا قاراقشى دەگەن جەر بار. ەگەر ءسىز الماتى جاقتان كولىكپەن كەلە جاتساڭىز, جاسكەشۋ اۋىلى مەن ساستوبە زاۋىتىنىڭ بۇرىلىسىنا دەيىنگى جازىقتا جاتقان شاعىن كولدى بىردەن كورەر ەدىڭىز. مىنە, سول كولدىڭ جاعاسىن, ياعني قاراقشى دەگەن جەردى بۇگىندە كارىمباەۆتار اۋلەتىنىڭ جەكە-دارا جايلاپ وتىرعانىنا بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى بولدى.
ءدام بۇيىرىپ, تاعدىر ايداپ, جامبىل وبلىسىنىڭ مويىنقۇم اۋدانىندا كوپتەگەن جىلدار بويى ەڭبەك ەتكەن تۇرسىنبەك كارىمباەۆ اقساقال بەرتىندە تۋعان جەرىنە ورالىپ, قاراقشىعا قازىق قاققانداعى باستى ماقساتى – شارۋا قوجالىعىن قۇرۋ, جىلقى شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋ بولدى. ءسويتىپ, كوپ وتپەي-اق, كول جاعاسىنداعى قالىڭ اعاشتىڭ اراسىنان ۇلكەن قىمىزحانا اشتى. ەكى بالاسىن جۇمىلدىرىپ, اجەپتاۋىر جەرگە ەگىن ەكتى, مال باسىن كوبەيتتى, اۋىلدىڭ بىرنەشە ادامىنا جۇمىس بەردى. «باي بولساڭ, حالقىڭا پايداڭ ءتيسىن» دەگەن, اقساقال باسقاراتىن «ءامىر» شارۋا قوجالىعى جوق-جىتىككە قاراسىپ, جول سالۋ, باسقا دا كوپشىلىك جۇمىلعان ىستەرگە قارجىلىق قولداۋ كورسەتىپ وتىردى. وسىدان كەيىن بۇل اۋىل تۇرسىنبەك قاريانى ىسكەر دە قايىرىمدى جان رەتىندە جاقسى تاني باستادى.
اڭگىمەمىزدىڭ باسى بالىقشىدان باستالدى عوي, وسى اۋىلدا ەل اتىن ايتۋعا قورقاتىن, ءتىپتى ءۇيىنىڭ قاي جەردە ەكەنىن ساۋساعىن شوشايتىپ كورسەتۋگە جۇرەكسىنەتىن ءبىر كىسى بار. نەگە قورقادى, نەدەن سەسكەنەدى, ءبىزدىڭ بىلگەنىمىز, جۇرت ول كىسىنى قىلمىستىق اۆتوريتەتتەرمەن بايلانىستىرادى. ايتەۋىر, ول وتباسىمەن ەرەگىسكەندەردىڭ سوڭى جاقسى بولمايدى ەكەن. ەلدىڭ ايتۋىنشا, بۇل ۇيگە كىرگەن مالدىڭ دا, جاننىڭ دا قايتىپ امان-ساۋ شىعۋى وتە قيىن كورىنەدى. ءتىپتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءوزى بۇل وتباسىمەن بايلانىسۋدان قورقادى-مىس. ۇلتى باسقا, بىراق قالىڭ قازاقتىڭ اراسىندا وتىرسا دا ءبارىنىڭ «جۇرەگىن» الىپ قويعان وسىناۋ جاندى تەرگەۋ ءىسى ءالى اياقتالماعاندىقتان, ءبىز دە اتى-ءجونىن اتاماۋدى ءجون كوردىك. جاي عانا «ح مىرزا» دەي سالدىق.
وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا كەشقۇرىم تۇرسىنبەك قاريا جايىلىپ جۇرگەن جىلقىسىنا الىستان ءدۇربى سالىپ قاراعاندا, مالدى بىرەۋلەردىڭ ايداپ بارا جاتقانىن بايقاپ قالادى. بىرەۋگە حابارلاۋعا ۋاقىت تىعىز, دەرەۋ سوڭىنان قۋا جونەلگەن. سويتسە, مالدى الدارىنا سالىپ العاندار «ح مىرزانىڭ» بالاسى, كۇيەۋ بالاسى مەن جالشىسى ەكەن. قاريانىڭ ءجون سۇراپ, مالدى ءارى-بەرى قاقپايلاعانىنا قاراماستان, سول كۇيى 51 باس جىلقىنى اكەلىپ قوراعا قامايدى. وسى جەردە ايقاي-شۋدى ەستىپ, ۇيدەن «مىرزانىڭ» ءوزى شىققان. كارىمباەۆتاردىڭ رەداكتسياعا جازعان ارىزىنا قاراعاندا, «مىرزا» مۇنىڭ كوزىنشە جىگىتتەرىنە: «شالدى ۇرىپ-سوعىپ, ولتىرىڭدەر», دەپ تاپسىرما بەرگەن كورىنەدى. جىگىتتەر جابىلا كەتكەن, اۋىر سوققىدان شال ەسىنەن تانىپ قالادى. كوزىن اشسا, قورانىڭ ىشىندە جىلقىلاردىڭ شەتىندە جاتىر ەكەن.
سودان كوپ جىلقىمەن بىرگە قامالعان ەرتتەۋلى اتىنا ارەڭ ءمىنىپ, قورادان قاشىپ شىعادى. ارتىنان الگىلەر قۋعان, بىراق اقساقال اتىنىڭ مىقتىلىعىنىڭ ارقاسىندا امان قۇتىلادى. ال, سودان سوتتاسۋ... وسى ءىستى قاراعان تۇلكىباس اۋداندىق سوتى سۋديالارىنىڭ باستارى ابدەن قاتسا كەرەك. ويتكەنى, كۇدىكتىلەر: «شالدى ۇرعامىز جوق, جىلقىسى ەگىنىمىزگە تۇسكەننەن كەيىن اكەلىپ قاماعانىمىز راس. ءتىپتى, ۋچاسكەلىك پوليتسياعا دا تەلەفون شالدىق. بىراق, تەلەفونىن كوتەرمەدى. ال, شالدىڭ ءوزى ۇيىنە كەتىپ بارا جاتىپ, اتتان قۇلاپ قالعان بولۋى كەرەك», دەپ كىنالارىن مويىندامايدى. بۇل جاق: «ۇردى, ولتىرمەكشى بولدى», دەپ داۋلايدى. ەكى جاقتىڭ دا بىرنەشە كۋالەرى بار. سونىمەن نە كەرەك, اقىرىندا اۋداندىق سوت «مىرزانىڭ» كۇيەۋ بالاسى مەن جالشىسىن كىنالى دەپ تاۋىپ, شارتتى جازاعا كەسەدى. بىراق, نە قۇدىرەتى بار ەكەنىن قايدام, سوتتىڭ ۇكىمىندە «ح مىرزا» مەن ونىڭ بالاسى تۋرالى, ولاردىڭ قانداي جازاعا تارتىلعانى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز جوق. ءبىزدىڭ ەلدەن ەستىگەنىمىز, ولار بۇل كەزدە بوي تاسالاپ كەتكەن كورىنەدى.
بالىقشى سول كەزدە ءبىر ءدۇر ەتىپ, بۇل داۋ تالاي «قۇدايى شايدىڭ» قىزۋ اڭگىمەسىنە تامىزىق بولعان-دى. ودان بەرى دە ءبىر جىلداي ۋاقىت ءوتىپ, وتى ەندى-ەندى باسىلا بەرگەندە, ويلاماعان جەردەن وقيعا قايتادان لاپ ەتە قالدى. بيىلعى جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ورىستەن تۇرسىنبەك قاريانىڭ 12 باس جىلقىسى ۇرلانادى. قازىر بارلىق اۋىلدا مال ۇرلىعى ءورشىپ تۇر عوي. كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاپ الماعان سوڭ كىمنەن كورەدى؟ ايتسە دە وسى جەردە اۋداندىق پوليتسيانىڭ قىزمەتكەرلەرى قارياعا: «جىلقىڭىزدى باعىپ جۇرگەن نۇربول دەگەن جىگىتتىڭ وزىنەن كۇدىكتەنبەيسىز بە؟» دەگەن ساۋال قويادى. بۇل ويلانادى. نۇربولدىڭ اكە-شەشەسى كەزىندە مۇنىڭ قولىندا جۇمىس ىستەگەن. تىرلىگىنە تاپ-تۇيناقتاي, بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتامايتىن ادال ءارى مومىن جاندار. وسىنداي جاننىڭ بالاسى بۇعان قاسكۇنەمدىك جاساۋى مۇمكىن بە؟ مۇمكىن ەمەس سياقتى. بىراق, جىلقىشى بالانىڭ جانارى قايتا-قايتا جىپىلىقتاي بەرگەنىنەن ءبىر سەكەم الىپ قالعانى راس ەدى. بۇل قالاي بولعانى سوندا؟ قىسقاسى, پوليتسيا جىلقىشى جىگىتتى تەرگەۋگە الادى, ول كوپ ۇزاماي-اق بولعان ءجايتتىڭ ءبارىن ايتىپ بەرەدى. سويتسە, 12 جىلقىنى ءتۇن ىشىندە بىرەۋلەر قورقىتىپ-ۇركىتىپ الىپ كەتكەن. كىمدەر دەيسىز عوي؟ باياعى «ح مىرزانىڭ» بالاسى, بوستاندىققا شىققان باياعى جالشىسى, تاعى ءبىر-ەكى جىگىت بار. «سول جولى نۇربول پوليتسياعا وسىنىڭ ءبارىن جازىپ بەرىپ, شالىم تۇرسىنبەك ەكەۋى ۇيگە كەلدى. شالىم جىلقىشى بالانىڭ اق بولىپ شىققانىنا, ناعىز ۇرىلاردىڭ تابىلعانىنا ءبىر جاعى قۋانىپ تا قالدى. ەرتەڭىنە نۇربول ۇيگە قايتادان كەلىپ: «اتا, اكە-شەشەم «مەنى سوتتالىپ كەتەدى, سىزدەن ۇيات بولدى» دەپ ۋايىمداپ جاتىر. ءسىز بارىپ, مەنىڭ كىنام جوق ەكەنىن ءبىر اۋىز ايتىڭىزشى. كوڭىلدەرى ورنىنا ءتۇسسىن», دەگەن ءوتىنىش ايتتى. تۇرسەكەڭ كولىكتىڭ رۋلىنە ءوزى وتىرىپ, نۇربولدى ەرتىپ, سول جاققا كەتتى. سودان كەيىن تۇنىمەن حابار بولماي قالدى», دەيدى رەداكتسياعا جازعان ارىزىندا تۇرسىنبەك قاريانىڭ بايبىشەسى تۇرسىنكۇل كارىمباەۆا.
تاڭەرتەڭ تۇرسىنبەك كارىمباەۆتىڭ ءولى دەنەسى تابىلدى. ءوز كولىگىنىڭ رۋلىندە وتىرعان قارياعا بىرەۋ 20-دان استام رەت پىشاق سۇققان. سوڭعى سوققىنى جۇرەك تۇسىنان ۇرعان ەكەن, پىشاق كەۋدەگە قادالعان كۇيى قالىپتى. ال, جىلقىشى جىگىتتىڭ دەنەسى كولىكتەن 300 مەتردەي جەردەگى اعاشتاعى جىپكە اسىلۋلى تۇرعان كۇيى تابىلدى.
«ەرتەڭىنە-اق اۋىل پوليتسياعا تولىپ كەتتى. ولار بىردەن ءبىز كۇدىكتەنىپ جۇرگەن, الگى جىلقىمىزدى ۇرلادى دەگەن ادامنىڭ ءۇيىن قورشاپ الىپ, ەشكىمدى جىبەرمەۋگە تىرىستى. ياعني, ولار ۇلتارالىق ارازدىق تۇتانىپ, ءبىر سويقان بولىپ كەتە مە دەپ قورىقتى. ەستۋىم, ول كىسى بالاسى ەكەۋى قازىر اۋىلعا مۇلدەم كەلمەيدى. ال, پوليتسيا تەرگەۋدى مۇلدەم باسقا جاققا بۇرۋدا. بايقاۋىمشا, مەنىڭ شالىمدى جىلقىشى جىگىت ءولتىردى, سودان كەيىن ونىڭ ءوزى اسىلىپ ءولدى دەگەنگە كەلتىرەتىن سياقتى. مەن مۇنىمەن كەلىسپەيمىن. بىرىنشىدەن, ەشقاشان دا جىلقىشى جىگىت پەن مەنىڭ شالىمنىڭ اراسىندا تۇسىنىسپەۋشىلىك بولعان ەمەس. ەكىنشىدەن, شالىمنىڭ جاسى جەتپىستەن ەندى اسسا دا ءومىر بويى اتتىڭ ۇستىندە جۇرگەن ونىڭ ءبىر جىگىتپەن الىسۋعا شاماسى كەلەتىن. قارۋلى ەدى. بۇل جەردە باسقا بىرەۋلەر ارالاسقان سياقتى. ەڭ جامانى, نۇربولدىڭ كەزىندە پوليتسياعا جىلقىنى كىم ۇرلاعانى تۋرالى جازىپ بەرگەن تۇسىنىكتەمەسى جوعالىپ كەتىپ وتىر. شالىم «ءتۇن ىشىندە ءۇش ادام مىلتىق اتىپ قورقىتىپ, جىلقىنى الىپ كەتتى», دەپ جىلقىشى ولاردىڭ كىمدەر ەكەنىن اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ جازىپ بەردى» دەپ كەلگەن بولاتىن», دەيدى كوز جاسىنا ەرىك بەرگەن تۇرسىنكۇل اپا.
ءيا, بۇل ءىس بويىنشا ءبىز وقو ءىىد تەرگەۋ باسقارماسىنىڭ تەرگەۋشىسى, پوليتسيا كاپيتانى ەدىل التىنباەۆپەن سويلەستىك. «ءدال قازىر تەرگەۋ ءجۇرىپ جاتىر. بۇل وقيعا جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسشىنىڭ اراسىنداعى باس ارازدىعى سالدارىنان بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجامىمىز بار. ناقتى ەشتەڭە ايتا المايمىن, سوت ساراپتاماسىنىڭ قورىتىندىسىن كۇتكەن ءجون», دەيدى تەرگەۋشى. «كەزىندە نۇربول بالقىبەك پوليتسياعا جىلقىنى كىمدەر ۇرلاعانى تۋرالى جازباشا تۇسىنىكتەمە بەرگەن ەكەن. بۇدان حابارىڭىز بار ما؟» دەپ ساۋال قويعانىمىزدا: «مەنىڭ ودان حابارىم جوق, بۇل ماسەلەمەن تۇلكىباس اۋداندىق پوليتسياسى اينالىسۋدا. سولاردان سۇراڭىز», دەگەن جالتارما جاۋاپ قايتاردى. ال, تۇلكىباس اۋداندىق پوليتسياسىنا حابارلاسقانىمىزدا تەلەفون تۇتقاسىن كوتەرگەندەر ءبىر-بىرىنە سىلتەپ, اقىرىندا ماردىمدى جاۋاپ الا المادىق.
مىنە, بار بولعان وقيعا وسى. ارينە, ءبىز بۇل جەردە تەرگەۋ ءىسىنىڭ ادىلدىگىنە كۇمان كەلتىرىپ تۇرعانىمىز جوق. ءبارىن ۋاقىت كورسەتەدى. بۇرىن-سوڭدى بالىقشى اۋىلىن بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىلە بەرمەيتىن. ايتسە دە, وسى جىلدىڭ باسىندا بالىقشىداعى ءبىر وقيعا ەلدى ءدۇر سىلكىندىرگەنى ءالى ەسىمىزدە. اۋىلداعى ەكى وتباسىنىڭ اراسىندا جەر داۋى تۇتانىپ, اشىنعان قازاق جىگىتى ءتورت بىردەي ادامدى مىلتىقپەن جەر جاستاندىرىپ, ارتىنشا وزىنە-ءوزى قول سالعان بولاتىن. مىنە, بالىقشى تاعى دا وقىس وقيعاسىمەن جۇرتتىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىر. اللا اقىرىن بەرسىن, ايتەۋىر! ايتسە دە, بۇل وقيعانىڭ اق-قاراسىن انىقتاپ, بارلىق ىسكە ءادىل قاراۋدى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ارىنا قالدىردىق.
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.