جەر جانناتى جەتىسۋدىڭ جاۋھارىنا اينالعان كورىكتى مەكەننىڭ ءبىرى – قايىڭدى كولى. كول تۋرالى كولدەي ءسوز جازۋدان گورى, ونى كوزبەن كورگەن ارتىق, ارينە.
سوسىن, بۇل عاجايىپ ورىن تۋرالى ايتقاندا كولسايدى دا تىلگە تيەك ەتپەي كەتۋ ورىنسىز. ويتكەنى كەگەن اۋدانىنىڭ اۋماعىنداعى كوز جاۋىن الاتىن كوركەم شاتقالداردى بيىك تاۋ بەدەرى عانا ءبولىپ جاتىر. ءارى جان تىنىشتىعىن ىزدەپ, تابيعاتپەن سىرلاسۋعا كەلگەن ادام ءۇشىن قايىڭدى مەن كولساي ەگىز ۇعىم عانا ەمەس, دەمالىس ماۋسىمىن وتكەرىپ, ءتاۋ ەتۋگە ءتيىستى قاسيەتتى ورىنعا اينالاتىنى انىق. اسىرەلەپ ايتقاندا, كولساي مەن قايىڭدىنى ءبىر كورۋ وزەكتى جانعا پارىز بولسا, كانى. دەگەنمەن وسى جولعى سوزگە قايىڭدى كولىن ارقاۋ ەتپەكپىز, ال كولساي جاعاسىنا ورالۋعا ۋادە بەرەمىز...
جاعىراپياعا جۇيرىك مامانداردىڭ جازىپ قالدىرعان دەرەگىنە سۇيەنسەك, قايىڭدى كولى جەر سىلكىنىسىنىڭ اسەرىنەن پايدا بولعان ەكەن. شامامەن ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن, 1910 جىلى ىلە الاتاۋىنىڭ كۇنگەي بەتىندە جەراستى ءدۇمپۋى بولعان كورىنەدى. سودان تاۋ اراسىندا شاتقال پايدا بولىپ, ودان قار سۋى جينالاتىن قازانشۇڭقىر تۇزىلگەن. ال تاۋ باۋرايىنداعى سامساعان قايىڭ مەن قاراعاي سۋ تابانىندا قالىپ, كول ۇستىنە ورمان ءوسىپ شىققانداي كورىنىسكە اينالعان. ايتپاقشى, ەل ىشىندە قايىڭدى كولى ماڭىندا ءار عاسىردىڭ العاشقى ون جىلدىعىندا جەر قوزعالىپ, تاۋ بەدەرى وزگەرىسكە ۇشىراپ تۇراتىنى جايىندا قىزىقتى پىكىر بار ەكەن. مىسالى, 2010 جىلى دا وسى ايماقتا توپىراق كوشكىنى تىركەلگەن ەكەن. وعان جەراستى ءدۇمپۋى مەن جاڭبىر سۋىنىڭ مولشەردەن ارتىق ءتۇسۋى سەبەپ بولدى دەگەن بولجام جاسالعان. بىراق وسى جولعى وزگەرىس كول سۋىنىڭ ازايۋىنا سەبەپ بولىپتى. بۇل تۇرعىدا گەوگرافتار مەن ەكولوگتەر ءوز بايلامىن جاساۋى كەرەك سياقتى. ويتكەنى تاۋ جوتالارىنداعى سەيسميكالىق قاۋىپتىڭ ارتۋى اينالا قورشاعان ورتاعا, ونىڭ ىشىندە قايىڭدى سياقتى تابيعاتتىڭ ءىنجۋ-مارجانىنا قاۋىپ توندىرمەۋى كەرەك...
ءىنجۋ-مارجان دەگەننەن شىعادى, جالپى كولساي كولدەرى توبىنا كىرەتىن سۋ كوزدەرىن ماماندار «سولتۇستىك تيان-شاننىڭ ءىنجۋ-مارجانى» دەپ تە اتايدى ەكەن. ياعني جاعىراپيالىق ەندىك ءۇشىن قايىڭدى مەن كولسايدىڭ تەحتونيكالىق تۇرعىدان ماڭىزى زور ەكەنى انىق. ال قازىرگىدەي وتاندىق ءتۋريزمنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا كۇش سالعان قازاقستان ءۇشىن تاڭعاجايىپ كول اۋماعى ءتاڭىر بەرگەن سىي ەكەنى راس. سەبەبى وسى اۋماققا كەلۋشى تۋريستەر سانى جىل سايىن كوبەيىپ كەلەدى. بيىلعى پاندەميا كەزەڭىندە دە كولساي مەن قايىڭدىدان ادام اياعى ۇزىلگەن جوق.
– «مىڭ ەستىگەننەن ءبىر كورگەن ارتىق» دەگەندەي, بيىل اتىن ەستىپ اڭساعان كولساي مەن قايىڭدى كولىنە جول ءتۇستى. سوسىن «ساياحاتتىڭ جاقسى بولۋى قاسىڭىزدا جۇرگەن جولاۋشىدان» دەگەن قاعيدا بار عوي, مەنى جەتىسۋ جەرىن تاماشالاۋعا, تاۋ ارالاۋعا جەتەلەگەن قۇربىم ايجامال بولدى. ەڭ راقاتى, كولساي مەن قايىڭدىعا كەلىپ تانىمدىق ساياحات جاساپ, كەرەمەت تابيعاتتى كورىپ, ساف اۋادا دەمالدىق. دەمالىستى الماتىلىق كومپانيا ۇيىمداستىردى. تۋردىڭ اتى دا كۇشتى – «شارلايىق»! تۋريستەرگە قولايلى جاعداي جاسادى. جايلى كولىكپەن الىپ بارىپ, قوناقۇيگە ورنالاستىردى. 4 مەزگىل اس-سۋ بەرىپ, تابيعات اياسىندا دەمالۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسى ساپاردا ءبىز قايىڭدى مەن كولسايدا بولىپ, شارىن شاتقالىن دا ارالادىق. اسەر كەرەمەت. ەڭ باستىسى, تۋعان ەلىمىزدە وسىنداي تابيعات تاڭعاجايىپتارى بولعانى ءۇشىن قۋاندىم. ىشكى تۋريزم ەندى دامىپ جاتىر عوي, بولاشاقتا شەتەلدەن كەلەتىن دەمالۋشىلار كوبەيەتىنىنە كوزىم جەتتى. قايىڭدى سياقتى كولگە جىل سايىن بارىپ تۇراتىن جەتىسۋلىقتار نەتكەن باقىتتى دەدىم ىشتەي, ءبىز سوناۋ سارىارقادان, قاراعاندى قالاسىنان ارنايى كەلگەندە وسىنشا اسەر الدىق, مۇنداي تابيعاتتا ءومىر ءسۇرۋ باقىت قوي, – دەپ تەبىرەنەدى قاراعاندىلىق تۋريست گۇلجازيرا سەرىكقاليقىزى قايىڭدىعا بارعان ساپارى تۋرالى اڭگىمەلەپ وتىرىپ.
ايتپاقشى, قايىڭدى كولى تەڭىز دەڭگەيىنەن 1867 مەتر بيىكتە جاتىر. كول استىنىڭ تەرەڭدىگى 30-40 مەترگە دەيىن جەتەدى ەكەن. ۇزىندىعى 600 مەتر بولسا, ەنى 300 مەتر بولاتىن سۋ جاعالاۋىندا تابيعي جەمىس-جيدەكتىڭ جەتپىستەن استام ءتۇرى وسەدى. مۇندا دارۋمەنگە باي شىرعاناق, تاڭقۋراي, بۇلدىرگەن, قاراقات, يتمۇرىن, قوي قاراقات, راۋعاش سياقتى جەمىس توگىلىپ ءپىسىپ, كىسىنىڭ كوز جاۋىن الادى دەيدى بارىپ كەلگەندەر. ال دارىلىك ءشوپتىڭ 41 ءتۇرى دە وسى ماڭنان تابىلادى ەكەن. ءبىر كەزدەرى شاتقالدا تامىر قازعان جۇرت قاراسى كوبەيىپ, سيرەك كەزدەسەتىن ءشوپ تۇقىمى ازايا باستاپتى. قازىر اۋماقتاعى فارماتسەۆتيكالىق ماڭىزى بار وسىمدىكتەر ەلىمىزدىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنىپ, قورعاۋعا الىنعان.
قايىڭدى كولىنىڭ ماڭى تابيعي فاۋناعا دا باي. شاتقالدا 197 ءتۇرلى جابايى اڭ-قۇس بار ەكەن. ونىڭ ىشىندە 82 ءتۇرلى ورمان جانۋارى تىرشىلىك كەشەدى. قۇستىڭ 13 ءتۇرى, سۇتقورەكتىلەردىڭ 6 ءتۇرى «كىزىل كىتاپقا» كىرگەن. الدا-جالدا تاۋ اراسىنان تيان-شاننىڭ قوڭىر ايۋى مەن ايگىلى ارقارى, تاۋ سۋسارى, ءىلبىس, تۇركىستان سىلەۋسىنىن كورىپ قالساڭىز, تاڭعالماڭىز. ال ءدال توبەڭىزدەن قارا دەگەلەك, باقالتاق قىران, بۇركىت, قۇماي ۇشىپ ءوتىپ, تاس اراسىنان ۇكى, بايعىز, جاپالاق جالپ ەتە تۇسسە, تاعى تىكسىنبەسسىز. ويتكەنى ءسىز قايىڭدىداسىز عوي...
الماتى وبلىسى