وزەنى بار, سۋى جوق شارۋالار جيىرما جىل بۇرىنعى جاعداي قايتالانا ما دەپ الاڭدايدى

كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ارداگەرى الەكسەي باتالوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا قازىرگى ق.ساتباەۆ اتىنداعى كانالدىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, ەكىباستۇز اۋىلدىق ايماعىنىڭ اۋماعىنداعى شىدەرتى وزەنىنىڭ اعىنى تابيعي جولمەن ەمەس, سۋ تورابىمەن رەتتەلۋگە كوشكەن. وسىلايشا, كانالدىڭ شىدەرتى كەنتىنىڭ ماڭىنان وتەتىن تۇسىنا №112 سۋ تورابى سالىنىپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە شىدەرتى وزەنىنىڭ ارناسى ەرتىس سۋىن قاراعاندى قالاسىنا قاراي تاسىمالداۋعا پايدالانىلا باستادى. الايدا مۇنىڭ سالدارى دا جوق ەمەس ەدى. ويتكەنى وسىدان كەيىن اقتوعاي اۋدانىنىڭ جانە ەكىباستۇز اۋىلدىق اۋماعىنىڭ ءبىراز جەرىنە كوكتەمدەگى تابيعي سۋ جايىلمايتىن بولدى. بۇرىن كوكتەمدە اتالعان اتىراپتاعى شابىندىق, جايىلىمدىق جەرلەر, سۋ قويمالارى تەگىس سۋعا تولاتىن. ولكەدەگى ءىرىلى-ۇساقتى كولدەر ارناسىنان تاسىپ, ءبىر-بىرىنە قوسىلىپ, اپپاق ايدىن بولىپ جارقىراپ جاتاتىن. بۇل جەردىڭ اقكول-جايىلما اتالۋى دا سودان.

– كانال سالىنعان سوڭ شىدەرتى وزەنىنىڭ تومەنگى ارناسىنا تابيعي سۋ جىبەرىلمەيتىن بولدى. دەمەك, كوكتەمدە جارقىراپ جاتاتىن اق ايدىن كوزدەن بۇلبۇل ۇشۋى مۇمكىن. سونىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا كانال قۇرىلىسىن جوبالاۋ بارىسىندا تابيعي سۋ جايىلىمىنىڭ وتەۋى رەتىندە ەرتىس-قاراعاندى كانالىنان شىدەرتى وزەنىنىڭ تومەنگى ارناسىنا كومپەنساتسيالىق سۋ جىبەرۋ قاراستىرىلدى. بۇل تابيعاتتى قورعاۋ تۇرعىسىنان دا قاجەت شارا ەدى. وسىلايشا, ەكىباستۇز اۋىلدىق اۋماعى مەن اقتوعاي اۋدانىنىڭ اۋماعىنا جەت­كىلىكتى كولەمدە سۋ جىبەرىلىپ تۇردى. ناتي­جەسىندە, مال شارۋاشىلىعىمەن عانا اينالىساتىن جەرگىلىكتى حالىق, ءتورت ت ۇلى­گىن كوپتەپ ءوسىرىپ, قىسقى جەم-ازىعىن قىسىلماي قامداپ كەلدى. سۋ بويىنداعى ەلدى مەكەندەر دە ءتۇتىنىن ءتۇزۋ ۇشىرىپ تۇرىپ جاتتى, – دەيدى ا.باتالوۆ.

رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 1993-1998 جىلدارى كانالدان شىدەرتىنىڭ تو­مەنگى ارناسىنا 100 ملن تەكشە مەتر­دەن سۋ جىبەرىلىپ تۇرعان. 2000-2004 جىلدار ارالىعىندا مۇلدەم سۋ جىبە­رىلمەگەن. ال 2005-2008 جىلدارى 50 ملن تەكشە مەتردەن سۋ جايىلاتىن بولعان. ودان كەيىن اتالعان كورسەتكىش 100 ملن تەكشە مەترگە دەيىن جەتتى.

– ەلىمىز نارىقتىق ەكونوميكاعا كوش­كەن سوڭ, كانالدىڭ سۋىن اقىلى پايدالانۋ تەتىگى ەنگىزىلدى. الايدا توقسانىنشى جىلداردىڭ توقىراۋىنان ەندى عانا باس كوتەرە باستاعان شارۋالاردىڭ سۋعا اقشا تولەيتىندەي جاعدايى جوق ەدى. سوندىقتان 2000-2004 جىلدارى شى­دەر­تىنىڭ تومەنگى ارناسىنا سۋ جى­بەرۋ توقتاتىلدى. سالدارىنان سۋ جايىل­ماعان ءوڭىردىڭ فلوراسى مەن فاۋناسى ايتارلىقتاي زاقىمدالدى. جەراستى سۋلارى تارتىلىپ, تۇزدى جەرلەر كوبەيدى. ولكەدەن اڭ-قۇس بەزىپ كەتتى. حالىق اراسىندا ءتۇرلى دەرتكە شالدىعۋشىلاردىڭ سانى كۇرت ءوستى. ءتورت ت ۇلىك مال ازايدى. ءسويتىپ اۋىل حالقىنىڭ تۇرمىسى تو­مەندەپ, ءال-اۋقاتى ناشارلادى. وسى­نىڭ ءبارى ءوڭىر ەكونوميكاسىنا ايتار­لىقتاي زالال كەلتىردى, – دەيدى ا.باتالوۆ.

سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ اردا­گەرى مىرزاعالي ەرعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, سۋ جىبەرۋ توقتاتىلعان كەزدە اۋىل ادامدارى وبلىستىڭ, رەسپۋبليكانىڭ وزگە اۋماقتارىنا جاپپاي كوشە باستاعان.

– ماسەلەن, 2000-2004 جىلدار ارا­لىعىندا ەكىباستۇز اۋىلدىق ايماعىن­داعى حالىقتىڭ سانى 20 500 ادامنان 11 700 ادامعا دەيىن, ياعني بىردەن 40 پا­يىزعا ازايدى. كانال سۋىنىڭ قىزى­عىن كورىپ وتىرعان اقتوعاي اۋدا­نىنا قاراستى ءۇش اۋىلدىق وكرۋگ تۇرعىن­دارىنىڭ ۇشتەن ءبىرى پاۆلودار مەن ەكى­باستۇز قالالارىنا كوشىپ كەتتى. وسى­لايشا, ىرگەسى سوگىلمەي وتىرعان اۋىل­داردىڭ تىرلىگىنەن بەرەكە قاشتى, – دەيدى م.ەرعاليەۆ.

سول سەبەپتى پاۆلودار وبلىسىنىڭ باس­شىلىعى جاعدايدى رەتتەۋ ءۇشىن ەل ۇكىمەتىنەن بىرنەشە مارتە كومەك سۇراۋعا ءماجبۇر بولدى. اقىرى 2002 جىلى سول ۋاقىتتاعى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىن­با­سارى كارىم ءماسىموۆتىڭ تاپسىر­ما­سىنا سايكەس, ق.ساتباەۆ اتىنداعى كا­نال­دان شىدەرتىنىڭ تومەنگى ارناسى­نا تابيعاتتى قورعاۋ ماقساتىندا كومپەن­ساتسيالىق سۋ جىبەرۋ جوباسى ازىرلەندى. سونىڭ نەگىزىندە 2005 جىلدان باستاپ رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنەن 50 ملن تەكشە مەتر كولەمىندە سۋ بوساتىلا باستادى. جىلدار بويى سۋالىپ جاتقان اۋليەكول, جالاۋلى, شىعاناق, قاراسۋ, شيقىلداق سەكىلدى كولدەرگە كورىك كىردى. ال 2009 جىلدان باستاپ بوساتىلاتىن سۋ­­دىڭ كولەمى 100 ملن تەكشە مەترگە جەتتى.

– ەكىباستۇز اۋىلدىق ايماعىنىڭ جانە اقتوعاي اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى اۋەلدەن مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. بۇل توڭىرەكتە ەگىن, كوكونىس وسى­رىل­مەيدى. جايىلىمعا سۋ تامباعان جىلدارى حالىق قاتتى قينالدى. ءتورت ت ۇلىك ىشەتىن سۋ تاپپاي دالا كەزىپ كەتەتىن. اقىرى تۇرعىندار ءوزارا بىرلەسىپ, قاۋعا قۇدىق قازىپ, تىعىرىقتان شىعۋعا ءماجبۇر بولدى. ەندى مىنە, 2021-2023 جىل­دارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتە كانالدان سۋ جىبەرۋگە قارجى ءالى قاراستىرىلماعانىن ەستىپ, ۇيقىمىز قاشتى. سۋ جىبەرمەۋدىڭ زاردابىن ءتورت جىل تارتتىق ەمەس پە؟! ۇكىمەت تابيعي اپات­تى قولدان جاساعالى وتىر ما؟ – دەيدى اقكول اۋىلدىق وكرۋگىندەگى «تا­بىس» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى مانات العامباروۆ.

كاسىپكەردىڭ ايتۋىنشا, ەكىباستۇز اۋىل­دىق ايماعى مەن اقتوعاي اۋدانىن­داعى باسقامىس, جولبولدى جانە جا­لاۋ­­لى اۋىلدىق وكرۋگتەرى كەنشىلەر شا­­ھا­رىن, اقتوعاي اۋدانىن ەت-ءسۇت ونىم­­­دەرىمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ودان ارتىلعانىن پاۆلودار قالا­سىنا, جاقىن ورنالاسقان اۋداندارعا جەتكىزەدى.

– ەگەر سۋ جىبەرۋ توقتاتىلسا, مال با­سى كۇرت ازايادى. دەمەك, ءوڭىردىڭ ازىق-تۇ­لىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر تونەدى. وبلىس­تىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى اقساپ, ەكونوميكاعا نۇقسان كەلەدى. اقكول-جايىلما اتىرابى وبلىستى قىسقى شوپ­پەن قامتىپ وتىرعان ولكەنىڭ ءبىرى ەدى. بۇل مۇمكىندىگىنەن دە ايىرىلاتىن سەكىلدى, – دەيدى م.العامباروۆ.

ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن بىلمەك بولىپ ق.ساتباەۆ اتىنداعى كانالدىڭ دي­رەكتورى وڭداسىن جيەنقۇلوۆقا حابار­لاستىق. ول كانالدان شىدەرتى وزەنىنىڭ تومەنگى ارناسىنا سۋ جىبەرۋگە ءالى كۇن­گە دەيىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قار­جى قاراستىرىلماعانىن راستادى. دە­رەك­تەرگە سۇيەنسەك, 100 ملن تەكشە مەتر سۋدى بوساتۋعا شامامەن 2,9 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى كەرەك.

– ەكىباستۇز اۋىلدىق ايماعىنىڭ, اق­توعاي اۋدانىنىڭ شارۋا قوجالىق­تا­رى ءۇشىن جىل سايىنعى سۋ جىبەرۋ پرو­تسەسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قار­­­­جى­­لاندىرىلاتىن. ەلدەگى ەكونومي­كا­لىق جاعدايعا بايلانىستى الداعى ءۇش جىلدىق بيۋدجەتتە سۋ جىبەرۋ جا­يى قارال­­ماي وتىر. ەكىباستۇزدىق, اقتو­عاي­لىق شارۋالار بىزگە حابارلاسىپ, ماسەلە كوتەرۋدە. 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ءالى بەكىتىلگەن جوق. جاعدايدى رەتتەۋ ءۇشىن سۇرانىس جاسالۋدا. ءالى وڭ جاۋاپ العان جوقپىز. دەپۋتاتتار, شارۋا قوجالىقتارى, وبلىس بيلىگى ماسەلەدەن حاباردار, – دەدى و.جيەنقۇلوۆ.

كانال ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر پاۆلودار وبلىسى اكىمدىگىنىڭ تاپ­سىرىسىنا سايكەس, جىبەرىلگەن سۋدىڭ قاي جەرگە دەيىن جەتەتىنىن, قانداي اسەر بەرەتىنىن انىقتاۋ ءۇشىن ارنايى زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. بەلگىلى بول­عانداي, ەكىباستۇز اۋىلدىق ايماعى مەن اقتوعاي اۋدانىنىڭ اۋىلدىق وكرۋگ­تەرىن تولىقتاي قامتۋ ءۇشىن جىلىنا 120 ملن تەكشە مەتر سۋ كەرەك. شارۋا قوجا­لىقتارى تاراپىنان دا سۋعا دەگەن سۇرانىس ءوسىپ كەلەدى. ال ەندى جىلدا الىپ جۇرگەن 100 ملن تەكشە مەتر سۋدىڭ ءوزى ارمان بولىپ قالۋى مۇمكىن.

– كانالدان سۋ بوساتۋعا ءالى كۇنگە دە­يىن قارجى قاراستىرىلماعانى تۇسى­نىك­سىز. قارجى ۇنەمدەۋدىڭ جولى وسى ەكەن دەپ, مىڭداعان ادامدى تىرشىلىك ءنارىن­سىز قالدىرۋ اقىلعا سىيمايدى. اۋەلدە تابيعي سۋمەن-اق قىسىلماي كۇن كەشىپ كەلگەن جەرگىلىكتى حالىق ور­تا­لىق قازاقستاندى, ونداعى ءوندىرىس ورىن­دارىن, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن قام­تۋ ماقساتىندا ستراتەگيالىق تۇر­عىدان ماڭىزى زور ەرتىس-قاراعاندى كا­نا­­لىنىڭ سالىنۋىنا قارسىلىق تا­نىت­پاعان ەدى. سەبەبى ونىڭ وتەۋى رەتىندە كوم­پەنساتسيالىق سۋ جىبەرىلەتىن. ال ونى توق­تاۋدىڭ زاردابى قانداي بولارىن 2000-2004 جىلدار ناقتى كورسەتىپ بەردى. ەندەشە جيىرما جىل بۇرىنعى قاتەلىكتى قايتالاۋ بەرەكە بەرمەسى انىق. جالپى, مەملەكەت مۇددەسى ءۇشىن بارىنە كونگەن شىدەرتى بويىن جايلاعان حالىق­تىڭ قان­داي كىناسى بار ەدى؟! – دەيدى مىرزاعالي ەرعاليەۆ.

پاۆلودارلىق شارۋالار جىل سايىن بەرىلەتىن 100 ملن تەكشە مەتر سۋدىڭ كولەمىن قىسقارتىپ تاستاۋى مۇمكىن ەكە­نىن العا تارتۋدا. بىراق ودان نە قايىر؟! وزەن ارناسىنىڭ باسىنداعى ەلدى­ مەكەندەرگە سۋ جەتكەنىمەن, سوڭىن­داعى شارۋالار سورلاپ قالادى. ولار سۋدى ازايتپاي بەرۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. «كەلەر جىلى سۋسىز قالامىز» دەپ ەرتە قامدانعان شارۋا­لار وسى اپتادا ەل پرە­زيدەنتىنىڭ اتىنا حات جازدى. ەندىگى ءۇمىتى اقوردادا.