قارت تاريح كۋا – بىلايعى جۇرت بايىبىنا بارىپ, باعالاي قويماعانمەن, ادامزاتقا ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ قاي كەزدە دە از بولماعان. سولاردىڭ سالدارىنان كونە زامانداردان بەرى الەمدە نەشە ءتۇرلى داعدارىس ورىن العانىن بىلەمىز.
بۇل ورايدا, «جاۋ جوق دەمە, جار استىندا» دەگەندەي, ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان XXI عاسىردىڭ دا توسىن «سىيلارى» از بولمايتىن سياقتى. ماسەلەن, عالىمدار ءبىراز ۋاقىتتان بەرى الەمگە تونگەن وسىنداي سىن, قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ قاتارىندا جۇقپالى اۋرۋلاردى دا اتاپ كەلگەن ەدى. ەندى, مىنە, سول بولجام شىندىققا اينالدى. ۋىتى وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قىتايدىڭ ۋحان قالاسىنان تاراعان كوروناۆيرۋس ىندەتى از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءتورت قۇرلىقتى تۇگەل شارلاپ, قازىردىڭ وزىندە سانداعان ادامنىڭ ءومىرىن جالماپ كەتتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «بىرلەسە بىلگەن ەل ءبارىن جەڭەدى» اتتى ماقالاسىندا (8 ءساۋىر, 2020 ج.): «جاھان جۇرتشىلىعىن ابىگەرگە سالعان پاندەميا بۇكىل الەمدە ەكونوميكالىق داعدارىس تۋعىزدى. الىپ كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسى توقتادى, كولىك اتاۋلىنىڭ قوزعالىسى شەكتەلدى. مۇنايدىڭ باعاسى قۇلدىرادى... مۇنىڭ ءبارى بۇرىن-سوڭدى بولماعان اسا اۋقىمدى رەتسەسسياعا اكەلىپ سوقتىرىپ, جۇمىسسىزدىقتى كوبەيتىپ وتىر», دەپ جازعانىنداي, مىنا ىندەتتىڭ بەتى قاتتى, سالدارى دا جەڭىل بولمايتىن سياقتى.
بۇكىل دۇنيە ءجۇزىن دۇرلىكتىرگەن مىنا ناۋبەت كىمگە دە بولسىن وڭاي سوقپايتىنىنا, ونىڭ قيىندىقتارىنىڭ وتكەن عاسىرداعى 90-جىلداردىڭ اۋىرتپالىقتارىن ءجۇز ەمەس, مىڭ ەسە وراپ الاتىنىنا قازىردىڭ وزىندە كوز جەتىپ وتىر. ءارلى-بەرگى تاريحتا جويقىن دەگەن سوعىستىڭ ءوزى ادامزاتقا مۇنداي كەساپات اكەلمەگەن شىعار؟!
الەمدى جايلاعان جۇقپالى دەرتتىڭ قازاقستاندى دا وراپ وتپەيتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى ەدى. مەملەكەت باسشىسى وسىنى ەسكەرىپ ەلىمىزدە توتەنشە جاعداي جاريالادى. ىلە كارانتين رەجىمى ەنگىزىلىپ, ءوڭىر-وڭىرلەردە قاۋىپسىزدىك شارالارى كۇشەيتىلدى. وسىلاي قاننەن-قاپەرسىز ءوز ەلىمىزدى بىلاي قويعاندا, بۇكىل الەمدى شارلاپ كەتكەن وتانداستارىمىز ءاپ-ساتتە ۇرەي قۇشاعىنا بەرىلىپ, جاھاندىق سيپات العان دەرتپەن ۇيدە وتىرىپ كۇرەسۋگە ءماجبۇر بولدى.
ءۇمىتىمىزدى ۇكىلەپ وسكەن حالىقپىز عوي, ء«جا, سارى ۋايىمعا سالىنا بەرمەيىك. بۇل دەرتتىڭ دە ەمى تابىلار, بەتى قايتار. كۇندەردىڭ كۇنىندە قالىپتى تىرشىلىگىمىزگە دە كوشەرمىز» دەگىم-اق كەلەدى. بىراق ء«تاتتى وتىرىكتەن اششى شىندىق جاقسى» دەگەن بابالار ءسوزى دە كوڭىلىمدە سايراپ تۇر. شىنى سول, بۇل – ءبىزدىڭ عانا باسىمىزعا ۇيىرىلگەن ناۋبەت ەمەس, عالامدىق قاسىرەت.
ارينە, مەملەكەت قازىرگىدەي قيىن كەزەڭدە ەلدىڭ بولاشاعى, ىقتيمال قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋ, جۇقپالى دەرتتىڭ ەلگە تيگىزەتىن زياندى اسەرلەرىن مۇمكىندىگىنشە ازايتۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساپ جاتىر. ەگەر قازاقستاننىڭ وسىعان دەيىن ەكونوميكادا قول جەتكىزگەن تولىمدى تابىستارى مەن ۇلتتىق قورى بولماسا, باسقالارعا الاقان جايىپ, جەتىم بالاداي جاۋتاڭداپ قالۋى عاجاپ ەمەس ەدى. اللاعا مىڭ دا ءبىر شۇكىرشىلىك ايتامىز, ازىرشە باسىمىزعا تۇسكەن تاعدىر مەن تاريح سىنىنان ساعىمىز سىنىپ, جىگەرىمىز جاسيتىنداي حالگە تۇسە قويعان جوقپىز. بىراق الدا ءبىزدى حالقىمىز بۇرىن-سوڭدى باستان كەشپەگەن قيىندىقتار كۇتىپ تۇرعانى اقيقات. مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ مالىمدەمەسىندە بۇل جايدى استارلاپ بولسا دا جەتكىزدى. «بۇگىندە ەلىمىز دامۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە قادام باسىپ وتىر. شىن مانىندە, ءبىز ەندى مۇلدە جاڭا جاعدايدا ءومىر سۇرەتىن بولامىز. سوندىقتان ەكونوميكاعا جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە اۋقىمدى ءارى ماڭىزدى وزگەرىستەر قاجەت», دەدى ق.توقاەۆ.
پاندەميانىڭ كەسىرىنەن جاھاندا جۇمىسسىزدار سانى ءوسىپ بارادى. ماسەلەن, ساراپشىلار اقش-تا تابىسىنان ايىرىلعان ادامدار ۇلى دەپرەسسيا كەزىندەگى دەڭگەيگە جەتۋى مۇمكىن دەيدى. كارانتين كەزەڭىندە 26 ميلليون اقش ازاماتى تابىسىنان ايىرىلسا, مۇندا جۇمىسسىزدار قاتارىنا تاعى 4,5 ميلليون ادام قوسىلعان.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە قازىردىڭ وزىندە قۇلدىراپ كەتكەن ءوندىرىس كولەمى ىندەتتىڭ بەتى قايتقاننان كەيىن تەز ارادا ءوز ارناسىنا تۇسەدى, قالىپتى تىرشىلىگىمىز جالعاسادى دەسەك, قاتەلەسەمىز. بارشاعا بەلگىلى – تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان نەگىزگى سالا – ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرى سانالاتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس. توتەنشە جاعداي كەزىندە كوپتەگەن جەكەمەنشىك كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەر جۇمىسىن توقتاتقاندىقتان, قىزمەتكەرلەر جۇمىسسىز قالدى. ەندى وسىعان دەيىن ءوز ءىسىن دوڭگەلەتىپ, تالايلاردىڭ ناپاقاسىن تابۋىنا, بالا-شاعالارىن تارىقتىرماۋىنا كومەكتەسىپ كەلگەن كاسىپ يەلەرىنىڭ وزدەرى دە تىعىرىققا تىرەلىپ, تۇيىقتان شىعۋدىڭ جولىن تابا الماي الماي دال بولىپ وتىر.
وسىنداي داعدارىستىڭ اياعى نەگە اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن؟ وعان جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن كورىپكەل بولۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە كوپتەگەن ادام كاسىبىنەن, جۇمىسىنان ايىرىلادى, تابىسسىز قالادى. ءسوز جوق, بيۋدجەتتىڭ ءبۇيىرى ورتايادى. دەمەك, كۇندەردىڭ كۇنىندە وسى بيۋدجەتكە قاراپ وتىرعاندار ەڭبەكاقىسىن نەمەسە زەينەتاقىسىن ۋاقىتىندا الا الماي ءتۇرلى قيىندىقتارعا تاپ بولۋلارى مۇمكىن. وسىلاي, ەلىمىز قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت قالىپ وتىر. سوندا نە ىستەيمىز؟ الدىمەن, ءار ادام قالىپتاسقان جاعدايدىڭ اسا كۇردەلى ەكەنىن, ءوزىنىڭ وتباسىنىڭ, اتا-اناسى مەن بالا-شاعاسىنىڭ ومىرىنە, دەنساۋلىعىنا جاۋاپتى ەكەنىن سەزىنىپ, قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋى كەرەك. ۇكىمەت كومەكتەسەدى, 42 500 تەڭگە بار ماسەلەمىزدى شەشەدى دەپ, ماسىلدىق پيعىلدان ارىلماساق, كوپ نارسەدەن ۇتىلامىز, جاعدايىمىزدى بۇرىنعىدان دا قيىنداتا تۇسەمىز.
بۇگىنگى تاڭدا بيلىك باسىنداعىلاردىڭ باستى مىندەتى – ەڭ الدىمەن ەكونوميكاداعى جاعدايدى نەعۇرلىم قىسقا مەرزىمدە تۇراقتاندىرۋ. ال قالعانىمىز شامامىز كەلگەنشە مەملەكەتتى ناقتى ىسىمىزبەن قولداۋىمىز كەرەك.
بۇرىنىراقتا دا جازعان ەدىم, مەن قالادا تۇرىپ جاتسام دا, اۋىلمەن بايلانىسىمدى ۇزگەن ادام ەمەسپىن. جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە اۋىلعا شىعىپ تۇرامىن. سوندا بايقايتىنىم, اۋىلدا تابىس كوزىن مولايتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى ۇشان-تەڭىز. تۇگىن تارتساڭ, مايى شىعاتىن قانشاما جەر پايدالانىلماي جاتىر. كەيبىرەۋلەر كوكونىستى بىلاي قويعاندا, «ەكىنشى نان» سانالاتىن كارتوپ ءوسىرۋدى دە ۇمىتقان. جاسىراتىنى جوق, اۋىلدا تۇرىپ جاتقانداردىڭ كوپشىلىگى مال وسىرۋمەن اينالىسادى. ال سونىڭ ءونىمىن ۇقساتىپ, قۇرت-ماي جەپ, قىمىز ءىشىپ, راقاتىن كورىپ وتىرعاندار شامالى. اۋىلدا ءبىر قورا مال ۇستايتىن كەيبىرەۋلەردىڭ سيىرلارىن سۋالتىپ جىبەرىپ, ءسۇتتى دۇكەننەن ساتىپ الاتىنىنا نە دەرسىڭ؟! مال باققان اعايىننىڭ اۋزىنان اق-ماي اعىپ وتىرۋى كەرەك قوي. جوق, ءالى دە قارا شايعا قاراپ قالعاندار, قارا نانمەن وزەك جالعاپ وتىرعاندار از ەمەس.
باياعى سامارقاۋلىق, شارۋاعا يكەمسىزدىك, جەلكەگە مىنگەن جالقاۋلىق. ەكى قولعا ءبىر كۇرەك ۇستاماي, باردىڭ قادىرىنە جەتە الماي, «جىبەكتى ءجۇن» قىلۋ. اۋىلعا بارساڭ, الدىڭدى قارا مىسىقشا كەس-كەستەيتىن وزەكتى ماسەلەلەر وسىلار. جوعارى جاققا قاراپ اۋىز اشا بەرۋ, «اناۋ نەگە جوق؟, «مىناۋ نەگە جوق؟» دەگەن سياقتى سانسىز ساۋالدار حالىقتىڭ مي قاتپارلارىنا مىقتاپ ءسىڭىپ العان. تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا, ەلىمىزدە مەنشىكتىڭ سان الۋان ءتۇرى قالىپتاسقانىنا وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە, سول كەسەلدەن ءالى ارىلا الماي كەلەمىز. ۇلى اباي: «ەسەكتىڭ ارتىن جۋساڭ دا مال تاپ», دەمەپ پە ەدى؟! بۇگىنگىلەر مۇنى نەگە ەسكەرمەيدى؟
قازىر «الما ءپىس, اۋزىما ءتۇس» دەپ اسپانعا تۇكىرىپ جاتاتىن ۋاقىت ەمەس. كەرىسىنشە ەل باسىنا تونگەن قارا بۇلتتى ەڭبەكپەن, بىرلىكپەن, جۇمىلا كوتەرۋمەن سەيىلتەتىن سىندارلى ءسات تۋدى. ولاي بولسا, اركىم جاعدايدىڭ قيىندىعىن ءتۇسىنىپ, وسى باستان قام جاساۋى, وزىنە عانا سەنىپ, وزگەگە ماسىل بولماۋدىڭ جايىن ويلاۋى كەرەك. قازىرگىدەي قۇبىلمالى زاماندا ۇكىمەتكە الاقان جايا بەرۋگە بولمايدى. ونىڭ دا مۇمكىندىگى شەكسىز ەمەس. ۇلتتىق قور دا سارقىلۋى مۇمكىن. ىندەتكە بايلانىستى جۇمىسىن توقتاتقان كوپتەگەن كاسىپورىن قايتا اشىلىپ, ءىسىن دوڭگەلەتىپ اكەتسە يگى. وعان ۋاقىت كەرەك. جاسىراتىنى جوق, بىزدە قاي سالا بولسىن شەتەلگە تاۋەلدى. ءدال قازىر ولاردىڭ دا جاعدايى وڭىپ جاتقان جوق. كوروناۆيرۋس ىندەتىنەن تۋىندايتىن قيىندىقتاردان بۇل ەلدەر دە سەسكەنىپ وتىر. عالامداستىرۋ زامانىندا ەل مەن ەلدىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ, الىس-بەرىستىڭ ءۇزىلۋى بۇكىل الەم مەملەكەتتەرىن تۇيىققا تىرەپ وتىر دەسەك, قاتەلەسپەيمىز.
قازىرگى جاعدايدا ەستى تەز جيىپ, ۋاقىتتىڭ تالابىنا ساي قارەكەت جاساماساڭ, ۇتىلاسىڭ. «اربام سىندى دەپ كوشتەن قالما, باسىم اۋىردى دەپ ىستەن قالما» دەگەن بابالارىمىز, وسىنداي قىسىلتاياڭ ساتتە ارقامىزدى كەڭگە سالىپ, قولدا بار مۇمكىندىكتەردى ۋىسىمىزدان شىعارىپ المايىق. ءومىردىڭ ءمانى, وتانعا قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسى جان اياماي ەڭبەك ەتۋ ەكەنىن تۇسىنەيىك. «ەل باسىنا كۇن تۋسا, ەر ەتىكپەن سۋ كەشەر» دەگەندەي, ورتاق ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن نە نارسەگە بولسىن, توزىمدىلىك تانىتىپ, ەرىك-جىگەرىمىزدى جانىپ, بەل شەشىپ, تىزە بۇكپەي ەڭبەك ەتەيىك. بىزدە باسقا تاڭداۋ جوق.
جاراسباي سۇلەيمەنوۆ,
قوعام قايراتكەرى