تسيفرلى ماينينگ (قازاقستان كريپتوۆاليۋتا ءوندىرۋ وشاعىنا اينالا ما؟)

ۇزدىك بەستىككە كىرەدى

پرەزيدەنتتىڭ بۇل باعىتقا كوڭىل اۋدارۋى تەگىن ەمەس. ويت­كەنى تسيفرلى قازبالاردى يگەرۋ­دە ينۆەستورلاردىڭ قا­زاق­ستان­عا قىزىعۋشىلىعى باسىم. ينۆەس­تي­­تسيالىق كليماتتىڭ جاقسارۋى­نا ەنەرگە­تيكالىق ينفراقۇرى­لىم­نىڭ ارزان­دىعى اسەر ەتسە كەرەك. ماسەلەن, كريپتوۆاليۋتا ءوندىرىسىنىڭ الەمدىك رەيتينگىندە قازاقستان ۇزدىك بەستىككە كىرەدى. اتاپ ايتقاندا, دۇنيەجۇزىلىك حەش­رەيتتىڭ (كريپتوۆاليۋتانى وندى­رەتىن قوندىرعىنىڭ ەسەپتەۋ قۋاتىنىڭ ولشەمى) شامامەن 6,17%-ى رەسپۋبليكا اۋماعىندا جۇمىس ىستەيتىن تسيفرلى فەرما­لارعا تيەسىلى. بۇل كورسەتكىش ۇنەمى ءوسىپ كەلەدى. ءبىرىنشى ورىنعا ءون­دىرىس كولەمى 65%-عا جەتكەن قى­تاي ەلى جايعاسقان. كەلەسى ساتىعا اقش – 7,24% پەن رەسەي – 6,9% مەجەلىك كورسەتكىشپەن ورنالاسقان. سايكەسىنشە قازاق­ستان (6,17%,), مالايزيا (4,33%,) جانە يران (3,82%) ۇزدىك­تەر قاتارىن تۇيىندەپ تۇر. ساراپ­شى­لاردىڭ ايتۋىنشا, وسى بەلسەن­دىلىك مۇنىمەن توقتاماي ءارى قاراي ۇدەي تۇسسە, تاياۋ جىلدارى ەلىمىز الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ الدىنا شىعۋى مۇمكىن.

«قازاقستان ەلەكتر ەنەرگيا­سى باعاسى ەڭ ارزان ەلدەردىڭ قا­تارىنا جاتادى. مى­سالى, ەكىباس­تۇزداعى مەملەكەتتىك ايماق­تىق ەلەكتر ستانساسى ەلەكتر قۋاتىنىڭ ءبىر كيلوۆاتت-ساعاتىن 3 تەڭگەگە وندىرەدى. رەسپۋبليكا اۋماعىندا ونىڭ قۇنى شامامەن 8 تەڭگەگە جۋىق. باسقا ەلدەردە ول 3 ەسەگە قىمبات.

سايكەسىنشە, دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتا­لىق­تارى جانە ماينينگتىك فەرمالار جونىندە ايتىلعاندا ەلەكتر ەنەرگياسى ءتاريفىنىڭ ما­ڭىز­دىلىعى ارتا تۇسەدى. ياعني وندىرىلگەن ەلەكتر قۋاتىن ماينەرلەر بيتكوين جانە باسقا دا كريپتو­ۆاليۋتالار وندىرىسىنە جۇمساي­دى. وسىلايشا, تسيفرلى اكتيۆتەر قالىپتاسادى. دەمەك, دەرەك­تەردى وڭدەۋ ورتالىقتارى مەن ماي­نينگتىك فەرمالاردىڭ ەنەرگە­تيكالىق وشاقتارعا نەعۇرلىم جاقىن ورنالاسقانى ءتيىمدى.

بۇگىندە قازاقستان الەمدىك حەش­رەيت­تىڭ ۇزدىك بەستىگىنە كىرەدى. بۇل باعىتتا الەۋەتىمىز زور. ەگەر حالىقارالىق تاجى­ري­بەنى الىپ قاراساق, باسقا ەلدەردە دەرەك­تەر ورتالىعى بيىك تاۋلاردىڭ ماڭىندا, ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن نىسان­دارعا جاقىن ورنالاسقانىن بايقاي­سىز.

نەگە دەسەڭىز, جاساندى سالقىن­دات­قىشتاردى ورناتۋدىڭ قاجەتى شامالى, سونداي-اق وندىرىسكە كەرەك قۋاتتى تاسىمالداۋعا شىعىندانبايسىز. بۇل وسى نارىقتى دامىتۋعا ءمىنسىز جاع­داي. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە وسىنداي مۇمكىن­دىك­تەر قاراستىرىلعان. سول سەبەپتى ين­ۆەس­تورلار قازاقستانعا كەلىپ, ءوز قارا­­جاتى ەسەبىنەن دەرەكتەر ورتالى­عىن سالىپ بەرۋگە جانە ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىم­شارتقا وتىرۋعا دايىن», دەدى «زەردە» ۇلتتىق اقپاراتتىق كوممۋنيكاتسيا حولدينگى» اق باسقارما توراعاسى ارمان ابدراسيلوۆ.

قازىر ەلىمىزدە كريپتوۆاليۋتانى وندى­رۋمەن 15-كە جۋىق فەرما اينالىسادى. ولارعا شامامەن 201,7 ملن دوللار كولە­مىندە ينۆەستيتسيا قۇيىلعان.

زاڭنىڭ جوقتىعى كولەڭكەلى جۇيەگە جول اشتى

ەكونوميستەردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, قازاقستاننىڭ ماينينگتىك وندىرىستەگى جەتىستىكتەرى وڭ بولعانىمەن, بۇل سالانى رەتتەيتىن زاڭ جوقتىڭ قاسى. ءتيىستى رەفورما بولماعان سوڭ وسى سەگمەنتتە تابىس تاۋىپ جۇرگەن ازاماتتار كىرىستەرىن جاسىرىپ, «كولەڭكەلى» جۇيەنىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشىپ وتىر.

«قازاقستان كريپتوۆاليۋتا باعىتىن­داعى ىزدەنىستەردى قولعا الماسا, الەمدىك كوشتەن قالىپ قالۋى مۇمكىن. سوندىق­تان بۇل ماسەلەگە دە كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس. ارينە, ەفيريۋم, لايتكوين جانە بيت­كوين سىندى كريپتوۆاليۋتاردىڭ ءوسىمى مەن ءتۇسىمى اراسىنداعى ايىرماشىلىق ۇلكەن بولىپ تۇر. وسى جاعىنان قاراستىرعاندا حالىققا بۇل ءتيىمسىز. وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن بيتكويننىڭ باعاسى 20 مىڭ دوللارعا جەتكەندە كەيبىر ازاماتتار ءۇيىن 100 مىڭ دوللارعا ساتىپ, ارتىنان بيتكوين 6 مىڭ دوللارعا دەيىن ءتۇسىپ كەتكەن ەدى. مىنە, وسىنداي فاكتورلاردى ەسكەرۋ قاجەت. ەندى بىزدە بۇل ماسەلە زاڭنامالىق تۇرعىدا ءالى شەشىلمەگەن. ۇلتتىق بانك بۇعان بايلانىستى ناقتى ۇستانىمىن ايتتى. دالىرەك ايتقاندا, باس قارجى رەتتەۋشى ورگان كريپتوۆاليۋتا­نىڭ قولدانىلۋىنا قارسى ەكەندىگىن, ازاماتتار تابىستارىنان ايىرىلسا, بۇل ولاردىڭ وزدەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى­نە جۇكتەلەتىنىن جەتكىزگەن ەدى. سوعان قاراماستان وسىنى رەتتەيتىن ناقتى زاڭ بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى بىزدە بۇل سالادا تابىس تاۋىپ جۇرگەندەر بار. فەرما اشىپ نەمەسە شەتەلدەگى كريپ­تو­ۆاليۋتاعا ينۆەستيتسيا سالىپ, كىرى­سىن ەسەلەيتىن ازاماتتار جوق ەمەس. تابىس تاۋىپ وتىرعاننان كەيىن ولار سالىق تولەۋى كەرەك. بىراق بۇل كاسىپ زاڭداس­تىرىلماعاندىقتان, ولار تابىس سالى­عىن تولەمەي, اقشا اينالىمىندا «كولەڭ­كەلى» جۇيە قالىپتاسىپ وتىر. سون­دىقتان دا مەملەكەت تاراپىنان ال­داعى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ناقتى وسى ماسە­لەنى جان-جاقتى قاراستىراتىن, سون­داي-اق سالاداعى ويىنشىلارعا ورتاق ەرە­جەنى قالىپتاستىراتىن جانە شەتەلدەردەن ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرە­تىن جاع­دايلار جاسالۋى قاجەت», دەدى GSB UIB ديرەكتورى, ەكونوميست ماقسات حالىق.

«مالىمەتتەر شۆەيتسارياسىنا» اينالۋعا تولىق مۇمكىندىك بار

الايدا بۇل پىكىرمەن وتاندىق IT ماماندارى كەلىسپەيدى. ولاردىڭ اي­تۋىنشا, بۇل كاسىپكەرلىك قىزمەتتەن گورى, تەك تەحنولوگيالىق پروتسەسس رەتىن­دە قاراستىرىلاتىندىقتان, قانداي دا ءبىر رەفورمالىق ساياسات جۇرگىزۋ ارتىق بولادى. سەبەبى مۇندا ارنايى كومپيۋتەرلىك قوندىرعىلار ەسەپتەۋ پروتسەسىن ورىندايدى. حاكەرلىك جانە باسقا دا كيبەرقاۋىپ تۋىنداماعان سوڭ رەفورمالىق كەدەرگىلەر تەك شارۋانىڭ شاتقاياقتاۋىنا الىپ كەلەدى دەگەن ويدا ساراپشىلار.

«تسيفرلى ماينينگ وتاندىق ەنەرگە­تيكالىق جۇيەگە ارتىق جۇك تۇسىرمەيدى. ويتكەنى بىزدە ەنەرگەتيكالىق پروفيتسيت بايقالۋدا. ونىڭ كولەمى ارتا تۇسەدى دەگەن بولجام بار. دەسە دە, تسيفرلى قازبا­نى يگەرۋ ستراتەگياسىن ەكولوگيالىق ماسە­لە­لەرمەن بىرگە قاراستىرعان ابزال. ماسەلەن, كومىر جاعىپ كريپتوۆاليۋتا وندىرۋگە جول بەرىپ الماۋىمىز قاجەت. ياعني بۇل پروتسەسس تابيعي ەلەكتر قۋات كوزدەرىمەن بايلانىستى بولعانى ءلازىم. جالپى العاندا ماينينگتىك قون­دىرعىلاردىڭ دەرەكتەردى وڭدەيتىن ورتا­لىقتاردان ەش ايىرماشىلىعى جوق. وسىنداي ارزان ەلەكتر ەنەرگياسىمەن بىرگە قولايلى ينۆەستيتسيالىق كليمات ارقىلى قازاقستان «مالىمەتتەر قورىنىڭ شۆەيتسارياسىنا» اينالا الادى», دەدى ا.ابدراسيلوۆ.

ماينينگ وندىرىسىندە قىتاي اقش-تان وزدى

Ripple كريپتوۆاليۋتالىق جوباسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى جانە بۇرىنعى باسشىسى – كريس لارسەن The Hill باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا تەحنولوگيالىق جارىستا اقش قىتايدان ۇتىلىپ جاتقانى تۋرالى ايتتى.

ونىڭ ايتۋىنشا, بيتكوين-ماينينگ­تىڭ كەم دەگەندە 65%-ى قىتايدا شوعىر­لانعان. بۇل دەگەنىڭىز قىتايلىق بيلىكتىڭ الەمدىك تسيفرلى كەن ءوندىرىسىن ۋىسىندا ۇستاپ تۇرعانىن اڭعارتادى دەيدى لارسەن.

سونىمەن بىرگە ول رەسمي بەيجىڭ بيت­كوين بلوكچەينىنەن بولەك, باسقا دا تسيفرل­ى اكتيۆتەردى باسقارىپ تۇر دەپ سانايدى.

Ripple-ءدىڭ ەكس-باسشىسى قىتاي بيلىگى بيتكوين وندىرىسىندەگى كوشباسشىلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن «اۋقىمدى ەنەرگيا» جۇمساپ جاتقانىن العا تارتىپ, ماينەرلەردىڭ ەنەرگەتيكالىق شىعىندارىنا سۋبسيديا ءبولىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.

ايتسە دە, كريپتوۆاليۋتا نارىعىنىڭ تاعى ءبىر ساراپشىسى – دجەيسون لوپپتىڭ پىكى­­رىنە سۇيەنسەك, قىتاي ۇكىمەتىنىڭ مىڭ­داعان ماينەرلەردى باقىلاۋى مۇمكىن ەمەس.

بۇعان قوسا لارسەن ءوز سۇحباتىندا تسيفرلى ۆاليۋتانىڭ وزەكتىلىگى كۇن ساناپ ارتىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەلە, امەريكالىق كونگرەسسمەندەردى ەلەكترون­دى دوللاردى ازىرلەۋگە شاقىردى. سەبەبى قىتاي­لىقتاردىڭ تسيفرلى ءيۋاندى شىعا­راتىن كۇنى الىس ەمەس دەدى امەري­كالىق كريپتوينۆەستور.

سوڭىندا ول قۇراما شتاتتاردا بلوك­­­­­چەين مەن كريپتوۆاليۋتالارعا كوز­قا­­راس­­­­تى تۇبەگەيلى وزگەرتىپ, جەرگىلىكتى كوم­­­­­پانيالاردىڭ وسى باعىتتاعى يننو­ۆا­تسيا­لىق باستامالارىن ىنتالان­دىرۋدىڭ تەتىك­تەرىن ەنگىزۋ كەرەكتىگىن ايتتى.