ولەگ سۆەت: «اباي تاعىلىمىن قۇنانباي بەينەسى ارقىلى ۇعىندىرامىن»

ول: «ابايدىڭ اكەسى قۇنانبايدىڭ اۋقاتتى, اقىلدى ادام بولعانىن جۇرت­­تىڭ ءبارى بىلەدى. ەل ءىشى ول كىسىنى شۇ­لەنگەر اتاندىرعان. شۇلەنگەر سول زاماندا شۇلەن بەرگەن ادام, قا­زىرگى تىلمەن ايتقاندا –مەتسەنات. قۇنانبايدىڭ اقىل­دىلىعى سول, زاماننىڭ وزگەرىپ جات­قانىن, ەلدى قاتالدىقپەن, باعى­نىشتىلىقپەن باعىندىرۋدىڭ كەتىپ بارا جاتقانىن, ءبىلىمدى جۇرتتىڭ كۇنى جارىق بولاتىنىن ۇعىنىپ, تۇرىكتەن, اراب, پارسىدان مەدرەسە مۇعالىمدەرىن, رەسەيدەن وقىتۋشىلار شاقىرتىپ, بولەك ءۇي سالىپ بەرىپ, بالا وقىتتى. ول كوپ بالانىڭ ىشىنەن ابايدان كوپ ءۇمىت كۇتتى. بىراق اباي تىم اقىلدى بو­­لىپ كەتتى دە, ورىس وقۋىن وقىدى. ما­عان ىلعي دا ابايدىڭ ارتىندا قۇ­نان­باي تۇرعان سياقتى كورىنەدى. بيىل گيم­نازيانىڭ 11-سىنىبىندا ابايدىڭ قارا سوزدەرىنە نەگىزدەلگەن «ابايتانۋ» كۋرسىن باستادىم. وقۋشىلارىما ابايدىڭ ءار قارا ءسوزىن جاتتاتىپ, ونى ساباقتا تالدايمىز» دەيدى اڭگىمەنى ارىدەن قوزعاپ.

ولەگ گەورگيەۆيچ 1957 جىلى اتىراۋ وبلىسى قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ ميالى اۋىلىندا مۇنايشى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اتا-اناسى كوستروما ولكەسىنىڭ ورىستارى: اكەسى – مۇنايشى, اناسى – مۇعالىم. ولاردى جاس مامان رەتىندە وسى جاققا جىبەرىپ, سودان ميالىدا قالىپ قويعان. ولەگتىڭ 2 جاسقا تولماعان كەزىندە اكەسى قايتىس بولعان.

– شەشەم ليۋدميلا دميتريەۆنا پوتە­حينا ميالىنىڭ قازاق مەكتەپتە­رىندە ورىس تىلىنەن ساباق بەرگەن, ول بۇكىل قىزىلقوعانىڭ جۇرتىنا وتە سىيلى بولدى. مەنەن ءسال ەرەسەكتەۋ اپايىم ەكەۋمىزدى جالعىز ءوزى ءوسىرىپ جەتكىزدى. ء«وزىمىزدىڭ اۋىلدىڭ قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن بالالارى ماسكەۋ, تاشكەنتكە بارىپ وقىپ كەلىپ جاتىر. سەن دە قازاقشا وقيسىڭ», دەپ جەتى جاسقا تولماعان مەنى قازاق سىنىبىنا جەتەكتەپ اپاردى», – دەيدى ۇستاز ويىن ودان ءارى جالعاستىرىپ.

ماماندى جاس كەزىندە باعالاعان ءجون

مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ گۋرەۆ پەداگو­گي­كا­لىق ينستيتۋتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, بىتىرگەن بويى ميالىعا قازاق مەكتەپتەرىندەگى ورىس ءتىلى مۇعالىمى بولىپ بارعان ولەگ گري­گورەۆيچ وسى سالادان كەتكەن جوق.

1986 جىلى 29 جاسىندا قازاق كسر ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى اتانعان. بۇل – ول كەزدىڭ مۇعالىمدەرى ءۇشىن زەينەتكەرلىككە شىققاندا عانا بەرىلەتىن اتاق. ولەگ گريگورەۆيچ سول كەزدەگى ميالى قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى ءباتيما باقتيروۆاعا ءالى كۇنگە دەيىن ريزا: ء«با­تيما اپاي – ناعىز قازىرگى زامانعا لايىق ديرەكتور. ول كىسىنىڭ دۇرىس باعا­لاۋىنىڭ ارقاسىندا جۇمىسقا دەگەن قۇلشىنىسىم ارتتى, وزىمە ارتىلعان سەنىم جۇگىن سەزىنە ءتۇسىپ, بارىنشا جاق­سى جۇمىس ىستەگىم كەلدى». سول ۋاقىت­تا 40 جىلدىق ەڭبەگى سىڭگەن ۇستاز­دارعا «وقۋ اعارتۋ سالاسىنىڭ ۇزدىگى» اتا­عىن تامىز ءماسليحاتىندا زەينەتكە شىعىپ جاتقاندا بەرىلەتىن. ولەگ گريگورەۆيچتىڭ ويىنشا, ماماندى جاس كەزىندە باعالاعان ءجون. سوندا عانا جاس پەداگوگتىڭ جۇمىسقا دەگەن قۇلشىنىسى ارتىپ, بويىندا وزىنە دە, وزگەگە دە سەنىم پايدا بولادى.

 2000 جىلدارى اقتوبەگە قونىس اۋدارعان ولەگ سۆەت قالاداعى قازاق مەكتەپتەرىنە, كوللەدجدەردە ورىس تىلى­نەن ساباق بەرە باستادى. 2004 جىلى «جىل ادامى» اتانىپ, سول كەزدەگى وبلىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆتىڭ جە­ڭىل كولىك سىيلاۋى وعان ۇلكەن قولداۋ بول­دى. ول «اقتوبە مەنىڭ اتاعىمدى شى­عاردى», دەپ ماقتانىشپەن ايتادى.

سۆەتتىڭ قاعيدالارى

 قازىرگى جاڭا ءبىلىم جۇيەسى جاڭا قاعيدالارعا سۇيەنەدى. بۇل – مۇعالىم مەن وقۋشى, مۇعالىم مەن اتا-انا اراسىندا باسقاشا قاتىناستاردى دا تۋدىرۋدا. ەسكى جۇيەدە جۇمىس ىستەگەن مۇعالىمدەر جاڭا ولشەمدەرگە ساي كەلىپ جاتىر ما؟ قيىندىق نەدە؟ جەتىستىگى شە؟ بۇ­عان تاجىريبەلى پەداگوگتىڭ ۇستانىمى مى­نانداي: «بۇرىنعى جۇيەدە بالا وز­دىگىنەن كوپ ىزدەنبەي, كىتاپ كولەمىندە مۇعالىمنىڭ تۇسىندىرگەنىن وقىپ ايتاتىن بولسا, جاڭارتىلعان ءبىلىم جۇيەسىنىڭ جاقسى جاعى – بالانىڭ وي-قابىلەتىن دامىتۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بار. باعا قويىلماعاسىن ءوز ويىن اشىق ايتۋعا قورىقپايدى. ءوز بەتىمەن ىزدەنەدى, ويى شەكتەلمەيدى».

بۇگىندە ورتا ءبىلىم مەن كوللەدج­دەر­دە نەگىزگى سالماق زەينەتكەرلىك جاس­قا جەتىپ قالعان مۇعالىمدەرگە ءتۇسىپ تۇر. ولەگ گەورگيەۆيچ بۇل سالادا جاس ما­ماننىڭ تۇراقتاماۋىنىڭ ءبىر سەبەبىن مۇعالىمنىڭ وقۋشىلار مەن اتا-انالار تاراپىنان تۋىندايتىن كيكىلجىڭگە شىداي الماۋىنان دەپ تۇسىندىرەدى. «بۇگىنگى بالا مەن كەشەگى بالا باسقا, كەشەگى اتا-انا مەن بۇگىنگى اتا-انانىڭ دا ايىرماشىلىعى كوپ. ەگەر بۇرىنعى وقۋشى مۇعالىممەن ىشتەي كەلىسپەي تۇرسا دا, پىكىرىن اشىپ ايتپايدى. قازىرگى وقۋشى كوبىنە تايسالماي, ويىنداعىسىن اشىق ايتادى. كيكىلجىڭ وسى جەردەن تۋادى. كەمشىلىك – مۇعالىمدەر دايارلايتىن كوپشىلىك جوو ستۋدەنتتەرگە بالامەن قارىم-قاتىناس تاسىلدەرىن ۇيرەتپەيدى, وقىتۋ پروتسەسى بىرىڭعاي ساباق ءتۇسىندىرۋ ەمەس. بۇل ورىسشا ايتقاندا, «وبۋچايا ۆوسپيتىۆاەم» دەگەن. بالاعا قۇر اقىل جۇرمەيدى, جاقسى وقى, ءتارتىپتى بول دە­گەنمەن, بالا تىڭدامايدى. مۇنداي كەز­دە ۇستاز بالاعا باسقاشا اسەر ەتۋى كەرەك. مۇعالىمنىڭ شىن كوڭىلمەن, جا­ناشىرلىقپەن قارىم-قاتىناسىن بالا سەزەدى, تۇسىنەدى. راس, قازىرگى ۋاقىتتا وتباسىلار دا ءارتۇرلى, بالا تاربيەسى دە الا-قۇلا. بىراق ءوز ۇيىندە ايتارلىقتاي جاقسى تاربيە الماعان, جاقسى ونەگە كورمەگەن وقۋشى مۇعالىمدەرىنىڭ بەرگەن باعىتىمەن, مەكتەپ تاربيەسىمەن جاقسى باعىت الىپ, قالىپتاسىپ كەتىپ جاتادى. «بۇعان ءوز تاجىريبەمنەن مىسال كوپ, – دەيدى ول. – بۇزاقىلىق جاساعان بالالارمەن جايلاپ سويلەسە وتىرىپ, كوپ جاعدايدىڭ باسىن اشىپ الامىن. بالا مىنەزى ءارتۇرلى عوي, بىرەۋى – سابىرلى, ەكىنشىسى – كۇيگەلەك, تىم اشۋشاڭ. قارسى شىقسا ۇندەمەيمىن, ايتقانىنا كەلىسە وتىرىپ, جايلاپ تۇسىندىرەمىن».

– جاس مۇعالىمدەردىڭ تۇراقتا­ماۋى­نىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – جالاقىنىڭ ازدى­عىنان بولار؟

– ارينە, وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەن جاس ماماننىڭ ەڭبەكاقىسى ازداۋ. بىراق جالاقى جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى ەمەس پە؟ جاقسى جۇمىس ىستەسە, ءبىر جىلدان كەيىن ساناتى جوعارىلايدى. تەك ول ءۇشىن وقۋشىلارى ساپالى ءبىلىم كورسەتۋى ءتيىس. پاندىك وليمپياداعا قاتىسىپ, جۇلدەلى ورىندارعا يە بولىپ جاتسا, ونى مەكتەپ باسشىسى كورىپ, جۇمىسىن قالالىق ءبىلىم بولىمىنە ۇسىنادى.

مەنىڭ اعالىق اقىلىم, اسىعاتىن ەشتەڭە جوق. ەكى جىل ەرىنبەي جۇمىس ىستەپ, جۇمىس ناتيجەڭدى كورسەتسەڭ, ءارى قاراي جالعاسىپ كەتە بەرەدى. كەيبىر جاس­تار ازداپ شىدامسىزداۋ. سوسىن جاس ماماندار قازىرگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن تەرەڭ بىلمەۋ سەبەبىنەن دە كەتىپ جاتادى.

ولەگ گەورگيەۆيچتىڭ ويىنشا, بالا­نى تۇلعا رەتىندە, ادام رەتىندە سىي­لاۋ كەرەك. بالانىڭ قاتەلىگىن دە سىي­لاۋ كەرەك, اقىلمەن, سابىرمەن تۇسىن­دىرگەن ءجون. راس, باعىنبايتىن, اشۋلى, مۇعالىمگە تىكە قارسى شىعاتىن بالا­لار قاي كەزدە دە بولادى. بىراق ول 37 جىلدىق تاجىريبەسىندە تەنتەكتىك جا­ساعان وقۋشىنى بىردە-ءبىر رەت ديرەك­تورعا اپارىپ كورمەپتى. نە اتا-اناسىن شاقىرتىپ, بالاڭىزعا دۇرىس تاربيە بەرگەن جوقسىز دەپ كىنا ارتپاعان كورىنەدى. سەبەبى ءبىر بالا مۇعالىمگە قاتتى ايتسا, كىنا مۇعالىمنەن. «دارەجەسى كىشى بالا مۇعالىمگە دورەكى سويلەسە, نەگە مۇندايعا جول بەرىلدى؟

كەلىسپەۋشىلىكتى داۋ-جانجالسىز شە­شۋدىڭ امالدارى كوپ. وسىنداي تەن­تەكتەردى اقىلمەن, سابىرمەن تۇزەگەن ولەگ گەورگيەۆيچكە سول تەنتەكتەر مەكتەپ ءبىتىرىپ جاتقاندا, بەتىنەن ءسۇيىپ, العىسىن ايتىپ قوشتاسىپ جاتادى. جاس مۇعالىمدەر قازىر ولەگ گەورگيەۆيچتەن ءجيى اقىل سۇرايدى. ونىمەن بىرگە ىستەيتىن مۇعالىمدەردىڭ ءبىرى بىزگە جا­قىندا قۇلسارىدان كوشىپ كەلگەن اتا-انامەن اراداعى تۇسىنىسپەۋشىلىكتى سۆەت­تىڭ قالاي شەشكەنىن ايتتى. 1 سى­نىپتىڭ مۇعالىمى بالاڭىز دىم بىل­مەيدى دەگەسىن, بالانىڭ اناسى اشۋلا­نىپ, ديرەكتورعا كىرەيىن دەپ وتىر ەكەن. مۇنى كورگەن ولەگ گەورگيەۆيچ با­لانىڭ اناسى مەن مۇعالىمىن ءوزى بى­تىس­­تىرگەن. سويتسە, بالانىڭ اتا-اناسى سا­باق ۇلگەرىمىن جوعارىلاتۋ ءۇشىن, قو­سىمشا رەپەتيتورعا بەرگەنىمەن, نا­تي­جە بولماپتى. «سىرتتاعى رەپەتيتور­لار اقشاسىن العاسىن, بالاڭىز جاقسى دەپ قويا بەرەدى. ودان دا ءوز مۇعالىمىنىڭ قوسىمشا وقىتقانى دۇرىس, دەپ ءتۇ­سىندىرىپ ايتقان. باستاۋىشتىڭ جاس مۇعالىمىنە: «دەمالىس كۇنى 1-2 ساعاتقا مەكتەپكە قوسىمشاعا شاقىرتىپ وقىتۋعا اتا-اناسى كەلىسىپ وتىر. بالانىڭ ءالسىز جاعىن سىرتتاعى رەپەتيتور ەمەس, ءوزىڭ بىلەسىڭ. وسى بالانىڭ ءبىلىمىن كوتەرىپ جىبەرسەڭ, وزىڭە دە جاقسى, اتا-اناسى دا ريزا بولادى ەمەس پە؟» دەپ بىتىستىرگەن.

ولەگ سۆەت وسىنداي كەلىسپەۋشىلىك­تەرگە ءجيى كىرىسىپ كەتىپ, مەكتەپ پسيحو­لوگىنىڭ ءرولىن بايقاماي اتقارىپ كەتە بەرەدى. مۇنىڭ ءوزى قازىرگى ۋاقىت­تا ورتا ءبىلىم ورىندارىندا سۆەت سياق­تى تا­جىريبەلى, ادامدى سىيلاۋعا, قۇر­مەت­تەۋگە ءازىر تۇراتىن جانداردىڭ ازاي­عان­دىعىن بىلدىرەدى. وقۋشىلارىن اباي تالىمدەرىمەن تاربيەلەپ جاتقان ولەگ سۆەتتىڭ تاجىريبەسىن №9 مەكتەپ-گيم­نازيانىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى ليۋدميلا گۋزيلەۆا دا, قازىرگى ديرەكتورى – ساليحا قازىباەۆا دا ەرەكشە باعالاپ وتىر.

ولەگ سۆەتتىڭ ەڭ باستى اقىلى: «مۇ­عا­­لىمدەر اتا-انالار جينالىسىندا ەش­قاشان دا بالانى جامانداماۋ كەرەك. ويتكەنى بالاڭ جامان دەگەن سوڭ اتا-انا قىسىلادى. ناشار وقيتىن بالالاردى جينالىس سايىن كوپتىڭ كوزىنشە ايتا بەرسەڭ, «مەنىڭ بالامنان جامان بالا جوق, سونى ەستۋ ءۇشىن كەلەم بە» دەپ اتا-انانىڭ كوڭىلى قالادى دا, ەندىگارى جينالىسقا بارعىسى كەلمەيدى. سودان مەكتەپكە دەگەن قارىم-قاتىناس ناشارلايدى. سىنىپ جەتەكشىسى اتا-انالار جينالىسىن كوڭىلدى تۇردە وتكىزۋى كەرەك. پىكىرلەرىن تىڭداسىن. ونەرلى اتا-انالار ءان ايتسىن, دومبىرا تارتسىن, تاعى باسقا دا ونەرىن كورسەتسىن. ال ساباق ۇلگەرىمى, ءتارتىبى ناشار وقۋشىلارىن جينالىس سوڭىندا جەكە الىپ قالىپ, وڭاشا سويلەسسىن. سوندا مەكتەپ پەن اتا-انا اراسىندا بايلانىس نىعايادى».

ولەگ سۆەتتىڭ ۇستانىمدارىن, ومىر­­لىك تاجىريبەسىن جاس مۇعالىمدەر جاق­سى مەڭگەرسە, مەكتەپتەردە اتا-انا مەن مۇ­عالىم, مۇعالىم مەن وقۋشىلار ارا­سىن­دا جانجال دا بولماۋشى ەدى. ءبىر جا­عى ماكارەنكونىڭ پەداگوگيكالىق ۇستا­نىمدارىن, ەكىنشى جاعىنان اباي تالىمدەرىن ومىرلىك تەمىرقازىعىنا اينال­دىرعان 40 جىلعا جۋىق قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مارجاندارىن ءورىستىل­دى وقۋ­شىلاردىڭ زەردەسىنە ۇعىندى­رىپ كەلە جاتقان سۆەتتىڭ اقتوبەدە ورنى ەرەكشە. ۇستاز- ۇستامدى, پاراساتتى, بايىپتى بولسا عانا, مەكتەپتە قالىپتى كوڭىل كۇي ورنايدى. بۇل, اسىرەسە قازىرگى ونلاين وقۋ كەزىندە كەرەك-اق قاسيەت.