ماڭعىستاۋدا اۋىز سۋ تاپشىلىعى – ۇيرەنشىكتى ماسەلە. ولاي دەيتىنىمىز, «جوق زاتتى جەردەن قازامىز با؟» دەگەندەي, بۇل سالادا جايباراقاتتىق باسىم. اكىمدىكتىڭ ەسەبىن تىڭداساڭ تۇشىتىلعان تەڭىز سۋىنا قازىر-اق قارىق بولا قالاتىنداي بولاسىڭ, بىراق ول ەسەپتى ەستي-ەستي قۇلاقتىڭ جاۋىر بولعانىنا ءبىراز جىل...
جاز مەزگىلى كەلىسىمەن قىرۋار قارجىعا وتىرعىزىلعان اعاشتارى قۋراپ, تۇرعىندارى سۋ سۇراپ ابىر-سابىرعا تۇسەتىن ايماقتا بيىل دا جاعداي وزگەرگەن جوق. مەيىرى قانباعان قالپى اعاشتار مۇلگىپ, قاۋعاسىن قاڭعىرلاتقان كۇيى تۇرعىندار قاڭعىپ ءجۇرىپ جاز ءوتتى... وڭىردە سۋ پايدالانۋدىڭ كولەمى وسكەن سايىن سۋ تۇشىتاتىندار مەن تاسىمالدايتىندار جاعدايعا توتەپ بەرە الماي كەلەدى. جاز باستالسا بىلەكتەرىن سىبانىپ شىعاتىن, ايقايى قوسا باستالاتىن تۇپقاراعان اۋدانىنىڭ سايىن اۋىلى جانە مۇنايلى اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى عانا ەمەس, اقتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىندارى دا سۋ تاپشىلىعىن سەزىنۋدەي-اق سەزىندى. اقتاۋدا جاز بويى اۋىز سۋدى تۇنگى مەزگىلدە توقتاتىپ, تاڭەرتەڭ قوسىپ لاجداسا, قالاداعى 31 «ا» شاعىن اۋداننىڭ تۇرعىندارى شىلىڭگىر شىلدەدە سۋدى تاسىپ ءىشىپ, سىزدىقتاتىپ بەرىلگەن سۋدى ىدىستارعا جيناپ امالدادى.
«ماەك-قازاتومونەركاسىپ» سەرىكتەستىگى, «كاسپي جىلۋ, سۋ ارناسى» مكك سىندى قۇزىرلى ورىندارعا شاعىمدانعانمەن ناتيجە شامالى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جازدا سۋدى پايدالانۋدىڭ كولەمى وسەتىندىكتەن اۋىز سۋ تاپشىلىعى ورىن الادى. وبلىستا جاز مەزگىلىندە بەرىلىپ وتىرعان اۋىز سۋدىڭ كولەمى تاۋلىگىنە 150 مىڭ تەكشە مەتردى قۇرايدى.
– الايدا بۇل تۇرعىندار سۇرانىسىن تولىق قاناعاتتاندىرمايدى. تولىق قامتۋ ءۇشىن قوسىمشا 37 مىڭ تەكشە مەتر سۋ قاجەت, – دەيدى ماڭعىستاۋ وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن-ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى نۇرلان ورىنباساروۆ.
اقتاۋ مەن وعان جاقىن ورنالاسقان تۇپقاراعان اۋدانىنىڭ بىرقاتار اۋىلى جانە مۇنايلى اۋدانى كەلىم-كەتىمى كوپ, تۇرعىندار سانى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلە جاتقان وڭىرلەر, ونىڭ ۇستىنە اۋلاسىنا شاعىن باۋ-باقشا ءوسىرىپ, ازىن-اۋلاق مالى مەن قۇسىن قوسا ۇستايتىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جاز مەزگىلىندە سۋ كولەمىن كوبىرەك تۇتىناتىنى بەلگىلى. قوزعالىسى كوپ ايماقتار ءۇشىن الدىن الا قام جاساماعاندىقتان, «سۋدى پايدالانۋدىڭ كولەمى ءوسىپ كەتكەسىن قامتي المادىق» دەگەن – سىلتاۋ. مىسالى, 172 مىڭ ادام تۇرعىنى بار مۇنايلى اۋدانىنا «كاسپي» سۋ تۇششىتۋ زاۋىتى تاۋلىگىنە ورتا ەسەپپەن 14 مىڭ تەكشە مەتر سۋ جىبەرەدى. بۇل جالپى قاجەتتىلىكتىڭ تەك 40 پايىزىن عانا وتەيدى. ال قالاعا ىرگەلەس جاڭا اۋدان مۇنايلىدا حالىق سانى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلە جاتقانىن باسشىلار بىلمەدى ەمەس, ءبىلدى. سوعان وراي ارەكەت ەتۋدى, سۋ تۇشىتۋ كولەمىن ارتتىرۋدى ەرتەرەك ويلاماعانى تاڭعالدىرادى. كەرىسىنشە, بىزدە اۋىز سۋمەن قامتۋ ىسىندە ايتىلار ادەمى نارسەلەر بار دا, بىتكەن ەشنارسە جوق. ماسەلەگە وراي قوسىمشا سۋ ايدايتىن ناسوستار قوندىرىپ, قۇبىر ارقىلى الۋعا مۇمكىندىگى جوق تۇرعىندارعا سۋ تاسيتىن كولىكتەر ارقىلى جەتكىزىپ بەرۋ ۇيىمداستىرىلعان. تەك جەتكىزىپ بەرەتىن سۋ تابىلىپ تۇرسا دەڭىز...
ماڭعىستاۋدا اۋىز سۋ ماسەلەسىن شەشۋدە اۋىزدى قۋ شوپپەن ءسۇرتىپ وتىرعان جوق, جوبالار بار. بىراق جوبالاردىڭ جينالىستاردا ايتىلىپ, جىلدار بويى ساعىم اراسىنان قول بۇلعاعان ەلەس كۇيىندە قالىپ كەلە جاتقانى قيىن. ەستي-ەستي قۇلاق قۇرعادى, كۇتە-كۇتە حالىق شارشادى... بۇدان 2-3 جىل بۇرىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنا ۇلتتىق قوردان 3 ملرد 138 ملن تەڭگە بولىنگەن «كاسپي» سۋ تۇششىتۋ زاۋىتى جۇمىسىنىڭ ەكىنشى ساتىسى ىسكە قوسىلدى. قايتا جابدىقتاۋدان ءوتىپ, زاماناۋي سۋ تۇششىتۋ قۇرىلعىلارىن ىسكە قوسقان كاسىپورىندا تاۋلىگىنە 30 مىڭ تەكشە مەتر سۋ وڭدەۋ مەجەلەندى. سونداي-اق تۇتىنۋشىلاردى تۇششى سۋمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ جانە 2019 جىلى ماڭعىستاۋ وبلىسىن تولىقتاي تۇششى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن زاۋىتتىڭ جالپى قۋاتتىلىعىن 40 مىڭ تەكشە مەترگە دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلاندى. مىنە, 2020 جىل اياقتالۋعا جاقىن, ءوڭىردىڭ سۋمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتىلۋى تەك اكىمدىكتەگىلەر ءۇشىن قاعازداعى ەسەپ كۇيىندە, ەلگە ەرتەگى كۇيىندە قالدى. مۇنداي «بالەنىنشى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 100 % سۋمەن قامتىلادى» دەگەن سەنىمدى ءسوز تىركەستەرىن كەز كەلگەن اۋداننىڭ ەسەبىنەن كەزدەستىرەمىز, بىراق ول جىلدار زىرعىپ وتە شىقتى, ماسەلە سول باياعى قالپىندا قالىپ كەلەدى. اكىمدىكتەگىلەر «ارىق ايتىپ سەمىز شىعۋدى» ويلاعان ەمەس, «سەمىز ايتىپ ارىق شىعۋدان» شارشاعان ەمەس.
سونىمەن, ءسوز ساپتاۋى «سالۋ, جوسپارلانعان, جاساقتالۋدا» سىندى سۇيكەي سالدى سوزدەرمەن تياناقتالاتىن اۋىز سۋ جوبالارى قانداي؟
ءبىرىنشىسى, اقتاۋدىڭ ىرگەسىندە تۇرعان «كاسپي» سۋ تۇششىتۋ زاۋىتىنىڭ قۋاتىن تاۋلىگىنە 40 مىڭ تەكشە مەترگە ارتتىرۋ. جالپى قۇنى 10,5 ملرد تەڭگەلىك جوبانىڭ جسق (جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسى) جاساقتالۋدا. جوسپار بويىنشا 2021 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنان باستاپ زاۋىت ءبىر تاۋلىكتە 40 مىڭ تەكشە مەتر اۋىز سۋ شىعارا باستايدى. سونداي-اق «كەندىرلى» كۋرورتتىق دەمالىس ايماعىندا تاۋلىگىنە 50 مىڭ تەكشە مەتر سۋ تۇشىتۋعا قاۋقارلى زاۋىت سالۋ. قۇزىرلى ورىنداردىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, قازىرگى ۋاقىتتا جوبانىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى دايىن تۇر. مەملەكەتتىك ساراپتامانىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلگەن. زاۋىت سالىنعان جاعدايدا جاڭاوزەن قالاسىنىڭ حالقى اۋىز سۋدان تاپشىلىق كورمەيدى. جوبا قۇرىلىسىن «قازمۇنايگاز» اق جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. ءۇشىنشىسى, «قاراجانباس» كەن ورنىندا تاۋلىگىنە 17 مىڭ تەكشە مەتر سۋ شىعاراتىن زاۋىت سالۋ. قازىر جوبا قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. زاۋىت 2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ىسكە قوسىلۋى كەرەك. بۇدان سوڭ كەن ورنى «استراحان-ماڭعىشلاق» سۋ ماگيسترالىنان تاۋلىگىنە الىناتىن 17 مىڭ تەكشە مەتر سۋعا تاۋەلدىلىكتەن بوسايدى. دەمەك, وسى مولشەردەگى سۋدى وبلىس جۇرتشىلىعىنىڭ قاجەتىنە بەرۋگە مۇمكىندىك بولادى ءسوز. جوبالار تورتتىگىن قاراقيا اۋدانى قۇرىق اۋىلىندا تاۋلىگىنە 50 مىڭ تەكشە مەتر سۋ شىعاراتىن زاۋىت سالۋ جوباسى تياناقتايدى. قازىرگى ۋاقىتتا جوبانىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى دايىن, مەملەكەتتىك ساراپتامانىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلگەن.
جوبالار جۇتىنىپ تۇر, بىراق ءازىر «ىسكە اسسا تۇرعىندار قاۋعانى شەگەگە ءىلىپ, سۋ ءۇشىن سۇرەڭگە تۇسەر ۋاقىتىن وتباسىنا قارايلاۋعا ارناسا, باۋ-باقشا, اعاش-بۇتاقتىڭ قۋراۋدان قالعان تۇقىلى باستارىن قايتا كوتەرىپ, جەلەگىن جامىلار ما ەدى!» دەپ ارمانداۋمەن جوبالار تىزىلگەن قاعازعا قاراپ وتىرمىز. قاعازداعى «زاۋىت سالىنعان جاعدايدا» دەگەن ەكىۇشتى جولداردى وقىعاندا ەسەپتى بەرىپ وتىرعان قۇزىرلى ورىننىڭ ءوزى قيالداپ وتىر ما دەگەن وي كەلەدى. سۋدىڭ سىبدىرى تۇرعىندار جاقىنداعان سايىن الىستاي تۇسەتىندەي. سونىمەن, جوبالار قاشان ىسكە اسادى – ءالى قانشا اعاش قۋارىپ, قانشا ارىق سۋالىپ, قانشا تۇرعىن جىلانىپ قانشا جازدى وتكەرۋى كەرەك؟..
ماڭعىستاۋ وبلىسى