كۇلتوبەنىڭ كەرەمەتى

«كۇلتوبە قالاشىعىنىڭ تا­ري­حي وبەكتىلەرىن قالپىنا كەل­تىرۋ» جوباسى 2019 جىلى باستاۋ الىپ, 200-گە جۋىق جۇمىسشى جىل كولەمىندە كوپتەگەن ماڭىزدى وبەكتىلەر مەن جادىگەرلەردى زەرت­تەگەنى بەلگىلى. بيىلعى جىلى تا­ريحي ورىندى زەرتتەۋ, قايتا قال­پىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا «ازى­رەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تا­ري­حي-مادەني قورىق-مۋزەيى مەن وب­لىستىق, قالالىق جاستار رە­سۋرس­تىق ورتالىقتارىنىڭ باس­شىلارى اراسىندا تۇزىلگەن مە­موراندۋمعا سايكەس ەرىكتى جاستار دا قوسىلدى.

– ارحەولوگيالىق يگەرۋ جۇ­مىس­تارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءارتۇرلى كەزەڭگە جاتاتىن بىرقاتار ارحەولوگيالىق نىسانداردا توپىراق قاباتتارىن تازارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. تۇپ­نۇسقالىق كەسكىندى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ەجەلگى تۇركىستان قالالىق ساۋلەت ونەرىنىڭ ماڭىزدى ارحيتەكتۋرالىق ۇلگىلەرى بولىپ سانالاتىن, ەرەكشە قورعالاتىن نىساندار انىقتالدى. III-IV عاسىرلارداعى التىننان جا­سال­عان ايەلدەردىڭ زەرگەرلىك بۇ­يىم­دارى, ەرتەدەگى جانە ورتا عا­سىرداعى كەراميكانىڭ ءتۇر-ءتۇ­رى, ءدىني مازمۇنداعى ەجەلگى كى­تاپتار تابىلدى. جوبا بارىسىن­دا تابىلعان بارلىق قۇندى ار­حەولوگيالىق ولجا زەرتتەلىپ, كا­تالوگى جاسالىپ, قالپىنا كەل­تىرىلۋدە. ولاردىڭ بارلىعى مۇ­راجاي كوللەكتسيالارىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالادى, – دەدى ا.حاز­بۋلاتوۆ.

جوبا جەتەكشىسىنىڭ ايتۋىنشا, جوبا ءۇش جىلعا, ياعني 2019-2021 جىلدارعا جوسپارلانعان. قالاشىقتىڭ جالپى اۋماعى – 27 گا. اتالعان اۋماق ءار جىلعا 9 گەكتاردان ءبولىپ قاراستىرىلعان.

مادەنيەت جانە سپورت مي­نيسترلىگى جانە قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ مادەنيەت ينستيتۋتى جشس قولعا العان جوبا «ERG» كور­پوراتيۆتىك قورىنىڭ قارجى­لاي قولداۋىمەن جۇزەگە اسۋدا.

بۇل تابىلعان زاتتار سار­مات-كاڭلى ءداۋىرىنىڭ (II-III عا­سىر­لار) بۇرىن تابىلعان ەجەلگى تسي­تا­دە­لىمەن قاتار, II-XIX عاسىرلار ارا­لىعىندا كۇلتوبە تاريحي-ما­دەني لاندشافتىنىڭ نەگىزگى ءتورت كەزەڭىن ناقتى اجىراتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ارحەولوگيالىق جانە تاريحي-مادەني زەرتتەۋلەر­گە سۇيەنە وتىرىپ, كۇلتوبە قا­لا­شىعىنىڭ دامۋىن مىنا كە­زەڭدەرگە ءبولۋدى ۇسىنۋعا بولادى: – ەرتە كەزەڭ (II-IV عاسىرلار) – سارمات-كاڭلى داۋىرىندەگى ءدىني جانە رۋحاني ورتالىق; – ەكىنشى كەزەڭ (VII – IX عاسىرلار) – تۇر­كى داۋىرىندەگى كىشىگىرىم قونىس; – ءۇشىن­شى كەزەڭ (ح – ءحىىى عاسىرلار) – ورتاعاسىرلىق كەزەڭ (قالالىق مادەنيەتتىڭ دامۋى جانە قوجا اح­مەت ياساۋي ءداۋىرى); – ءتورتىنشى كەزەڭ (XVI – XIX عاسىرلار) – قا­زاق حان­دىعىنىڭ كەزەڭى (ماڭىزدى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ور­تا­لىق, مادەنيەتتەردىڭ توعىسۋى, تۇر­كىس­تان – قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى, قازاق-جوڭعار سوعىس­تا­رى كەزىندە قۇلدىراپ كەتكەن تولىققاندى قالالىق ينفرا­قۇ­رىلىم).

ءباسپاسوز ءماسليحاتى با­­رى­سىندا الەمگە تانىمال ارحەو­لوگ مايكل يانسون بەينەجازبا جول­داپ, «كۇلتوبە قالاشىعىنىڭ تا­ريحي نىساندارىن قالپىنا كەل­تىرۋ» جوباسىن ءالى دە جالعاس­تىرۋ كەرەك­تىگىن ايتتى.

«بۇل جەردە تۇركى مادەنيەتى­نىڭ تاريحى قوردالانىپ جاتىر. سول زامانداعى حالىقتىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جاع­دا­يىن تانۋ­عا بولادى. ەگەر دە ەجەل­گى ەسكەرت­كىش­تى اشپاساق, زەرت­­­تە­مە­سەك, وندا تۇركىستان قا­لا­سى­نىڭ پايدا بولۋ تاريحى عى­لىم­نان جاسىرىن قا­لادى. ال ەن­دى ەسكەرتكىشتەردى اشسا, ولار­دى اشىق اسپان استىندا قال­دى­رۋعا بولمايدى. تابيعات قۇ­بى­لىستارىنىڭ اسەرىنەن ولار جىل­­دام بۇزىلىپ, جوق بولادى. وسىنى ەسكەرگەن دۇرىس. ءبىز بو­لاشاق ءۇشىن بار كۇش-جىگە­رى­مىز­دى سالۋىمىز قاجەت», – دەدى م.يانسون.

ايتا كەتسەك, كۇلتوبە قالا­شىعىنا العاشقى ارحەو­لو­گيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى 2010 جىلى بەلگىلى قازاقستاندىق عا­لىم ەربولات سماعۇلوۆتىڭ باس­تاماسىمەن جۇرگىزىلە باستاعان. كەيىن ارحەولوگتار كۇلتوبە – ياسى (تۇركىستان) قالاسىنىڭ ەڭ ەجەلگى بولىگى ەكەنىن انىقتاعان. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءبىرىنشى عا­سىرعا جاتاتىن عيباداتحانا مەن بىرقاتار ارحيتەكتۋرالىق قۇ­­رىلىمداردىڭ تابىلۋى ياسى قالاسىنىڭ تاريحىن تاعى مىڭ جارىم جىلعا ۇزارتىپ, ۇلى دا­لانىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن قالىپتاستىراتىن اسپەكتىلەردى قايتا قاراۋعا الىپ كەلدى. 2017 جىلى نىسان عالىمداردىڭ نازارىن وزىنە اۋدارتىپ, قازاق عى­لىمي-زەرتتەۋ مادەنيەت ينستي­تۋ­تىنىڭ باسشىلىعىمەن شا­عىن عى­لىمي جوبا اياسىندا قولعا الىن­دى. ال بىلتىردان بەرى «ERG»-ءدىڭ قارجىلاي قولداۋىمەن قا­لا­شىق تولىققاندى زەرتتەلە باستادى.