وتۇكەن جازيراسىندا باعزى عاسىردان تاباراك بولىپ جەتىپ, تۇركى وركەنيەتىنىڭ تۇما باستاۋىندا تۇرعان بىلگە قاعان, كۇلتەگىن, تونىكوك جىرى تۇركى ەلىنىڭ تۋ كوتەرىپ تۇعىرلى مەملەكەت ورناتىپ, ۇلىستىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ, باۋىرلاستاردىڭ باسىن قوسىپ, ىنتىماعىن ۇيىستىرىپ, سىرتقى جاۋلارعا جورىق جاساعان ەرلىگىن جىر ەتسە, قاراحاندار داۋىرىندە حاتقا تۇسكەن «قۇتادعۋ بىلىك» داستانىندا يسلام مادەنيەتىن يگەرىپ, سىمبات تۇزەگەن حالقىمىزدىڭ قوعامدىق-وي ساناسىندا ورىن العان رۋحاني ەلەۋلى قۇبىلىستار مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ مۇددەسى مەن تالابى تۇرعىسىنان سارالانىپ, الەۋمەتتىك-ساياسي, ديداكتيكالىق-مورالدىق اسا باي مازمۇندا شىنشىل دا سىرشىل سۋرەتكەرلىكپەن بەدەرلەنەدى. ورحون جىرلارىندا جورىق ءدۇبىرى, ەپيكالىق قاھارماندىق تىنىس مەيلىنشە باسىم بولسا, ءجۇسىپ بالاساعۇن داستانىندا ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسى, رۋحاني كەمەلدەنۋ جولدارى, ەتيكالىق قۇندىلىقتار, ادام مەن مەملەكەتتىڭ, پاتشا مەن حالىقتىڭ قارىم-قاتىناسى, قوعامداعى ءتۇرلى توپتاردىڭ مىنەز-قۇلقى, وي-تانىمى بىلگىرلىكپەن جىرلانادى.
سوزدەر جاقسى تەك جازۋمەن بىلىنەر,
ۇمىتىلماي كوز, قۇلاققا ىلىنەر...
ءبىلىمدار مەن دانا جازىپ كەتكەندى
وقىماساق كىم ايتار ەد وتكەندى! –
دەپ جىرلاعان دانىشپان ج.بالاساعۇن مەملەكەتتىڭ گۇلدەنىپ دامۋى ءۇشىن جەكە ادامنىڭ جەتىلۋىن,سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىڭ تىزگىنىن ۇستاعان پاتشا مەن ونىڭ بۇقارا حالقىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ ءتيىستى مىندەتتەرى قاپىسىز ۇيلەسىم تاۋىپ, جاراسىمدى قىزمەت ەتۋى شارت ەكەندىگىن عيبرات ەتەدى. ءابۋ ناسىر ءال- فارابي ايگىلى «ىزگى قالا تۇرعىندارى» تراكتاتىندا ءورىس العان الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق قاعيداتتار اتالمىش شىعارمادا دا وي جەلىسىنە اينالىپ, ورنەكتى ولەڭمەن كەستەلەنىپ, جىرشىلدىق ونەردى ءپىر تۇتاتىن تۇركى حالىقتارىنىڭ ءداستۇرلى قابىلداۋ تۇيسىك-تۇسىنىگىنە يكەمدەلىپ, تارتىمدى تۋىندىعا اينالادى. الەۋمەتتىك وتكىر مازمۇن, مەملەكەتتىڭ ءتۇزىمى, زاڭ-جارعى, بيلەۋشى ەليتانىڭ ارا-قاتىناسى, قوعامنىڭ ءتۇرلى توپتارىنىڭ مىنەز-قۇلقى, حالىقتىڭ قايناعان ءومىر-تىرشىلىگى, ادامداردىڭ ادەبى, ارمان-مۇراتى داستاننىڭ ومىرشەڭدىك سيپاتىن, اۋقىمدىلىق سالماعىن اتتىرىپ, كىتاپ سول زامانداعى بيلىك يەلەرىنىڭ رۋحاني تۇعىرناماسىنا اينالعانى ءمالىم.
داستاننىڭ نەگىزگى ءبىر ەرەكشەلىگى – قويۋ الەۋمەتشىل-حالىقشىل سيپاتى, ءتىپتى تۇركى اۋىز ادەبيەتىنىڭ داستۇرىنە جاقىندىعى. ايتالىق,بۇل شىعارمادا ايتىس جانرىنىڭ قۇرىلىمى كادەگە جاراتىلىپ,باس كەيىپكەرلەر كۇنتولدى, ايتولدى, وگدۇلمۇش, ودعۇرمىشتار ءوزارا پىكىرسايىس جاساۋى تۋىندىنى تارتىستى ەتىپ, ەلدىك تانىمعا جاقىنداتادى.
كەمەڭگەر اقىن اباي شىعارماشىلىعىنداعى ەلدىك سانا, الەۋمەتتىك وتكىر سارىن,سىنشىلدىق, قازاق قوعامىنىڭ ءاربىر توپتارىنىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ ءمۇسىنى, ەتيكالىق-مورالدىق تۇجىرىمدار, ادامنىڭ رۋحاني جەتىلۋ سارىندارى ءجۇسىپ بالاساعۇن داستانىنىڭ وي-تولقىنىمەن ساباقتاسادى. البەتتە, ج.بالاساعۇن مەملەكەت پەن پاتشانىڭ, بەك پەن ءۋازىردىڭ,حاتشى مەن اسكەر باسىنىڭ وبرازىن سومداسا, وتارشىلدىق جاعدايىندا وتىرعان اباي اقىن ەلدىڭ ىنتىماعى مەن تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ شىرقىن بۇزعان بولىستىق جۇيەنىڭ اۋىر زارداپتارىن سىن تەزىنە الادى, ارىزقوي, پاراقور, ەلدى ءىرىتۋشى بولىستاردىڭ سيقىن اشكەرەلەيدى.
قوس ۇلى اقىن ءبىلىم, اقىل-پاراسات, قاناعات پەن ماحاببات,ادىلەت پەن شاپقات, ەڭبەك, قايرات, تالاپ سەكىلدى ادامنىڭ اسىل قاسيەتتەرىن ماداقتاپ دارىپتەپ,ناداندىق پەن ەكىجۇزدىلىك,ەرىنشەكتىك, وسەك, وتىرىك, ماقتانشاق, مال شاشپاق قىلىقتاردى اياماي سىناپ مانسۇقتايدى.
ج.بالاساعۇن «ادامعا ەكى نارسە تىرەك تەگى: ءبىرى – ءسوز, ءبىرى – كوڭىل جۇرەكتەگى» دەسە اباي اقىن:
بىلىمدىدەن شىققان ءسوز,
تالاپتىعا بولسىن كەز
نۇرىن, سىرىن كورۋگە,
كوكىرەگىندە بولسىن كوز –
دەپ شىعىس دانالارىنان ۇلاسقان ادامنىڭ كوڭىل كوزى اشىق بولىپ, جۇرەك ايناسى جارقىراپ تازارىپ, جاراتقاننىڭ اقيقات ديدارىن تانىپ, تولىق ادام بولۋعا ۇمتىلىس جاساۋ قاجەتتىگىن ءسوز ەتەدى.
البەتتە, كۇنتولدى پاتشا ادىلەت, ايتولدى قۇت-باقىت, وگدۇلمۇش اقىل, ودعۇرمىش قاناعات ءرامىزى. الەمدىك ادەبيەتتى باي مازمۇنمەن, گۋمانيستىك وزگەشە ورنەكپەن كەستەلەگەن وسى تاڭعاجايىپ وبرازدار – اقىن اباي شىعارماشىلىعىنىڭ دا تەمىرقازىعى, اسىل ارقاۋى.شىعىستىق بوياۋى قانىق اباي ليريكاسى بىلايشا تولعايدى:
ادىلەت پەن اقىلعا,
سىناتىپ كورگەن-بىلگەنىن.
بىلدىرەر الىس-جاقىنعا,
سولاردىڭ سويلە دەگەنىن...
قايرات پەن اقىل جول تابار,
قاشقانعا دا, قۋعانعا.
ادىلەت, شاپقات كىمدە بار,
سول جاراسار تۋعانعا.
ەكى اقىن ناداندىق پەن قاراڭعىلىقتى ادامگەرشىلىككە داق تۇسىرەتىن جاماندىق اتاۋلىنىڭ ءوسىپ-ءونىپ شىعاتىن ۇياسى ەكەنىن دايەكتەپ, اياۋسىز شەنەيدى, وعان ونەر-ءبىلىمدى, اقىل-ويدى قارسى قويادى.
«اقىل» دەگەن – شىن دوس ءسوزىڭ وتەتىن,ءبىلىم – باۋىر مەيىرباندىق ەتەتىن», ء«بىلىم ال, وسى ءومىردىڭ جولىن اشار,كىسىدەن ءبىلىم بىلگەن بالە قاشار», «تۇك تە بىلمەس اناسىنان تۋعاندار,تورگە شىعار ونەر-ءبىلىم قۋعاندار», ء«بىلىمسىز دەرتكە ۇشىراپ كۇيزەلەدى,اۋرۋىن ەمدەمەسە – تەز ولەدى» دەگەن ج.بالاساعۇن ءبىلىمدى ۇيرەنۋگە تالاپتانۋ ادامدى ساپالىق جاڭا بەلەسكە كوتەرەتىنىن دارىپتەپ, اسىرەسە ەل تۇتقاسىن ۇستاپ وتىرعان پاتشا, ءۋازىر, اسكەرباسى, ەلشى, حاتشى, جۇلدىزشى, ساراي قاقپاشىسى, قازىناشى سەكىلدى تۇلعالاردىڭ ءىلىم-بىلىمگە اسا جۇيرىك بولۋى مەملەكەتتىڭ دامۋىنىڭ كەپىلى ەكەنىن دالەلدەيدى.
سونىڭ ىشىندە شەتەلگە باراتىن ەلشىنىڭ اقىل-ءبىلىمى, پاراساتى, ادەبى, كورىك سىمباتى ءوزارا ساي بولۋى شارت ەكەنىن ايتىپ, ولاردىڭ كوپ ءتىل ءبىلۋى, ناقتىراق ايتقاندا, بارلىق تۇركى ءتىلىن يگەرۋى قاجەتتىلىك ەكەنىن ايتادى:
بولسا ەلشىدە اقىل-ونەر انىق بار,
بەكتىڭ اتى ەل ۇستىندە قالىقتار.
بارلىق تۇركى ءتىلىن بىلسە پايىمداپ,
ءسوزىن ۇقسا, سويلەي السا قايىمداپ.
ەكى اقىن دا رۋحاني كۇرەس, ادامدى كەمەلدەندىرۋ جولىندا ءتىل ونەرىن قارۋ ەتەدى.اسىل ءسوزدى تاڭداۋ, ءسوز مارجانىن تەرىپ كەستەلى ونەر تۋىندىسىنا اينالدىرۋ, شۇرايلى ءتىلدى ۇنەمدى قولدانۋ, ناقىل مەن شەشەندىكتى شىڭداۋ تۋرالى ءجيى جىرلايدى. ج.بالاساعۇن بىلايشا تولعايدى:
ءبىلىمدار – ءناپسى, ءتىلدى تۇزەتەدى,
ەكەۋىن ەركى جەتىپ, كۇزەتەدى...
كوپ ويلاپ, جاقسى سويلە – بولسىن نۇسقا,
سۇراسا – جاۋابىڭ تەز بولسىن قىسقا.
ويشىل اباي«سوزىنە قاراي كىسىنى ال, كىسىگە قاراپ ءسوز الما», «كوپ توپتا ءسوز تانىرلىق كىسى دە از-اق, ونداي جەردە ءسوز ايتىپ بولما مازاق», «ماقسۇتىم – ءتىل ۇستارتىپ, ونەر شاشپاق, ناداننىڭ كوزىن قويىپ, كوڭىلىن اشپاق» دەپ ءسوز ونەرىنىڭ وتكىر قۇرال ەكەنىن دارىپتەسە, ج.بالاساعۇن سوعىستا بەك ۇستاعان قىلىش پەن بەيبىت كۇندە اقىن ۇستاعان قالامنىڭ ەكەۋى دە وتكىر قارۋ-جاراق ەكەنىن ۇقتىرادى.
قوس اقىننىڭ ادامنىڭ تۇڭعيىق جان-دۇنيەسىنە ءۇڭىلىپ, جۇرەك تۇكپىرىندەگى اسىل قازىنانى ارشۋى, تولىق ادام تۇجىرىمىن ۇلگى ەتۋى, ادەپتىلىكتى ناسيحاتتاپ, جاقسى جار, اينىماس دوس تاڭداۋ تۋراسىندا ايتقان عيبراتتارى ءداستۇر ساباقتاستىعىن تانىتادى.
عۇلاما ج.بالاساعۇن «پايداسى ءۇشىن دوس بولعاندى تۇت تا وعاش, ارالاسپا, ارالاسسا, زىت تا قاش», دەسە ۇلى اباي:
پايدا ءۇشىن بىرەۋ جولداس بۇگىن تاڭدا,
ول تۇرماس باستان جىعا قيسايعاندا.
مۇنان مەنىڭ قاي جەرىم اياۋلى دەپ,
بىرگە تۇرىپ قالادى كىم مايداندا؟ –
دەپ, اينىماس دوس اڭسايدى, ءتاتتى تاتۋلىقتى ارماندايدى. جار تاڭداۋ, وتباسىنا ۇيىتقى بولۋ,بالانى دۇرىس تاربيەلەۋ سەكىلدى ءومىر-تىرشىلىكتە كەزدەسەتىن ماڭىزدى تاقىرىپتار تۋرالى اقىنداردىڭ كوزقاراسى ورتاق بولعاندىقتان ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, نارلەندىرە تۇسەدى:
«تاپساڭ ەگەر اقىلدى قىز كوز جەتىپ, قاپى قالماي, ۇيلەنىپ ال تەزدەتىپ...پەيىلدى ايەل كورىكتى دە, تەكتى عوي, «ايەل كوركى – قىلىعىندا» – دەپتى عوي دەپ ج.بالاساعۇن جىگىتتەر ارماندايتىن سۇلۋ, باي, تەكتى ايەلدەن گورى اقىلدى ايەلدى تاڭداۋ ابىرويلى بولاتىنىن بايان ەتەدى.ال ابايدىڭ مىنا ويلارى سول اۋماقتان الشاق كەتپەيدى:
ايەل جاقسى بولمايدى كوركىمەنەن,
مىنەزىنە كوز جەتپەي, كوڭىل بولمە.
جاساۋلى دەپ, مالدى دەپ بايدان الما,
كەدەي قىزى ارزان دەپ قۇمارلانبا.
ارى بار, اقىلى بار, ۇياتى بار,
اتا-انانىڭ قىزىنان عاپىل قالما.
ءومىردىڭ وتكىنشىلىگى, ادامداردىڭ تاتۋ-ءتاتتى سىيلاستىعى, ەڭبەكتى دارىپتەۋ, ءتان مەن جاننىڭ ءمانى سەكىلدى ماڭىزدى تاقىرىپتار ەكى اقىننىڭ جىرىندا دا ۇندەستىك تانىتادى.
بۇل ءولىمدى اقىل-وي دا تىيمايدى,
ول ايىلىن بىلىمنەن دە جيمايدى...
ءتاننىڭ ورنى بولادى ەكەن قابىردە,
جاننىڭ ورنى – ىلعي كوكتە, قازىر دە.
ۇشتى جانى, قالىپ مۇندا بوق قارىن,
قۇداي بىلەر, ونىڭ قايدا توقتارىن!
اقىن اباي ء«ولدى دەۋگە سىيا ما ايتىڭدارشى, ولمەيتۇعىن ارتىنا ءسوز قالدىرعان» دەپ, ونەردىڭ ماڭگىلىك يە قاسيەتىن اجارلاسا, ج.بالاساعۇن بىلايشا جىر توگەدى:
تۋعان – ولەر: بارىنە اتاق كەلمەيدى,
جاقسى ءسوزى قالعان ادام ولمەيدى...
كىسىلەردەن كىسى ميراس ىزدەگەن,
ونىسى – ءسوز پايدا اكەلەر جۇزدەگەن.
قورىتا ايتقاندا, شىعىس ويشىلدارىنىڭ ىزگىلىك پەن كىسىلىك كەلبەت تۋرالى جاۋھار جىرلارى ارنالى داريانىڭ اساۋ تولقىنىنداي ءبىر-بىرىنە ارالاسىپ,توعىسىپ جاتىر. «باقىت دەگەنىمىز شەكسىز مەيىرباندىلىق» دەپ ۇران تاستاپ, «ىزگى قالا تۇرعىندارىنىڭ» يەسى دانا حاكيم ەكەنىن تۇجىرىمداعان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, مەملەكەت يەسى كۇنتولدى – ادىلەت ءرامىزىن مۇسىندەگەن ءجۇسىپ بالاساعۇن, «ەدينيتسا كەتكەندە, نە بولادى وڭكەي ءنول», «اداسپاي تۋرا ىزدەگەن حاكيمدەر بولماسا, دۇنيە ويران بولار ەدى» دەپ تۇلعانىڭ جەتەكشىلىك قاسيەتىن اشىپ كورسەتكەن ويشىل اباي يىرىمدەرىنىڭ تۇڭعيىعى ۇرپاق ساناسىن شىنىقتىرىپ, شىڭىراۋعا بويلاتا بەرەدى.
اقەدىل تويشان