حح عاسىرداعى قازاقتىڭ كورگەن قۇقايى از ەمەس. عاسىر باسىنداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى, وكتيابر توڭكەرىسى, قايتالاپ سوققان اشتىق, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, سوعىس تەڭىز تولقىنىنداي قۋالاي كەلىپ, قازاقتى جۇدەتىپ عانا ەمەس, جەر بەتىنەن ىسىرىپ تاستاي جازدادى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مەن باس-اياعى ون شاقتى جىلدىڭ ىشىندە ەكى رەت قايتالانعان الاپات اشتىقتان حالىق قىناداي قىرىلدى.
حالىقتى سەركەدەي باستاعان الدىڭعى قاتارلى زيالىلارى مەن ارقاسۇيەر كوسەمدەرى ءسۇتتىڭ قايماعىنداي سىلىنىپ تاستالدى. اتتىڭ جالىندا, اتاننىڭ قومىندا ءجۇرىپ, سىرتقى جاۋدان قىزعىشتاي قورعاپ ۇرپاعىنا مۇراعا قالدىرعان كەڭ-بايتاق بابالار جەرىندە سول قىرعىنداردان كەيىن از حالىققا اينالدىق. ءبىر ۇلتتىڭ باسىنان وتكەن وسىنشا اۋىرتپالىقتى قارا جەر كوتەرگەنمەن, حالىق جادى ۇمىتا الار ەمەس.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جونىندە مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ كەرەكتىگىن تاپسىردى. اقيقاتقا سۇيەنگەن دۇرىس شەشىمنەن حالىقتىڭ جۇرەگىندە شەر بولىپ قاتقان وكسىگى ەستىلگەندەي بولدى. كەڭەس وكىمەتى جىلدارى مىڭداعان ادامدار ءوزىنىڭ نانىم-سەنىمى, وزىندىك پىكىرى ءۇشىن عانا ەمەس, الەۋمەتتىك شىعۋ تەگى ءۇشىن دە قۋعىندالدى, تاعدىرى ساياسات قارۋىنىڭ قاراۋىلىنا الىندى. حالقىمىزعا ۇلت بولىپ قالىپتاسۋدىڭ ۇزاق جولى وڭاي تيگەن جوق, بىراق قازاقتىڭ كەڭەس وكىمەتى جىلدارىنداعى كورگەن قورلىعى مەن شىعىنىن بۇرىن-سوڭعى تاريح بىلمەيدى. حح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىنگى جىلدار حالقىمىزعا قان ەرگەن كەزەڭ بولدى. «وسى ناۋبەت نەگە ورىن الدى؟» دەگەن سۇراق ىلعي كوڭىلدە تۇرادى.
بولشەۆيكتەر پارتياسىنىڭ ادىلەتتىلىك پەن قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان مامىراجاي, استا-توك مولشىلىق كوممۋنيزم ورناتامىز دەگەن قيالي نيەتى ناقتى ىسىمەن ءبىر جەردەن شىققان جوق. ولار ءىس جۇزىندە قارۋدىڭ كۇشىنە عانا سەنگەن جاپپاي لاڭكەستىك, الىمجەتتىك, ءوزى شىعارعان زاڭدى ءوزى بەلىنەن باسقان دورەكى قوعام عانا ورناتتى. وتكەن عاسىرداعى 20-جىلداردىڭ اياعى مەن 30-جىلداردىڭ جارتىسىنا دەيىن قازاقتىڭ كوشپەلى تىرلىگىن تۇتاسىمەن جويۋعا باعىتتالعان بىرنەشە الەۋمەتتىك شارالار قولعا الىندى. ولار پارتيانىڭ جانە كەڭەستىك مەملەكەت باسشىلارىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن وتكىزىلگەن شارۋالاردى ۇجىمداستىرۋ ساياساتىمەن ءبىر ۋاقىتتا جۇرگىزىلدى. الايدا ونىڭ قۇقىقتىق جاعى سونشالىقتى كۇماندى ەدى. قازاق اۆتونوميالىق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ وسى شارالاردى وتكىزۋگە باعىتتالعان 1928 جىلدىڭ 27 تامىزىندا «بايلاردىڭ شارۋاشىلىعىن كونفيسكاتسيالاۋ تۋرالى» قاۋلىسى جانە باسقا دا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرى رەسەي كەڭەستىك فەدەراتسيالىق سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ, قازاق اۆتونوميالىق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ, ركفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ, ازاماتتىق كودەكسىنىڭ, نەكە جانە سەميا كودەكسىنىڭ ەرەجەلەرىنە كەرەعار, ءتىپتى سايكەس كەلگەن جوق.
كسرو-داعى جاپپاي ۇجىمداستىرۋ بولشەۆيكتەردىڭ جالپىرەسەيلىك كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ قاۋلىسى نەگىزىندە جۇرگىزىلدى. ونداعى دورەكى قاتەلىكتەر 1924 جىلعى كونستيتۋتسيانى بەلشەسىنەن باستى. كەڭەستىك جۇيەنىڭ باستى زاڭى بولىپ سانالعان سول كونستيتۋتسيانىڭ 22-بابىندا زاڭ جوبالارىن ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ قوس پالاتاسى بەكىتكەندە عانا ول زاڭدى دەپ ەسەپتەلەتىندىگى ايتىلعان بولاتىن. ادام قۇقىن تاپتاۋ جانە ەلدىڭ ءوز زاڭىن سىيلاماۋ, اسىرەسە جازالاۋ ورگاندارىنىڭ قۇقىقتىق تاجىريبەلەرىنەن جانە قىلمىستىق ىزدەستىرۋدى نەگىزسىز كۇشەيتۋىنەن ايقىن كورىندى. 1929 جىلى كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ پرەزيديۋمى شەتەلدەردە جۇمىس ىستەيتىن جانە كسرو-عا قايتۋدان باس تارتقان ءىرى لاۋازىمداعى ادامداردى زاڭسىز جانە سوتسىز جازا كەسۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. سونىمەن بىرگە بۇل قاۋلىنىڭ ازاماتتار ىستەگەن ارەكەتتەرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان كەزدە بۇل ونىڭ قۇقىعىن تاپتاۋ بولىپ ەسەپتەلمەيتىن كەرى زاڭدىق كۇشى دە بولدى.
كسرو حالىق كوميسسارلار كەڭەسى مەن ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مەملەكەت, كووپەراتيۆ, ۇجىمشار مۇلكىن ۇرلاعانى ءۇشىن جاسالعان قىلمىستىڭ اۋىر-جەڭىلىنە قاراماي اتۋ جازاسىن كوزدەگەن 1932 جىلعى 7 تامىزداعى قاۋلىسى كەڭەستىك قىلمىستىق قۇقىق ۇستانىمدارىن ورەسكەل بۇزدى. كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ 1934 جىلدىڭ 8 ماۋسىمىنداعى قاۋلىسى وتانعا ساتقىندىق جاساعانى ءۇشىن سوتتالعان ادامدارمەن بىرگە تۇرعان جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە دە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزدى, دەمەك جازىقسىز جاندار وزگەنىڭ جاساعان قىلمىسى ءۇشىن جاۋاپ بەردى.
قىلمىستىق پروتسەستەگى ورىن العان زاڭسىزدىقتار ءتىپتى شەكتەن شىقتى. كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ 1934 جىلعى 1 جەلتوقسانداعى قاۋلىسى كەڭەس وكىمەتى قىزمەتكەرلەرىنە قارسى جاسالعان لاڭكەستىك ارەكەت جونىندەگى ىستەر وندىرىسىنە جەڭىلدەتىلگەن ءتارتىپ ورناتتى. دەمەك, سوت ءىسىنىڭ تىڭدالۋىنا ەكى جاقتىڭ بىردەي قاتىسۋى مىندەتتى بولعان جوق, كاسساتسيالىق شاعىم قابىلدانبايتىن. مۇنداي ءىستىڭ تەرگەلۋ مەرزىمى باس-اياعى 10 كۇننىڭ ىشىندە ءبىتۋى ءتيىس, ال ايىپتىنىڭ ءوزىن كىنالاعان ىسىمەن تانىسۋى جانە سوتتا قورعاۋعا دايىندىق ءبىر كۇنگە دەيىن قىسقارتىلدى. سوتتىڭ شەشىم شىعارۋىنا تەرگەۋ ءجۇرىپ جاتقانداعى جانە جاۋاپ الۋ كەزىندەگى جينالعان دالەلدەردى نەگىزگە الۋى جەتكىلىكتى ەدى, ونىڭ ۇستىنە الىنعان دالەلدەردى باعالاۋعا قاراعاندا, ايىپتىنىڭ كىناسىن مويىنداۋى نەگىزگى ارگۋمەنت بولىپ سانالدى. ال ادامداردىڭ «كىناسىن» سول كەزدەگى تەرگەۋشىلەردىڭ قالاي مويىنداتقانى تۋرالى ءجيى ايتىلادى.
30-جىلداردىڭ الاساپىران ۋاقىتىنداعى قاراما-قايشىلىقتار سول كەزدىڭ تاريح بەتتەرىن پاراقتاعانداردى تاڭعالدىرادى. كسرو-نىڭ 1936 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسياسى الەمدەگى ەڭ دەموكراتيالىق زاڭنىڭ ءبىرى بولىپ سانالدى. ال قۇقىقتىق جاعىنان ەلدەگى جاعداي كونستيتۋتسيالىق نورمالاردى ەلەمەۋدىڭ ەڭ سوراقى تاجىريبەسىن كورسەتتى. كونستيتۋتسيانىڭ 32-بابىندا كسرو-داعى جالعىز زاڭ شىعاراتىن ورگان جوعارعى كەڭەس ەكەنى ايتىلدى. ال ءىس جۇزىندە 1937-1938 جىلدارعى رەپرەسسيا ءوز بەتىمەن پروتسەسسۋالدىق نورمالار مەن سانكتسيالار ورناتقان ساياسي بيۋرو مەن ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ شەشىمدەرىنە نەگىزدەلدى. مۇنىڭ بارلىعى بىلىق, شەكتەن شىعۋ ەكەنىن ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ (ىىحك) ايماقتارداعى اتقارۋشى قىزمەتكەرلەرىنىڭ وزدەرى دە بايقاماي قالعان جوق. مىسالى, تاتارستان ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى پ.رۋد ماسكەۋگە ارنايى حات جازىپ, «كونستيتۋتسيانى وسىلاي بۇرمالاي بەرەمىز بە, الدە پارتيا باسشىلارىنىڭ وكىمىن ورىندايمىز با؟» دەپ سۇراعان سوزىنەن ءوزى دە ءبىر مەزگىلدە حالىق جاۋىنا اينالىپ شىعا كەلدى دە, 1937 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. ال ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ءرۋدتىڭ سۇراعىنان كەيىن توقتاپ قالعان جوق, جالعاسا بەردى...
1936 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ 102-بابىندا كسرو-دا سوت تورەلىگىن تەك سوت قانا جۇزەگە اسىراتىنى ايتىلعان. ال ءىس جۇزىندە كوممۋنيستىك پارتيانىڭ باستاماسىمەن بارلىق جەردە زاڭنامالىق ءىس جۇرگىزۋدى ورەسكەل بۇزىپ, ميلليونداعان ادامداردى قۋعىنعا ۇشىراتقان سوتتان تىس «ەكىلىك», «ۇشتىك», «ەرەكشە ماجىلىستەر» دەگەندەر قۇرىلدى. ولار ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى جەدەلدەتىپ, كۇشەيتتى. مىسالى, 1937 جىلى شىلدەدە قوستانايعا سوتتان تىس «ۇشتىك» قۇرۋ جونىندە ستالين قول قويعان جەدەلحات تۇسەدى. ونىڭ قۇرامىنا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ن.كۋزنەتسوۆ, وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ب.بايداقوۆ, وبلىستىق ىىحك باستىعى ن.پاۆلوۆ كىردى. وڭىردە تروتسكيشىلدەرمەن, زينوۆەۆشىلەرمەن بايلانىسى بولعانداردىڭ, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى شىققانداردىڭ, بۇرىن الاشوردا قۇرامىندا بولعانداردىڭ, س.سادۋاقاسوۆ پەن س.قوجانوۆتى جاقتايتىنداردىڭ, قىسقاسى قۇرىق سالىنۋعا ءتيىستى 26 ادامنىڭ ءتىزىمى جاسالىپ, قىركۇيەك-قازان ايلارىندا ۇستالادى. ونىڭ ىشىندە وبلىستىق «بولشەۆيكتىك جول» گازەتىنىڭ رەداكتورى ت.سارىقوجاەۆ, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قۇرمانالين, اتقارۋ كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرى احمەتوۆ, وبلىستىق سوت توراعاسى, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىلارى, ۇجىمشارلار توراعالارى بولدى. قىركۇيەك ايىندا «ۇشتىكتىڭ» ءبىر مۇشەسى باقىتجان بايداقوۆ وزىنە قول جۇمساپ, بىراق ءتىرى قالادى. ونىڭ نەگە مۇنداي قادامعا بارعانىن تاپ باسىپ ايتۋ قيىن, ول بىردەن تۇتقىندالادى. ال قاراشا ايىنىڭ 2-ءسى كۇنى «ۇشتىك» ءۇش ادامدى 10 جانە 8 جىلعا سوتتايدى دا, 6 قاراشا كۇنى قالعانىنىڭ بارلىعى اتىلادى.
20-جىلداردىڭ اياعى مەن 50-جىلداردىڭ باسىندا ەلىمىزدە جۇرگەن پروتسەسستەر كەڭەس جانە پارتيا ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنەن باستاۋ الدى, ونىڭ زاڭدى كورىنىسى ەدى. قۇقىق ولار ءۇشىن باسقاشا ويلاۋعا جۇرتتىڭ شاماسىن كەلتىرمەي باسىپ-جانشىپ وتىرۋدىڭ قارۋى مەن ءوز بيلىگىن جۇرگىزۋدىڭ قۇرالى عانا بولدى. سونىڭ ىشىندە كونستيتۋتسياعا كەرەعار نورماتيۆتىك اكتىلەر, جالپىوداقتىق ورگاندار وداقتىق جانە اۆتونوميالىق رەسپۋبليكالاردىڭ قۇزىرەتىنە قاتىستى نورماتيۆتىك اكتىلەر قابىلدادى. پارتيانىڭ جوعارى ورگاندارىنىڭ وزدەرى قابىلداعان نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ ەداۋىر بولىگى رەسمي كوزدەردە جاريالانعان جوق, سوندىقتان جالپى بۇقارا جۇرتشىلىق ولارمەن تانىسا المايتىن, ولار ءۇشىن جۇمباق كۇيىندە قالدى. مىنە, وسىنىڭ بارلىعى جاپپاي قۋعىنداۋعا نەگىز بولدى جانە قۇقىق دەگەن تۇسىنىكتى قوعامدىق قاتىناستى رەتتەگىشتەن پارتيالىق-كەڭەستىك ەليتانى بيلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ مەحانيزمىنە اينالدىردى. قۇقىق پەن زاڭدىلىقتىڭ بۇزىلۋى سەكىلدى قوعامداعى تەڭسىزدىكتىڭ, ادىلەتسىزدىكتىڭ انىق-قانىعىنا جەتۋ تۇسىنىگى بولماعاندىقتان قۋعىن-سۇرگىن بۇقارالىق جاپپاي سيپات الىپ كەتتى دە, ول كەڭەستىك مەملەكەتتەگى قوعامدىق ءومىر سيپاتىنىڭ بولىنبەس بولشەگى بولىپ قالىپتاستى.
1993 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى كەڭەسى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جونىندەگى زاڭ قابىلدادى. سول ۋاقىتتان بەرى زورلىق-زومبىلىقتان زارداپ شەككەن مىڭداعان ازاماتتاردىڭ ارداقتى ەسىمىن ورتاعا ورالتۋدا كوپتەگەن جۇمىس اتقارىلدى. الايدا شەشىمىن كۇتكەن ىستەر ءالى دە جەتكىلىكتى. سول دۇربەلەڭ جىلدارى رەسمي قىلمىستىق باپتارمەن سوتتالعان, بىراق شىن مانىسىندە ءوزىنىڭ جەكە سەنىمى, پىكىرى ءۇشىن زارداپ شەككەن, اسىرەسە ۇجىمداستىرۋ مەن اشتىققا بايلانىستى جاپپاي كوشىرۋگە قارۋلى قارسىلىق كورسەتكەن ازاماتتار ساناتىن ەسكەرۋ كەرەك. قارسىلىعى ءۇشىن باس كوتەرتپەي قۇرتۋ ءۇشىن پسيحياتريالىق اۋرۋحاناعا جاتقىزىلىپ, قولدان جىندى جاساعان ازاماتتار تاعدىرى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. قازاقستاننىڭ كوپتەگەن ازاماتتى رەسپۋبليكادان تىس جەرلەردە دە رەپرەسسياعا ۇشىرادى.
ەڭ باستىسى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى ۇيىمداستىرۋشىلار – كوممۋنيستىك پارتيا جەتەكشىلەرىنىڭ, كەڭەستىك زاڭنامانى ورەسكەل بۇزۋعا تىكەلەي كىنالى جازالاۋشى ورگانداردىڭ قۇقىقتىق جانە ساياسي باعاسى ءالى بەرىلگەن جوق. ونىڭ عىلىمي جانە ساياسي انىق ايتىلماۋى جازىقسىز قۇربانداردى اقتاۋ جۇمىستارىن تولىققاندى ەتپەيدى, توتاليتارلىق رەجىمنىڭ ساياسي ماقساتتىلىعىن, رەپرەسسيانى ۇيىمداستىرۋشىلار مەن كىنالىلەردى مورالدىق جاعىنان اقتاۋعا, جاقتاۋعا, سىنىققا سىلتاۋ تاۋىپ, تۇسىندىرۋگە ۇمتىلىس جاساۋعا نەگىز قالايدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەلىمىز بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسكەن, ۇلتتىڭ رۋحاني تىرەگى بولعان تۇلعالارىمىز ورتامىزعا كەلىپ, ولگەنىمىز ءتىرىلىپ, وشكەنىمىز جانعان ەدى. ال سول الاساپىران ۋاقىتتا جازىقسىز جاپا شەككەن, ۇر دا جىق ساياسات جىبەرگەن ورەسكەل قاتەلىكتەردىڭ قۇربانى بولعان قاراپايىم ادامداردىڭ, اتالارىمىزدىڭ نە جازىعى بار؟ ولاردىڭ رۋحى دا ادىلەتتىلىكتى كۇتەدى. پرەزيدەنت باستاماسىمەن دەر ۋاقىتىندا قۇرىلعان مەملەكەتتىك كوميسسيا قازاقستان تاريحىنداعى ءىرى گۋمانيتارلىق اپاتتان زارداپ شەككەن تۇلعالارعا قاتىستى ادىلەتتىكتى قالپىنا كەلتىرەدى دەگەن سەنىم مول.
ەركىن ءابىل,
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور